Όταν η αδικία γίνεται καθεστώς – Το καθήκον του Έλληνα

Σε μια εποχή που η κοινωνία μοιάζει με ακυβέρνητο σκάφος στην τρικυμία της απάθειας, ο ιστορικός Λόγος της Λαμίας επιστρέφει ως καθρέφτης. Μπορεί ένας διχαστικός ηγέτης να μας θυμίσει το χρέος μας να είμαστε νοικοκύρηδες στον τόπο μας, μακριά από κομματικά χαρακώματα; Αυτό λοιπόν θα επιχειρήσουμε παρακάτω. Σαν σήμερα 82 χρόνια πριν, στις 29 Οκτωβρίου 1944, ο Άρης Βελουχιώτης εκφωνούσε στη Λαμία έναν λόγο που έμεινε στην ιστορία. Ήταν η στιγμή που η Ελλάδα ανάσαινε τον αέρα της απελευθέρωσης, αλλά ταυτόχρονα βρισκόταν στο μεταίχμιο για το μέλλον της.

Για την προσωπικότητα αυτή έχουν γραφτεί και ειπωθεί τα πάντα. Ο Άρης Βελουχιώτης για τους Ιταλούς και τους Γερμανούς ήταν ένας επικηρυγμένος αρχηγός ανταρτών. Για τους Άγγλους εγκληματίας πολέμου. Για την ηγεσία της ελληνικής συντηρητικής παράταξης, σφαγέας και ληστοσυμμορίτης. Για την ηγεσία του Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδας, αποκηρυγμένος προβοκάτορας και προδότης.

Άρης Βελουχιώτης, σημείο αντιλεγόμενο

Ακόμα και σήμερα, βρίσκεται στο επίκεντρο μιας ανάλογης πολιτικής αντιπαράθεσης, ανάμεσα σε αυτούς που επιχειρούν να τον ιδιοποιηθούν από την πλευρά του “προοδευτικού” τόξου “λιβανίζοντάς” τον, και σε εκείνους από τη “συντηρητική” πλευρά που τον “πολεμούν”, επιδιώκοντας την πολιτική και ιστορική του αποδόμηση. Η παρούσα προσέγγιση δεν στοχεύει στην ιστορική δικαιολόγηση των μετέπειτα βίαιων εμφύλιων συγκρούσεων, ούτε στην αποσιώπηση των σκοτεινών σελίδων εκείνης της περιόδου. Επιχειρεί, αντίθετα, να απομονώσει το διαχρονικό πολιτικό μήνυμα της ατομικής ευθύνης του πολίτη, πέρα από τα οπαδικά χαρακώματα.

Για κάθε Έλληνα πολίτη, το να εντάσσει τον εαυτό του σε οποιαδήποτε παράταξη, δεν σημαίνει ότι συνεπάγεται αυτομάτως από πλευράς του και αποδοχή του μετεμφυλιακού καθεστώτος, όπως και των ιδεολογικών στεγανών που αυτό επιχείρησε για να διατηρεί διαιρεμένο τον Ελληνικό Λαό. Ο Άρης Βελουχιώτης υπήρξε μια πολυσύνθετη, εκρηκτική και τραγική φιγούρα της ιστορίας μας. Το να προσπαθήσει κανείς σήμερα να τον φέρει στα μέτρα του, είτε για να τον αγιοποιήσει είτε για να τον δαιμονοποιήσει, είναι ιστορικά φθηνό.

Για να αποφύγουμε λοιπόν αυτή την παγίδα αρκεί να σταθούμε σε μια από τις κορυφαίες του στιγμές, στον Λόγο της Λαμίας, και να κρατήσουμε από εκεί το πιο διαχρονικό μήνυμα: τον λαό που πρέπει να είναι “νοικοκύρης στον τόπο του”, με τη δική του ενεργό συμμετοχή και συνείδηση. Με αυτή τη στάση, το παρόν τείνει να λειτουργήσει ως καθαρός καθρέφτης. Όποιος έχει καθαρό νου, θα δει τη διαχρονική αλήθεια για την ατομική ευθύνη του πολίτη. Όποιος είναι εγκλωβισμένος σε παρωπίδες, θα δει απλώς τα δικά του φαντάσματα.

“Έλλην ως το κόκκαλο”

Δεν θα αναλύσουμε εδώ εκτενώς τον Λόγο της Λαμίας, γιατί την καλύτερη ανάλυση την έχει κάνει ήδη, κρίνοντας τον ίδιο τον Άρη, μέσα σε λίγες λέξεις, ο υπαρχηγός του ΕΔΕΣ, Κομνηνός Πυρομάγλου: “Επίστευε με όλη του τη δύναμι στην κοινωνική επανάστασι. Είχε παραμείνη Έλλην ώς το κόκκαλο…” (Κ. Πυρομάγλου: “Ο Δούρειος Ίππος”, Εκδόσεις ΔΩΔΩΝΗ, σελ. 82). Όταν αυτή η παραδοχή έρχεται από έναν άνθρωπο που βρέθηκε στην αντίπερα όχθη των εσωτερικών συγκρούσεων, σφραγίζει το γεγονός ότι ο αληθινός πατριωτισμός δεν φυλακίζεται σε κομματικά στεγανά.

Αυτή η φράση του Κομνηνού Πυρομάγλου αποτυπώνει με χειρουργική ακρίβεια τον πυρήνα και τη διπλή φύση του Λόγου της Λαμίας που εκφώνησε ο Άρης Βελουχιώτης τον Οκτώβριο του 1944. Αν απογυμνώσεις εκείνη την ομιλία από τις λεπτομέρειες της εποχής, αυτό που μένει στο ίζημα είναι ακριβώς ένας βαθιά πατριωτικός λόγος με ξεκάθαρο κοινωνικό και επαναστατικό πρόσημο.

Αν απομονώσει κανείς τις βασικές θεματικές του Λόγου της Λαμίας, θα δει ότι τα προβλήματα που περιγράφει μοιάζουν σαν να γράφτηκαν χθες. Στον Λόγο της Λαμίας, ο Βελουχιώτης μιλά για την ανάγκη ο λαός να γίνει “νοικοκύρης στον τόπο του”, η οποία μεταφράζεται σήμερα στην ανάγκη για πραγματική λαϊκή κυριαρχία και όχι απάθεια. Μιλά για την καταδίκη της εθελοδουλίας και της εξάρτησης από ξένα ή εγχώρια ολιγαρχικά συμφέροντα. Για την κοινωνική δικαιοσύνη, που παραμένει το μεγάλο ζητούμενο σε μια εποχή που οι πολίτες νιώθουν ότι οι θεσμοί δεν τους προστατεύουν.

Επομένως, αυτό που κάποιος ίσως βιαστεί να χαρακτηρίσει ως μια απλή “προβολή του παρόντος στο παρελθόν”, από αυτή τη σκοπιά αποδεικνύεται μια εύστοχη διαχρονική αναλογία. Τα δομικά προβλήματα της ελληνικής κοινωνίας (εξάρτηση, πελατειακές σχέσεις, κοινωνική αδικία) δυστυχώς επαναλαμβάνονται, και γι’ αυτό ο λόγος του 1944 αντηχεί με την ίδια ακριβώς ένταση στο 2026.

Η ανόθευτη έννοια του πατριωτισμού

Τελικά, ο πατριωτισμός δεν είναι ιδεολογία, συνεπώς δεν έχει κομματικό πρόσημο κι όποιοι σήμερα επιδιώκουν να τον στριμώξουν σε πρόσημα “αριστερού” ή “δεξιού πατριωτισμού”, μάλλον έχουν δόλιους σκοπούς. Το να επιδιώκεις την εθνική ανεξαρτησία και παράλληλα την κοινωνική δικαιοσύνη για τη μεγάλη πλειονότητα του λαού, είναι απλά πατριωτισμός στην καθαρή και ανόθευτη έννοιά του.

Το να επιδιώκεις, αντίθετα, να διατηρηθούν οι δομές της εξάρτησης και η υποταγή του λαού στα ντόπια και ξένα ολιγαρχικά συμφέροντα, δεν συνιστά “παράταξη”, αλλά απλή εθελοδουλία. Ο πατριωτισμός δεν κρίνεται από μεγάλα λόγια ή εθνικιστικές κορώνες, αλλά από τη στάση μας απέναντι στα κοινά. Πατριώτης σήμερα είναι αυτός που στηρίζει την κοινωνία, προστατεύει τη δημόσια περιουσία, το περιβάλλον και τους συμπολίτες του, σε αντίθεση με όσους θυσιάζουν το δημόσιο συμφέρον για το προσωπικό ή οικονομικό κέρδος.

Η αποχή από την πολιτική ζωή και η μοιρολατρική παραίτηση δεν είναι στάση ουδετερότητας, είναι η σιωπηρή υπογραφή μας στην παράταση της δικής μας υποτέλειας. Όταν ο Άρης Βελουχιώτης μιλούσε για έναν λαό “νοικοκύρη στον τόπο του”, δεν αναφερόταν σε μια θεωρητική ουτοπία, αλλά στην έμπρακτη ανάληψη της ευθύνης από τον ίδιο τον πολίτη. Στην σύγχρονη Ελλάδα, όπου οι θεσμοί κλυδωνίζονται και η κοινωνική συνοχή δοκιμάζεται από την απάθεια, ο πραγματικός αγώνας δεν διεξάγεται πλέον στα βουνά, αλλά στην καθημερινότητα, με εφόδια τη συνείδηση, την παιδεία και την ενεργό συμμετοχή.

Κανένα καράβι δεν έφτασε στον προορισμό του με το πλήρωμα να παρακολουθεί αμέτοχο την τρικυμία, ελπίζοντας απλώς ότι ο καιρός θα μαλακώσει. Η κοινωνία μας είναι το κοινό μας σκαρί. Αν επιτρέψουμε στους λίγους να ορίζουν την πορεία του με γνώμονα το δικό τους εφήμερο κέρδος και τις πολιτικές σκοπιμότητες, παραμερίζοντας το κοινό καλό, τότε είμαστε συνυπεύθυνοι για το ναυάγιο που νομοτελειακά θα ακολουθήσει.

Τι διδάσκει ο λόγος της Λαμίας σήμερα

Όταν, λοιπόν, η αδικία τείνει να γίνει το νέο κοινωνικό καθεστώς, το καθήκον του Έλληνα πολίτη δεν εξαντλείται στη στείρα διαμαρτυρία των μέσων κοινωνικής δικτύωσης ούτε στην ιδιωτική γκρίνια. Το καθήκον μας επιτάσσει να θυμηθούμε ξανά την ουσία εκείνης της ανόθευτης παρακαταθήκης: να είμαστε “Έλληνες ώς το κόκκαλο”, υπερασπιζόμενοι την αξιοπρέπεια, τη δικαιοσύνη και το μέλλον των επόμενων γενεών.

Ξεπερνώντας τις τεχνητές περιχαρακώσεις και τους ψεύτικους διχασμούς του παρελθόντος, ο πολίτης οφείλει να αναλάβει την ιστορική του ευθύνη. Να αποδείξει ότι η φωνή του δεν εξαγοράζεται, δεν φιμώνεται, και κυρίως ο ίδιος δεν απέχει. Η συνειδητή ψήφος είναι το πρώτο όπλο ανατροπής, αλλά όχι το μοναδικό. Η δημοκρατία δεν τελειώνει την Κυριακή των επόμενων εκλογών· τότε αρχίζει. Το “να είμαστε νοικοκύρηδες στον τόπο μας” σημαίνει ότι πρέπει να έχουμε τα μάτια μας ανοιχτά πάντα, και όχι μόνο πάνω από την κάλπη.