Το “ούτε ειρήνη-ούτε πόλεμος” στον Κόλπο έχει ημερομηνία λήξεως το Νοέμβριο

Ο δεύτερος λόγος είναι ότι το Ιράν ένοιωσε νικητής από εκείνη τη σύγκρουση. Προφανώς, υπέστη μεγάλες ζημιές από τους βομβαρδισμούς, αλλά άντεξε και κυρίως κατάφερε να προκαλέσει σοβαρά πλήγματα στις αμερικανικές βάσεις στον Κόλπο και στην Ιορδανία, αλλά και στις αραβικές μοναρχίες που τις φιλοξενούν. Ο Τραμπ δεν ανέμενε να λάβε τέτοια τροπή ο πόλεμος. Για την ακρίβεια, παρά τις προειδοποιήσεις και του αντιπροέδρου Βανς και της στρατιωτικής ηγεσίας, είχε πειστεί από το Νετανιάχου πως η όλη επιχείρηση θα κρατούσε μερικές ημέρες και θα έφερνε ως αποτέλεσμα την αλλαγή καθεστώτος στην Τεχεράνη.

Έτσι, μετά την ανώμαλη προσγείωση, προσπάθησε να απεμπλακεί, αλλά οι Ιρανοί είχαν κλείσει τα στενά του Ορμούζ και έθεταν όρους. Ο Λευκός Οίκος αποδέχθηκε αρκετές από τις ιρανικές απαιτήσεις και έκλεισε την αρχική συμφωνία, αλλά στην πραγματικότητα δεν μπορούσε να τηρήσει τα συμφωνηθέντα, επειδή εάν τα τηρούσε θα ήταν ομολογία ήττας. Αυτό δεν μπορούσε να το αντέξει πολιτικά, όταν το αμερικανικό κατεστημένο κι όχι μόνο είναι σκληρά εναντίον του ισλαμικού καθεστώτος. Έτσι, άρχισαν οι παραβιάσεις, οι οποίες οδήγησαν σ’ αυτό που ζούμε από τότε: Ούτε ειρήνη, ούτε πόλεμος!

Κάθε τόσο έχουμε ιρανικά πυρά εναντίον δεξαμενόπλοιων, τα οποία επιχειρούν να περάσουν το Ορμούζ χωρίς συνεννόηση με την Τεχεράνη. Σ’ αυτά τα πυρά, οι Αμερικανοί απαντούν με στοχευμένους βομβαρδισμούς για αντίποινα. Κι αυτή η κατάσταση αναμένεται να διατηρηθεί, μέχρι και τις ενδιάμεσες εκλογές για το Κογκρέσο το Νοέμβριο. Μετά από αυτές, όλα δείχνουν πως ο Τραμπ θα επιχειρήσει να κλείσει το ανοικτό αυτό μέτωπο.

Το δίλημμα του Τραμπ

Από τη στιγμή που η Ουάσιγκτον έχει αποκλείσει το ενδεχόμενο μίας χερσαίας επίθεσης με σκοπό την αλλαγή καθεστώτος στο Ιράν, δεν έχει εύκολη λύση. Ή θα επιλέξει να κλείσει μία συμφωνία, η οποία θα είναι εκ των πραγμάτων πλησιέστερα στις θέσεις της Τεχεράνης, ή θα κλιμακώσει τους μαζικούς βομβαρδισμούς, με την προσδοκία ότι θα γονατίσει τους Ιρανούς. Αυτή η προσδοκία, ωστόσο, δεν είναι βάσιμη. Όπως απέδειξαν τα γεγονότα, η Τεχεράνη το εννοεί όταν λέει “ή ειρήνη για όλους, ή ειρήνη για κανέναν”.

Με αυτή τη θέση εννοεί πρώτα από όλους τους Άραβες γείτονές της. Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι δεν θα διστάσει να τους πλήξει ακόμα και σε κρίσιμες υποδομές (πετρελαιοπηγές, σταθμούς φόρτωσης, ακόμα και μονάδες αφαλάτωσης). Ουσιαστικά δηλαδή να διαλύσει τις υποδομές τους, σε βαθμό που να θέσει ζήτημα επιβίωσης. Σ’ ένα δεύτερο επίπεδο, η Τεχεράνη εννοεί τη ροή πετρελαίου, φυσικού αερίου, διυλισμένων προϊόντων και λιπασμάτων προς τις διεθνείς αγορές.

Το πρόβλημα για το διεθνές θαλάσσιο εμπόριο καθίσταται ακόμα οξύτερο μετά την προέλαση των Χούθι στην Υεμένη, οι οποίοι σήμερα ελέγχουν το δεύτερο κρίσιμο στενό, το Μπαμπ ελ Μαντέμπ, που συνδέει τον Ινδικό με την Ερυθρά Θάλασσα, το Σουέζ και τη Μεσόγειο. Κι όχι μόνο αυτό: Οι Χούθι έθεσαν με drones εκτός λειτουργίας και τον αγωγό που μεταφέρει το πετρέλαιο από το εσωτερικό της Σαουδικής Αραβίας στην Ερυθρά, ακριβώς για να αποφύγει το Ορμούζ.

Η Τεχεράνη μπορεί πλέον να ελέγχει τη ροή όχι μόνο του 20% περίπου της παγκόσμιας προσφοράς πετρελαίου, αλλά –λόγω των στενών δεσμών της με τους σιίτες Χούθι– και τη ροή του διεθνούς εμπορίου από την Ασία προς την Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική. Το γεγονός αυτό της δίνει ένα ισχυρό πλεονέκτημα στη σύγκρουσή της με την Ουάσιγκτον. Επιπροσθέτως, ο πόλεμος άλλαξε την αντίληψη για τα όρια της αμερικανικής στρατιωτικής ισχύος και ειδικότερα για την ικανότητα των ΗΠΑ να προστατεύουν τις αραβικές μοναρχίες του Κόλπου.

Το ναυάγιο του στρατιωτικού εξαναγκασμού

Το δίδυμο Ισραήλ-ΗΠΑ ξεκίνησαν τους μαζικούς βομβαρδισμούς στο Ιράν, θεωρώντας ότι λόγω της συντριπτικής αεροπορικής υπεροχής τους και της αδύναμης ιρανικής αεράμυνας θα επέβαλαν όρους στην Τεχεράνη, ακόμα κι αν δεν επετύγχαναν την αλλαγή καθεστώτος. Πρόκειται για τη λογική του στρατιωτικού εξαναγκασμού. Οι μεγάλες καταστροφές που προκάλεσαν στο Ιράν, ωστόσο, δεν στάθηκαν ικανές να γονατίσουν το ισλαμικό καθεστώς.

Στον πόλεμο το ουσιώδες δεν είναι το μέγεθος των καταστροφών που προκαλούνται στον αντίπαλο. Το ουσιώδες είναι εάν η στρατιωτική δράση παράγει το επιδιωκόμενο πολιτικό αποτέλεσμα. Και σ’ αυτό το επίπεδο το δίδυμο Ισραήλ-ΗΠΑ απέτυχε. Το ισλαμικό καθεστώς, όχι μόνο δεν κατέρρευσε, αλλά –όπως προανέφερα– προκάλεσε μεγάλο κόστος στους αντιπάλους του. Η περίπτωση του Ιράν επιβεβαίωσε ότι οι αεροπορικοί βομβαρδισμοί μπορούν να επιφέρουν καταστροφές στον αντίπαλο, αλλά δεν τον οδηγούν υποχρεωτικά σε πολιτική υποταγή.

Το Ιράν είναι μεγάλη χώρα, με πληθυσμό πάνω από 90 εκατομμύρια, με στρατηγικό βάθος και με κρατικές δομές που έχουν προσαρμοστεί επί δεκαετίες για να αντιμετωπίσουν τη διαρκή εξωτερική πίεση (κυρώσεις κλπ). Η επίθεση των ΗΠΑ-Ισραήλ όχι μόνο δεν επέφερε αλλαγή καθεστώτος, αλλά έφερε και το αντίθετο αποτέλεσμα. Η ιρανική κοινωνία, παρά τις έντονες εσωτερικές αντιθέσεις της, θεώρησε ότι δέχεται επίθεση ως έθνος, με αποτέλεσμα να συσπειρωθεί γύρω από το κράτος. Οι πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές δυσαρέσκειες δεν εξαφανίστηκαν, αλλά προσωρινά υποχώρησαν.

Η στροφή του Τραμπ από την κλιμάκωση προς την κατάσταση “ούτε πόλεμος ούτε ειρήνη” εξηγείται από τη συνειδητοποίηση του κόστους και των κινδύνων. Η στρατιωτική υπεροχή των ΗΠΑ δεν ακύρωσε τη δυνατότητα του Ιράν να ανταποδίδει σκληρά πλήγματα, μεταφέροντας τον πόλεμο και στο γήπεδο των αντιπάλων του. Ούτε ακύρωσε τον ιρανικό έλεγχο επί του Ορμούζ, ο οποίος ωθεί τις τιμές του πετρελαίου και του φυσικού αερίου προς τα πάνω. Ένας μακροχρόνιος πόλεμος και μάλιστα χωρίς διέξοδο θα εξέθετε τον Τραμπ στον κίνδυνο να βρεθεί εγκλωβισμένος σε ακριβώς εκείνο το είδος εμπλοκής στη Μέση Ανατολή, από το οποίο είχε επανειλημμένως υποσχεθεί ότι θα κρατούσε τις ΗΠΑ μακριά.

Ο πόλεμος του Κόλπου και οι Μοναρχίες

Επί δεκαετίες, η περιφερειακή αρχιτεκτονική ασφαλείας στη Μέση Ανατολή βασιζόταν σε μια απλή συναλλαγή: Οι Αμερικανοί παρείχαν στρατιωτική προστασία στις αραβικές μοναρχίες του Κόλπου κι αυτές με τη σειρά τους προσέφεραν στρατιωτικές βάσεις, αγόραζαν αμερικανικά οπλικά συστήματα και επένδυαν τα πετροδολάρια κυρίως στις ΗΠΑ. Ο πόλεμος διέψευσε τη μέχρι τώρα πεποίθηση ότι οι αμερικανικές βάσεις προστατεύουν τις αραβικές μοναρχίες. Αντιθέτως, μετέτρεψε τις βάσεις και τα αραβικά κράτη που τις φιλοξενούν σε στόχους του Ιράν.

Η ανώμαλη προσγείωση της Σαουδικής Αραβίας, των Εμιράτων, του Κατάρ, του Μπαχρέιν και του Κουβέιτ ανέδειξε για τις αραβικές μοναρχίες ως πρώτη προτεραιότητα την κατάπαυση του πυρός και τον τερματισμό του πολέμου. Έχουν συνείδηση πως δεν μπορούν να αντιμετωπίσουν στρατιωτικά το Ιράν. Επίσης, οι τεράστιες επενδύσεις τους σε χρηματοοικονομικές υπηρεσίες, αερομεταφορές, τουρισμό, logistics και νέα αστικά κέντρα προϋποθέτουν σταθερότητα. Ο πόλεμος υπονομεύει καίρια το αναπτυξιακό τους μοντέλο.

Η τωρινή κατάσταση “ούτε ειρήνη ούτε πόλεμος” προφανώς δεν δημιουργεί μία νέα γεωπολιτική ισορροπία. Ο Τραμπ προσπάθησε να παρουσιάσει την αρχική εκεχειρία ως αποτέλεσμα της πίεσης που άσκησε. Η Τεχεράνη, αντιθέτως, υποστηρίζει δικαιολογημένα ότι η εκεχειρία κατέστη δυνατή επειδή απέδειξε ότι μπορεί να αντέξει τους βομβαρδισμούς και να ανταποδώσει τα πλήγματα. Αυτή η σύγκρουση αφηγήσεων δεν είναι επικοινωνιακή λεπτομέρεια. Κρύβει το στρατηγικό πρόβλημα.

Οι ΗΠΑ θέλουν ασφαλή ναυσιπλοΐα, η οποία υπήρχε πριν τη δική τους επίθεση στο Ιράν. Η Τεχεράνη, όμως, απαιτεί διόδια και για να καλύψει τις μεγάλες καταστροφές που έχει υποστεί από τους αμερικανικούς και ισραηλινούς βομβαρδισμούς. Ούτε, βεβαίως, οι Ιρανοί συζητούν να περιορίσουν το πυραυλικό τους οπλοστάσιο. Στηριζόμενοι και στην πείρα τους τα τελευταία χρόνια, απαιτούν αξιόπιστες εγγυήσεις ότι δεν θα δεχθούν νέο κύμα βομβαρδισμών, όταν οι Αμερικανοί θα έχουν αποκαταστήσει επαρκή αποθέματα και πυραύλων αεράμυνας και επιθετικών πυραύλων.

Στην πραγματικότητα, οι ΗΠΑ έχουν ηττηθεί εάν συγκρίνουμε τα αποτελέσματα του πολέμου με τους στόχους που οι ίδιες είχαν θέσει ότι τον ξεκινούσαν. Από την άλλη πλευρά, όμως, η Ουάσιγκτον δεν μπορεί να το ομολογήσει, παρότι για την προφανή ήττα της μιλούν και Αμερικανοί. Πολύ περισσότερο εν όψει των ενδιάμεσων εκλογών για το Κογκρέσο. Αυτός είναι και ο λόγος που ο Τραμπ έχει μεταθέσει για μετά τις εκλογές του Νοεμβρίου την όποια απόφασή του για τον πόλεμο στον Κόλπο.