Πως κατέκλυσε τον κόσμο ο Αμερικανικός τρόπος σκέψης

Ουχ ήττον, η δημοτικότητα της συγκεκριμένης κινηματογραφικής αίθουσας οφειλόταν όχι μόνο στα φιλμ που εκεί μπορούσε κανείς να δει (με 18,50 δραχμές το εισιτήριο) μα και στις διαφημίσεις με τις οποίες κατακλύζονταν οι θεατές. Μια από αυτές ήταν εκείνη του “πανίσχυρου VIM”, χάρη στο οποίο διορθώνονταν όλες σχεδόν οι ζημιές – όχι μόνο υλικές αλλά και ψυχικές, όπως είχε φτάσει προπετώς να διατείνεται μια μειοψηφία της τότε “πιτσιρικαρίας”.

Όμως, η “πιο κορυφαιότερη” (όπως θα έλεγε σημερινός απόφοιτος Λυκείου) υπήρξε εκείνη μέσω της οποίας προτεινόταν στο κινηματογραφόφιλο κοινό κάποια μάρκα πολυτελών τσιγάρων (King Size, διπλό φίλτρο από “γνήσιο φελλό” κ.τ.λ.). Η σκηνή της διαφήμισης αυτής ήταν κυριολεκτικώς ανεπανάληπτη. Εμφανιζόταν ένας ευπρεπέστατος, κομψά ντυμένος πάστορας (= κληρικός) κάποιας από τις προτεσταντικές Εκκλησίες των ΗΠΑ, επιδείκνυε το πακέτο, το άνοιγε προσεκτικώς ου μην αλλά θορυβωδώς, έβγαζε ένα τσιγάρο, το άναβε μεγαλοπρεπώς, ρουφούσε τον καπνό απολαυστικώς και μετά, στρέφοντας τα μάτια ευλαβώς προς τον ουρανό, αναφωνούσε: “Αυτά καπνίζει και Εκείνος!”.

Εξυπακούεται πως η εν λόγω σκηνή αποτελούσε παρωδία της πραγματικής διαφήμισης. Όμως, πλήρως αποδιδόταν το πνεύμα του εμπορικού εγχειρήματος. Se non era vero, fu ben trovato (= και αληθινό να μην ήταν, ευφυώς επινοήθηκε). Ας δούμε λοιπόν εκ του σύνεγγυς τα σχετικά με τους πολίτες των ΗΠΑ κοινωνιολογικά συμπεράσματα που αφεύκτως εξάγονται από εκείνη την ανεπανάληπτη σκηνή.

Νοοτροπία και πολιτισμός των ΗΠΑ

Ο πρώτος που συστηματικώς ασχολήθηκε με τους Αμερικανούς ήταν ο Γάλλος Alexis de Tocqueville/Αλεξίς ντε Τοκβίλ (1805-1859), ο οποίος συνέγραψε και δημοσίευσε το περίφημο έργο De la démocratie en Amérique (= Περί της δημοκρατίας στην Αμερική). Σε αυτό, επιχειρεί την ανάλυση της νοοτροπίας που διέπει το πολιτικό σύστημα των Ηνωμένων Πολιτειών – και τα συμπεράσματά του, παρά το ότι έχουν λησμονηθεί, παραμένουν ιδιαιτέρως αξιόπιστα και συνοψίζονται ως εξής:

1. Σκοπός της βιοτής των Αμερικανών είναι η συσσώρευση χρήματος.
2. Κατά συνέπεια, δεν έχουν σημασία τόσο οι γνώσεις όσο οι δεξιότητες (skills).
3. Επίσης κατά συνέπεια, σημασία στο όλο πλέγμα των Διεθνών Σχέσεων δεν έχουν οι τυχόν ιδεολογικές συγγένειες αλλά οι εμπορικές συναλλαγές.
4. Πάντως, οι Αμερικανοί που καταφέρνουν να γίνουν πλούσιοι/πάμπλουτοι αποφεύγουν την εμφανή ανάμιξη στην πολιτική. Προωθούν απλώς άτομα που μέσω χρηματικών παροχών γίνονται υποχείριά τους και τα οποία, μόλις αναρριχηθούν στην εξουσία, αδίστακτα εξυπηρετούν τα συμφέροντα των χορηγών τους.
5. Ο πολύς λαός, αποφεύγοντας λίγο-πολύ τις πολιτικές αντιπαραθέσεις, επιδίδεται στην ίδρυση συλλόγων και σωματείων, μέσω της λειτουργίας των οποίων επιδιώκεται η “προστασία” κάθε είδους και μορφής τοπικής νοοτροπίας και ιδιομορφίας.

Μετά τον Τοκβίλ, τις ΗΠΑ γλαφυρώς περιέγραψε ο ημέτερος Φρέντυ Γερμανός (1934-1999). Αυτός, καλλίτερα ακόμη και από τον Γάλλο φιλόσοφο, επισήμανε την κυριαρχία του “Νόμου” στην όλη διαβίωση των Αμερικανών και την καταθλιπτική επιβολή, συνολικώς στην κοινωνία τους, τής “αγοράς”. Όπως γραπτώς μάς δήλωσε, τις συνεντεύξεις ακόμη και Προέδρων είναι δυνατόν να διακόπτουν διαφημίσεις σχετικές με “σκυλοτροφές” ή νέα προϊόντα που, χάρη στο σπανάκι που περιέχουν, εξασφαλίζουν μακροβιότητα.

Οι επισημάνσεις του Φρέντυ Γερμανού, ο οποίος ουσιαστικώς παρουσίασε τις επιπτώσεις των διαπιστώσεων του Τοκβίλ, αποκτούν ακόμη μεγαλύτερη σημασία λόγω συμβάντος που μόλις πρόσφατα δημοσιοποιήθηκε: Ακόμη και τη μετάδοση της είδησης της κατά τον Δεκέμβριο του 1941 ιαπωνικής επίθεσης στο Περλ Χάρμπορ διέκοπταν φανταχτερές διαφημίσεις προϊόντων!

Συνολικώς, η εντύπωση που αυτά προκάλεσαν στον αλησμόνητο συγγραφέα μας ευλήπτως αποδίδεται σε περιγραφή παρακολούθησης αγώνα baseball/μπαίηζ-μπωλ από ομάδα δημοσιογράφων που προέρχονταν από χώρες του ΝΑΤΟ. Αυτοί, υπό την καθοδήγηση Αμερικανού συναδέλφου τους, προσπαθούν να καταλάβουν το πώς παίζεται αυτό το άθλημα. Ματαίως! Και τελικά, εξοργισμένος ο Αμερικανός τούς απειλεί: «Εάν δεν καταλάβετε το μπαίηζ-μπωλ, δεν θα μπορέσετε να μείνετε στην Αμερική!» Οπότε ένας από την ομάδα του Φρέντυ Γερμανού, αναφωνεί: «Ε, τότε καλλίτερα να μην το καταλάβουμε!»

Ό,τι θέλει η Αγορά

Τι σήμερα δηλώνουνε όλα αυτά; Ευχερής η απάντηση: την ασφυκτική επιβολή τώρα πια και στην Ευρώπη μας της περιβόητης “αγοράς”. Το ρήμα “επενδύω” και το ουσιαστικό “επένδυση” έχουνε γίνει κοινός τόπος στην καθημερινή μας συνομιλία – ακόμη και όταν αυτή αφορά σχέσεις ψυχικές, όπως εκείνες με φίλους μας ή τους γονείς. Η αιτία οποιουδήποτε προβλήματος ανάγεται στην κατάσταση της αγοράς: “Η αγορά είναι πεσμένη”, “η αγορά δεν τα τραβάει αυτά”, “τέτοια θέλει η αγορά” κ.ο.κ.

Και ο μέσος άνθρωπος, έχοντας κατακλυστεί από τις ειδήσεις τις σχετικές με την κατάσταση της αγοράς, επιδιώκει μιαν ευδαιμονία που, μόλις την αγγίξει, αυτή τού ξεφεύγει μέσα από τα δάκτυλα της παλάμης του. Ας θυμηθούμε το πνεύμα του Ιησού: Η αγορά είναι για τον άνθρωπο και όχι ο άνθρωπος για την αγορά! Βάσει, μάλιστα, αυτής της παραλλαγμένης ρήσης Του, μπορούμε να ερμηνεύσουμε και την κατάσταση στην οποία έχει περιέλθει η κοινωνία μας.

Σύμφωνα, πράγματι, με θεσμικώς κατοχυρωμένη επιταγή των Αμερικανών, σκοπός του βίου των ανθρώπων είναι η απόκτηση της ευτυχίας. Ωραία! Ποιοι όμως υπήρξαν και πόσοι σήμερα είναι εκείνοι που γνωρίζουν τι είναι αυτό πού θα τους κάνει ευτυχισμένους; Όποιον και να ρωτήσει κανείς σχετικώς με τις “ευτυχισμένες του στιγμές”, στην απάντηση που παίρνει εμφανίζεται αριθμός απελπιστικά μικρός. Και είναι εν προκειμένω χαρακτηριστικό ένα επεισόδιο ενταγμένο στην παράδοση του Ισλάμ, στο οποίο, όταν κάποιος πανίσχυρος ηγεμόνας, καθώς πλησίαζε το τέλος του, ρωτήθηκε πόσες πραγματικά ευτυχισμένες μέρες είχε βιώσει, αυτός κοφτά απάντησε: “Δεκατέσσερεις”.

Γιατί έτσι; Επειδή ο άνθρωπος δεν ξέρει τι θέλει. Το θέμα έγινε ευρύτερα γνωστό από τον Άγιο Αυγουστίνο της Ιππώνος (354-430), εμβριθή μελετητή του Πλάτωνος και μεγάλο του θαυμαστή. Αυτός, ο Άγιος Αυγουστίνος, πρώτος διευκρίνισε ότι η ευτυχία είναι ανθρωπίνως ανέφικτη, διότι δεν ξέρουμε τι είναι αυτό που θα μας τη δώσει. Νά γιατί οι Αρχαίοι μας είχαν καθιερώσει και σταθερώς προβάλει ως πρώτιστο καθήκον οποιασδήποτε ανθρώπινης ύπαρξης το “Γνῶθι σαὐτὸν” (= γνώρισε τον εαυτό σου). Καταγίνεται όμως κανείς μας στα σοβαρά με τη μελέτη του εαυτού του; Όχι βέβαια! Με αυτές τις «φιλοσοφίες» θα ασχολούμαστε τώρα; Συνακολούθως, θεωρούμε ωσάν επιτυχία οτιδήποτε μας προβάλλεται από τα ΜΜΕ και τον ευρύτερο κοινωνικό μας περίγυρο. Εξ ου και η διαρκής αναταραχή…

Σταδιακή οικονομική διείσδυση των ΗΠΑ

Και καταληκτικώς: Η Ευρώπη μας σήμερα δεινοπαθεί από τη σε αυτήν επικράτηση τής αμερικανικής νοοτροπίας: Όχι γνώσεις… αποκλειστικώς δεξιότητες! Χρήματα, λεφτά… με αυτά όλα αποκτούνται! Οι ιδεολογίες είναι “για πέταμα”… η εξουσία μόνο μετράει, επειδή είναι ιδιαιτέρως επικερδής! Το πού θα καταλήξει αυτό γίνεται σαφές, εφόσον κανείς εγκύψει στη συστηματική μελέτη της όλης κατάστασης. Καλλίτερα όμως να αποφύγουμε τον ρόλο του “προφήτη”.

Ας περιοριστούμε συνεπώς στην προσέγγιση της τωρινής φάσης του πλέγματος των Διεθνών Σχέσεων, δεδομένου τού ότι για αυτές κυρίως ενδιαφέρεται το ευρύ κοινό. Λοιπόν, οι αναλύσεις μέσω των οποίων προβάλλεται η άποψη πως η Αμερική “εξασθενεί”, “καταρρέει” κτλ είναι σφαλερές. Οι ΗΠΑ, πράγματι, σπανίως επιδίωξαν τη βίαιη επιβολή τους∙ η μέθοδός τους έγκειται στη σταδιακή οικονομική διείσδυση και τελική επικράτηση. Και αυτό ακριβώς γίνεται σήμερα – ουσιαστικώς στην υφήλιο! – μέσω της κατίσχυσης της αμερικανικής νοοτροπίας.

Παράλληλα, οι ανησυχίες σχετικώς με τη “γιγάντωση” της σε βάρος των ΗΠΑ διεθνούς παρουσίας της Κίνας είναι αβάσιμες. Η Κίνα είναι, ήδη από τις αρχές του 20ού αιώνα, το alter ego της Αμερικής. Για θυμηθείτε λίγο το έργο τής Περλ Μπακ (1892-1973)… Ακόμη και ο θρυλικός Μάο Τσε-Τουνγκ, ίνδαλμα των εξεγερμένων κατά τον “Μάη του ‘68” στο Παρίσι, είναι αμφίβολο το κατά πόσον ήταν αυθεντικός Κινέζος.

Σχεδόν όλοι όσοι έχουν επιδοθεί στη βιογράφησή του γνωρίζουν ότι η αγαπημένη του τροφή ήταν το γάλα, ως προς το οποίο όμως οι πραγματικοί Κινέζοι παραδοσιακώς εμφανίζουν δυσανεξία. Όσοι πάλι ανησυχούν για σύγκρουση του Ισραήλ και των ΗΠΑ με το Ιράν, ας μη φοβούνται πια τόσο πολύ: Μια προσεκτική ανάγνωση της Παλαιάς Διαθήκης μάλλον θα τους καθησυχάσει…