Η νέα γενιά στρατηγών του Πούτιν – Πόλεμος, εκκαθαρίσεις και μάχη για την κορυφή

Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι ο πόλεμος στην Ουκρανία δεν αλλάζει απλώς τις επιχειρησιακές προτεραιότητες της Μόσχας. Αναδιαμορφώνει και το ίδιο το σύστημα ανάδειξης της στρατιωτικής ηγεσίας, δημιουργώντας νέες ευκαιρίες ανέλιξης, αλλά και ένα περιβάλλον έντονης αστάθειας για τους ανώτατους διοικητές.

Η μελέτη βασίζεται σε τέσσερα σύνολα δεδομένων που καλύπτουν τις προαγωγές στρατηγών και ναυάρχων, τις απονομές του τίτλου “Ήρωας της Ρωσίας”, τις απομακρύνσεις και συλλήψεις ανώτατων στελεχών, καθώς και τις σταδιοδρομίες των διοικητών των βασικών επιχειρησιακών σχηματισμών από το 2000 και μετά.

Η αξία της δεν βρίσκεται μόνο στην καταγραφή προσώπων και αξιωμάτων, αλλά κυρίως στην ανάδειξη των κανόνων (τυπικών και άτυπων) που καθορίζουν ποιος αποκτά πρόσβαση στον στενό κύκλο λήψης στρατιωτικών αποφάσεων στη Ρωσία. Ένα από τα πιο καθαρά ευρήματα είναι ότι η πρώιμη προαγωγή στον βαθμό του υποστρατήγου αποτελεί τον ισχυρότερο δείκτη μελλοντικής ανόδου στην κορυφή. Οι αξιωματικοί που αποκτούν το πρώτο αστέρι σε μικρότερη ηλικία έχουν αισθητά περισσότερες πιθανότητες να φθάσουν στους βαθμούς του αντιστρατήγου ή του στρατηγού.

Στο σύνολο των δεδομένων, η διάμεση ηλικία προαγωγής στον βαθμό του υποστρατήγου είναι περίπου 47 έτη, ενώ για όσους καταλήγουν στον βαθμό του στρατηγού πέφτει στα 39,6 έτη. Η διαφορά δεν είναι απλώς δημογραφική. Υποδηλώνει ότι το σύστημα επιβραβεύει όσους εισέρχονται νωρίς στην ανώτατη βαθμολογική κλίμακα, αποκτώντας περισσότερο χρόνο και ευκαιρίες για να αναλάβουν κρίσιμες διοικητικές θέσεις.

Το στατιστικό μοντέλο της μελέτης δείχνει, μάλιστα, ότι η αύξηση της ηλικίας κατά την πρώτη προαγωγή από τα 38 στα 40 έτη μειώνει την εκτιμώμενη πιθανότητα να φθάσει κάποιος στον βαθμό του στρατηγού από 40% σε 19%. Η ηλικία, επομένως, λειτουργεί ως φίλτρο επιλογής πολύ πριν από την τελική ανάδειξη στην κορυφή. Σημαντικό ρόλο εξακολουθεί να παίζει και η στρατιωτική εκπαίδευση. Η μελέτη εντοπίζει συγκεκριμένες σχολές που εμφανίζονται δυσανάλογα συχνά στα βιογραφικά ανώτατων αξιωματικών.

Στις χερσαίες δυνάμεις, η Σχολή Ανώτατης Στρατιωτικής Διοίκησης της Μόσχας έχει ιδιαίτερη βαρύτητα: Το 21,4% των εν ενεργεία αντιστρατήγων στο σχετικό δείγμα είναι απόφοιτοί της. Η μελέτη δεν μπορεί να αποδείξει αν αυτό οφείλεται αποκλειστικά στην ποιότητα της εκπαίδευσης, ή και στα δίκτυα γνωριμιών και στις καλύτερες πρώτες τοποθετήσεις που ενδέχεται να εξασφαλίζουν οι απόφοιτοι. Σε κάθε περίπτωση, η στρατιωτική σταδιοδρομία δεν εξελίσσεται σε ουδέτερο πεδίο αξιολόγησης επιδόσεων.

Η πολεμική εμπειρία και η νέα γενιά

Η επιχειρησιακή εμπειρία αποτελεί επίσης σημαντικό διαβατήριο για την άνοδο. Η μεταρρύθμιση του 2010 ενίσχυσε τις γεωγραφικές μετακινήσεις αξιωματικών μεταξύ διαφορετικών στρατιωτικών περιφερειών, ενώ η ρωσική επέμβαση στη Συρία από το 2015 δημιούργησε μια νέα διαδρομή προς την ανώτατη διοίκηση. Η συμμετοχή στην εκστρατεία αυτή λειτούργησε ως προσόν που συχνά άνοιγε τον δρόμο για τη διοίκηση στρατιωτικής περιφέρειας. Η εμπειρία στο πεδίο επιχειρήσεων, συνεπώς, δεν προσμετράται μόνο ως στρατιωτική υπηρεσία, αλλά μετατρέπεται σε κεφάλαιο επαγγελματικής ανέλιξης.

Ο πόλεμος στην Ουκρανία επιταχύνει αυτή τη διαδικασία, αλλά ταυτόχρονα αποσταθεροποιεί τις καθιερωμένες διαδρομές. Οι ανάγκες του μετώπου έχουν οδηγήσει σε έκτακτες τοποθετήσεις και μετακινήσεις, περιορίζοντας τη σημασία των παραδοσιακών γεωγραφικών “σχολείων” διοίκησης. Η μελέτη διαπιστώνει ότι η συχνή εναλλαγή θέσεων σε διαφορετικές περιοχές, ακόμη και στο ίδιο επίπεδο ιεραρχίας, θεωρούνταν προσόν προσαρμοστικότητας. Σήμερα, όμως, οι επιλογές γίνονται όλο και περισσότερο με βάση τις άμεσες επιχειρησιακές ανάγκες.

Αυτή η επιτάχυνση έχει κόστος. Οι διοικητές των στρατιωτικών περιφερειών παραμένουν πλέον στη θέση τους κατά μέσο όρο μόλις έναν χρόνο. Η σύντομη θητεία περιορίζει τον χρόνο που χρειάζεται ένας αξιωματικός για να μάθει να διαχειρίζεται έναν μεγάλο και σύνθετο μηχανισμό, να οικοδομήσει σχέσεις εμπιστοσύνης με τους υφισταμένους του και να αναπτύξει σταθερά δίκτυα συνεργασίας. Επιπλέον, ο φόβος της απομάκρυνσης μπορεί να ενθαρρύνει πιο συντηρητικές αποφάσεις, καθώς οι διοικητές έχουν κίνητρο να αποφεύγουν κινήσεις που ενδέχεται να εκληφθούν ως αποτυχία.

Απομακρύνσεις και πολιτική προστασία

Ιδιαίτερα αποκαλυπτική είναι η εικόνα που προκύπτει από τις απομακρύνσεις ανώτατων στελεχών την περίοδο 2022-25. Η κακή επίδοση των ρωσικών δυνάμεων κατά τον πρώτο χρόνο της εισβολής, συνδέθηκε με κύμα απομακρύνσεων και υποβιβασμών. Ωστόσο, η ανταρσία του Γεβγκένι Πριγκόζιν τον Ιούνιο 2023 δεν οδήγησε σε ευρείας κλίμακας εκκαθάριση της ανώτατης στρατιωτικής ηγεσίας, όπως θα μπορούσε να αναμένεται. Η πιο χαρακτηριστική περίπτωση ήταν εκείνη του Σεργκέι Σουροβίκιν, ο οποίος έχασε τη θέση του και βρέθηκε στο περιθώριο, μετά τις αναφορές για τις σχέσεις του με τον επικεφαλής της Wagner.

Πολύ πιο εκτεταμένες ήταν οι ανακατατάξεις μετά την αντικατάσταση του Σεργκέι Σοϊγκού από τον Αντρέι Μπελούσοφ στην πολιτική ηγεσία του υπουργείου Άμυνας τον Μάιο 2024. Στελέχη του πολιτικού και διοικητικού μηχανισμού που συνδέονταν με το δίκτυο του Σοϊγκού απομακρύνθηκαν ή συνελήφθησαν στο πλαίσιο υποθέσεων διαφθοράς. Η μελέτη εντοπίζει μια ουσιώδη διαφοροποίηση: Οι διοικητές συνήθως απομακρύνονται, μετακινούνται ή συνταξιοδοτούνται, ενώ οι πολιτικοί αξιωματούχοι του υπουργείου είναι πιθανότερο να αντιμετωπίσουν ποινικές διώξεις.

Το μέγεθος της αναταραχής στην κορυφή είναι εντυπωσιακό. Σύμφωνα με την ανάλυση, το 64% των εν ενεργεία αξιωματικών τεσσάρων αστέρων που περιλαμβάνονται στο σχετικό δείγμα, απομακρύνθηκε από τη θέση του την περίοδο 2022-2025. Αν εξαιρεθούν όσοι προήχθησαν στον βαθμό αυτό μετά την έναρξη του πολέμου, το ποσοστό φθάνει το 88%. Παράλληλα, απομακρύνθηκε έως και το 28% των εν ενεργεία αξιωματικών τριών αστέρων. Αντίθετα, η ηγεσία του Γενικού Επιτελείου παρέμεινε ουσιαστικά ανέγγιχτη από την έναρξη της εισβολής, γεγονός που οι ερευνητές συνδέουν με την προστασία που ενδέχεται να παρέχει ο αρχηγός του, Βαλέρι Γκερασίμοφ, στους στενούς συνεργάτες του.

Το παράδοξο των παρασήμων

Η μελέτη εξετάζει επίσης κατά πόσο η απονομή του τίτλου “Ήρωας της Ρωσίας”, της υψηλότερης κρατικής διάκρισης για ανδρεία, λειτουργεί ως εφαλτήριο προαγωγής. Το συμπέρασμα είναι ότι δεν αποτελεί αξιόπιστο προγνωστικό δείκτη μελλοντικής ανόδου. Πολλοί από τους βραβευθέντες είναι νεότεροι αξιωματικοί, ενώ οι στρατηγοί που λαμβάνουν τη διάκριση συνήθως έχουν ήδη φθάσει σε υψηλές θέσεις. Επομένως, το παράσημο συχνά αναγνωρίζει μια ήδη επιτυχημένη σταδιοδρομία, αντί να προαναγγέλλει την επόμενη ηγετική γενιά.

Το σημαντικότερο συμπέρασμα αφορά, τελικά, τη διαμόρφωση μιας νέας γενιάς αξιωματικών. Η έρευνα διακρίνει διαφορετικές γενεακές εμπειρίες: Όσοι εισήλθαν στο στράτευμα κατά τη σοβιετική περίοδο, είχαν διαφορετική αντίληψη για τη θέση της Ρωσίας στον κόσμο από εκείνους που ξεκίνησαν τη σταδιοδρομία τους, στις δύσκολες δεκαετίες μετά τη διάλυση της ΕΣΣΔ. Η γενιά που ακολουθεί εισήλθε σε ένα στρατιωτικό περιβάλλον με περισσότερους πόρους και ευκαιρίες, ενώ οι νεότεροι αξιωματικοί διαμορφώνονται πλέον μέσα σε συνθήκες εντατικής πατριωτικής εκπαίδευσης και πολεμικής εμπειρίας.

Αυτό σημαίνει ότι ο πόλεμος δεν θα επηρεάσει μόνο τη σύνθεση της ρωσικής στρατιωτικής ηγεσίας κατά τη διάρκειά του. Θα καθορίσει σε σημαντικό βαθμό τις αντιλήψεις, τις επαγγελματικές προτεραιότητες και τη στρατηγική κουλτούρα των διοικητών που θα αναλάβουν στο μέλλον. Η συχνή εναλλαγή προσώπων μπορεί να δημιουργήσει ευκαιρίες για νεότερους και ικανούς αξιωματικούς, αλλά ενδέχεται παράλληλα να αποδυναμώσει τη διοικητική συνέχεια και την αποτελεσματικότητα των ενόπλων δυνάμεων.

Η μελέτη δεν προσφέρει βεβαιότητες για το ποιος θα διαδεχθεί τους σημερινούς επικεφαλής. Επισημαίνει, όμως, ότι οι ηλικίες προαγωγής, οι επιχειρησιακές εμπειρίες, οι εκπαιδευτικές διαδρομές και τα δίκτυα προστασίας επιτρέπουν να εντοπιστούν πιθανοί μελλοντικοί πρωταγωνιστές. Το κρίσιμο ερώτημα για τη Δύση δεν είναι μόνο ποιοι θα καταλάβουν τις κορυφαίες θέσεις στη Μόσχα, αλλά και τι είδους στρατιωτική κουλτούρα θα μεταφέρουν σε αυτές.