Η επίσκεψη Ρούμπιο και οι αυταπάτες της πολιτικής αγοράς

Στην πράξη, οι διεθνείς σχέσεις σπάνια καθορίζονται από αφηρημένες ηθικές αρχές. Τα κράτη, όπως και οι πολιτικές οργανώσεις, λειτουργούν πρωτίστως με γνώμονα αυτό που αντιλαμβάνονται ως συμφέρον τους. Οι ιδεολογίες, οι διακηρύξεις και οι μεγαλόστομες υποσχέσεις συνήθως λειτουργούν ως το απαραίτητο περίβλημα μέσα από το οποίο παρουσιάζεται αυτή η επιδίωξη.

Η παρατήρηση αυτή δεν αφορά μόνο τις μεγάλες δυνάμεις. Αφορά και το εσωτερικό των πολιτικών συστημάτων. Είτε πρόκειται για αριστερές, είτε για δεξιές εκδοχές εξουσίας, το κοινό χαρακτηριστικό παραμένει η προσπάθεια κατάκτησης και διατήρησης της πολιτικής ισχύος. Οι ιδεολογικές διαφορές είναι υπαρκτές, όμως συχνά υποχωρούν μπροστά στην ανάγκη ελέγχου των μηχανισμών λήψης αποφάσεων στην πολιτική.

Γι’ αυτό και η επίμονη αναφορά στη λαϊκή κυριαρχία προκαλεί συχνά γέλωτα. Σε όλα τα υπάρχοντα πολιτεύματα οι πολίτες καλούνται να επιλέξουν ανάμεσα σε προδιαμορφωμένες κομματικές επιλογές, χωρίς ουσιαστική δυνατότητα συμμετοχής στη διαμόρφωση των αποφάσεων. Το αποτέλεσμα είναι η δημιουργία μιας πολιτικής πραγματικότητας που απέχει σημαντικά από αυτή της λαϊκής κυριαρχίας.

Πολιτική αγορά

Η λαϊκή κυριαρχία δεν πρέπει να συγχέεται με την εθνική κυριαρχία. Η δεύτερη αφορά πρωτίστως τη θέση και την αυτονομία του κράτους στο διεθνές περιβάλλον, ενώ η πρώτη αφορά το ποιος ασκεί πραγματικά την εξουσία στο εσωτερικό του πολιτεύματος. Η πολιτική αγορά λειτουργεί κατά τρόπο ανάλογο με την οικονομική αγορά και υπόκειται σε παρόμοιες δυναμικές συγκέντρωσης ισχύος. Θα μπορούσε μάλιστα να υποστηριχθεί ότι η σύγχρονη πολιτική λειτουργεί ως μια ιδιαίτερη αγορά εξουσίας, μέσα στην οποία τα κόμματα προσφέρουν πολιτικά “προϊόντα” και οι πολίτες καλούνται να επιλέξουν ανάμεσά τους.

Η πολιτική αγορά, όπως και η οικονομική, δεν παύει να υφίσταται ακόμη και όταν η ελευθερία της περιορίζεται από ανισότητες ισχύος, πρόσβασης και επιρροής. Η δημόσια συζήτηση μετατρέπεται συχνά σε ανταγωνισμό πολιτικής εμπορικότητας. Όπως στην οικονομία, έτσι και στην πολιτική, εκείνος που διαθέτει μεγαλύτερους πόρους, ισχυρότερη παρουσία και αποτελεσματικότερους μηχανισμούς προώθησης αποκτά σημαντικό πλεονέκτημα, καθώς μπορεί να επηρεάζει τόσο την προσφορά όσο και τη ζήτηση πολιτικών επιλογών.

Έτσι δημιουργείται μια πολιτική υπεραξία, αντίστοιχη με εκείνη που συναντάμε στην οικονομική αγορά, η οποία απορρέει από την άνιση κατανομή πόρων, επιρροής και πρόσβασης στην εξουσία. Τα πολιτικά προϊόντα δεν προσφέρονται ποτέ σε συνθήκες πραγματικής ισότητας, αλλά ενσωματώνουν σχέσεις εξάρτησης που επηρεάζουν καθοριστικά τη διαμόρφωση της πολιτικής βούλησης.

Στο πλαίσιο αυτό, το χρήμα αποκτά καθοριστικό ρόλο. Δεν επηρεάζει μόνο την οικονομία αλλά και τη διαμόρφωση της πολιτικής ισχύος. Η πολιτική εξάρτηση, οι σχέσεις επιρροής και η διαπλοκή συμφερόντων δεν αποτελούν παρεκκλίσεις του συστήματος αλλά δομικά χαρακτηριστικά του.

Συμμετοχική δημοκρατία

Το ίδιο φαινόμενο παρατηρείται και στο επίπεδο των διεθνών συμμαχιών. Κάθε χώρα διαπραγματεύεται με βάση τις δικές της προτεραιότητες. Η αρχή αυτή δεν είναι κατ’ ανάγκη κατακριτέα. Αντιθέτως, σε ζητήματα εθνικής σημασίας είναι λογικό το συμφέρον της χώρας να αποτελεί βασικό κριτήριο αξιολόγησης. Το ζητούμενο είναι κατά πόσο οι πολιτικές ηγεσίες έχουν την ικανότητα να υπερασπιστούν αποτελεσματικά τα συμφέροντα των πολιτών τους και όχι απλώς τα συμφέροντα των εκάστοτε ελίτ.

Εδώ ακριβώς ανακύπτει και το ζήτημα του πολιτισμού. Πολιτισμός δεν είναι μόνο η τέχνη, τα γράμματα ή η τεχνολογία. Είναι και η ποιότητα των σχέσεων μεταξύ ανθρώπων και κοινωνιών. Όταν κυριαρχεί αποκλειστικά η λογική της ισχύος και του συμφέροντος, το αποτέλεσμα δεν είναι η πρόοδος αλλά η υποχώρηση της ανθρώπινης διάστασης της πολιτικής. Η βαρβαρότητα δεν εμφανίζεται μόνο στους πολέμους. Εμφανίζεται και στην καθημερινή υποβάθμιση της δημοκρατικής συμμετοχής και της κοινωνικής αλληλεγγύης.

Δεν είναι λοιπόν παράδοξο που πολλοί πολίτες αισθάνονται σύγχυση και απογοήτευση. Βλέπουν να τους αποδίδονται ευθύνες για τις πολιτικές επιλογές τους, ενώ οι ίδιες οι επιλογές προσφέρονται μέσα σε ένα περιορισμένο πλαίσιο, ελεγχόμενο σε μεγάλο βαθμό από κομματικούς μηχανισμούς, οικονομικά συμφέροντα και επικοινωνιακές στρατηγικές.

Αν υπάρχει διέξοδος από αυτή την κατάσταση, αυτή δεν μπορεί να προέλθει απλώς από την εναλλαγή προσώπων ή κομμάτων στην εξουσία. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι αν μπορούν να δημιουργηθούν θεσμοί πραγματικής συμμετοχής των πολιτών, που να περιορίζουν την κυριαρχία των ολιγαρχικών μηχανισμών και να επαναφέρουν τη δημοκρατία στο πραγματικό της περιεχόμενο.

Με βάση τα μέχρι σήμερα αποτελέσματα, οι εκλογές από μόνες τους δεν αρκούν. Απαιτείται και μια πραγματικά ελεύθερη πολιτική αγορά, στην οποία οι πολίτες δεν θα είναι απλώς καταναλωτές πολιτικών προϊόντων αλλά συνδιαμορφωτές των ίδιων των πολιτικών επιλογών. Η προσέγγιση αυτή αναπτύσσεται αναλυτικότερα στο έργο “Δούρειος Ίππος της Δημοκρατίας” (εκδόσεις Άμμων), το οποίο τιμήθηκε με βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών.

Υπό αυτή την έννοια, η συζήτηση δεν αφορά μόνο μια επίσκεψη ξένου αξιωματούχου ούτε μόνο τις ελληνοαμερικανικές σχέσεις. Αφορά το ίδιο το μέλλον της δημοκρατίας. Και εκεί είναι που κάθε νέα πολιτική πρωτοβουλία, κάθε προσπάθεια ανανέωσης και συμμετοχής των πολιτών, θα κριθεί τελικά: στο κατά πόσο μπορεί να μετατρέψει τον πολίτη από απλό καταναλωτή πολιτικών προϊόντων σε πραγματικό συμμέτοχο της εξουσίας.