Τι ισχύει με τη χρήση του Starlink από τους Ουκρανούς

Τελικά, όλα οφείλονταν σε παραβίαση των όρων χρήσης. Αυτή ήταν, όπως φαίνεται, η απλή εξήγηση για την αιφνίδια υποβάθμιση, στα μέσα Οκτωβρίου, της πρόσβασης του ουκρανικού στρατού στο δορυφορικό δίκτυο Starlink. Η ταχύτητα της σύνδεσης μειώθηκε, εμποδίζοντας την Ουκρανία να παρακολουθεί αποτελεσματικά τις ρωσικές επιθέσεις με drones και πυραύλους. Όπως δήλωσε ο πρόεδρος Βολοντίμιρ Ζελένσκι, οι συνέπειες ήταν θανατηφόρες: «Δεν μπορούσαμε να χρησιμοποιήσουμε ένα εργαλείο που βοηθά στην προστασία των ανθρώπων. Αυτό είναι πολύ επώδυνο και απογοητευτικό».

Το Starlink ανήκει στη SpaceX, την εταιρεία διαστημικής τεχνολογίας του Έλον Μασκ. Στην περίπτωση της Ουκρανίας, την πρόσβαση στην υπηρεσία χρηματοδοτούν χώρες του ΝΑΤΟ, μεταξύ των οποίων η Πολωνία, η Γερμανία και οι ΗΠΑ. Παράλληλα, η Ουάσινγκτον παρέχει στον ουκρανικό στρατό δορυφορικές υπηρεσίες μέσω του Starshield, μιας αντίστοιχης πλατφόρμας της SpaceX που προορίζεται αποκλειστικά για στρατιωτική χρήση.

Αρχικά, οι πληροφορίες ανέφεραν ότι η απόφαση για τον περιορισμό της πρόσβασης προήλθε από τον Λευκό Οίκο, κάτι που ο Ντόναλντ Τραμπ διέψευσε. Στη συνέχεια, δημοσιεύματα απέδωσαν την απόφαση στον ίδιο τον Μασκ, ο οποίος φέρεται να είχε προηγουμένως συνεννοηθεί με τον Αμερικανό πρόεδρο και τους συμβούλους του σε θέματα εξωτερικής πολιτικής.

Η πρόσβαση της Ουκρανίας αποκαταστάθηκε πλήρως νωρίτερα αυτή την εβδομάδα. Ωστόσο, η σύγχυση γύρω από το ποιος έλαβε την απόφαση και στις δύο διαφορετικές υπηρεσίες, Starlink και Starshield, θύμισε την περίφημη κωμική σκηνή “Who’s on First?” των Άμποτ και Κοστέλο.

Αντιδράσεις για Μασκ

Όπως σχολίασε ακόμη και ο Ρεπουμπλικάνος γερουσιαστής Τομ Τίλις, η υπόθεση θα ήταν κωμική, αν δεν είχε τόσο σοβαρές συνέπειες για τους Ουκρανούς πολίτες. Ο Μασκ υποστήριξε σε ανάρτησή του στην πλατφόρμα X, ότι η Ουκρανία παραβίασε τους όρους χρήσης του Starlink, καθώς χρησιμοποιούσε το δίκτυο για επιθέσεις με drones σε ρωσικό έδαφος, καταστρέφοντας διυλιστήρια πετρελαίου και κέντρα δεδομένων. Σύμφωνα με τον ίδιο, τέτοιου είδους επιθετικές στρατιωτικές επιχειρήσεις δεν επιτρέπονται.

Οι ισχυρισμοί του αντιμετωπίστηκαν με σκεπτικισμό από αρκετούς παρατηρητές, μεταξύ των οποίων και ο Ζελένσκι. «Όταν ο Έλον Μασκ είπε ότι χρησιμοποιούμε το Starshield εναντίον των Ρώσων, ναι, εναντίον των Ρώσων, αλλά στο δικό μας έδαφος. Αυτό δεν είναι επιθετικό, είναι αμυντικό», δήλωσε ο Ουκρανός πρόεδρος.

Δημοσιεύματα αναφέρουν ότι το περιστατικό έχει ήδη προκαλέσει δυσαρέσκεια στην Ουκρανία και την οδηγεί στην αναζήτηση εναλλακτικών συστημάτων. Η αντικατάσταση του Starlink, ωστόσο, δεν θα είναι εύκολη, καθώς κανένας άλλος πάροχος δεν διαθέτει σήμερα αντίστοιχη έκταση δορυφορικής κάλυψης.

Η εταιρική ισχύς ως προέκταση της κρατικής

Παρότι το επεισόδιο φαίνεται να έχει λήξει, αναδεικνύει ορισμένα ουσιαστικά ζητήματα. Το πρώτο αφορά τη διάκριση ανάμεσα στην επιθετική και την αμυντική χρήση των όπλων, ένα θέμα που απασχολεί εδώ και χρόνια τη μελέτη των διεθνών σχέσεων. Η διάκριση αυτή, ωστόσο, δεν είναι πάντα σαφής. Η δυνατότητα μιας χώρας να αμύνεται αποτελεσματικότερα μπορεί να την κάνει πιο πρόθυμη να αναλάβει επιθετικές επιχειρήσεις. Αντίστοιχα, η δυνατότητα εξαπόλυσης μιας μεγάλης επίθεσης μπορεί να αναγκάσει έναν αντίπαλο να υποχωρήσει.

Η Ρωσία, για παράδειγμα, πιθανότατα αισθάνθηκε ότι μπορούσε να επιτεθεί στην Ουκρανία, γνωρίζοντας ότι το πυρηνικό της οπλοστάσιο θα απέτρεπε τις άμεσες δυτικές αντεπιθέσεις, τουλάχιστον μέχρι ενός σημείου. Από την άλλη πλευρά, όταν η Ουκρανία πλήττει ρωσικά διυλιστήρια πετρελαίου, πρόκειται για επιθετική ενέργεια, ή για αντεπίθεση που αποσκοπεί να αναγκάσει τη Ρωσία να αποσυρθεί από τα ουκρανικά εδάφη;

Το περιστατικό Starlink/Starshield αναδεικνύει, επίσης, πόσο εξαρτάται η πολεμική προσπάθεια της Ουκρανίας από τη δυτική υποστήριξη. Από την ανταλλαγή πληροφοριών και την εκπαίδευση των ουκρανικών στρατευμάτων μέχρι την προμήθεια όπλων, η βοήθεια των ευρωπαϊκών χωρών και κυρίως των ΗΠΑ, επέτρεψε στο Κίεβο να αντιμετωπίσει τη ρωσική πολεμική μηχανή.

Η υπόθεση δείχνει ότι οι ΗΠΑ εξακολουθούν να διαδραματίζουν αυτόν τον ρόλο, τουλάχιστον όχι πάντα με δημόσια ορατό τρόπο. Ενώ ο Τραμπ επιδιώκει ανοιχτά την προσέγγιση με τον Ρώσο πρόεδρο Βλαντίμιρ Πούτιν, ο αμερικανικός στρατός και κυρίως η CIA εξακολουθούν να πολεμούν τη Ρωσία. Όπως παρατήρησε και το περιοδικό The Atlantic, η CIA βρίσκεται σε πόλεμο με τον Πούτιν την ώρα που ο Τραμπ επιδιώκει την ειρήνη.

Ποιος ελέγχει την τεχνολογία;

Ίσως, όμως, η σημαντικότερη διάσταση της υπόθεσης να είναι η τεχνολογική ισχύς. Παλαιότερα, ο Ίαν Μπρέμερ εισήγαγε τον όρο “τεχνοπολικότητα”, υποστηρίζοντας ότι οι τεχνολογικοί κολοσσοί, και όχι η κρατική εξουσία, θα αποτελέσουν τους βασικούς πρωταγωνιστές της σημερινής και της μελλοντικής διεθνούς τάξης.

Κάποιοι αναλυτές αμφισβητούν αυτή την προσέγγιση, υποστηρίζοντας ότι τα κράτη εξακολουθούν να διαθέτουν τα τελικά μέσα άσκησης βίας και της ρύθμισης της διεθνούς τάξης. Δεν αμφισβητούν, ωστόσο, ότι οι κυβερνήσεις εξαρτώνται ολοένα περισσότερο από τα πληροφοριακά συστήματα και τις τεχνολογικές καινοτομίες ιδιωτικών εταιρειών και, κατά συνέπεια, αναγκάζονται να λαμβάνουν υπόψη τα συμφέροντά τους.

Αυτό συνέβαινε και στο παρελθόν. Η διαφορά είναι ότι σήμερα οι εταιρείες αυτές μπορούν να επηρεάσουν άμεσα και σε πραγματικό χρόνο μία από τις βασικότερες λειτουργίες των κρατών: Την άσκηση στρατιωτικής βίας. Ο ίδιος ο Μασκ είχε δηλώσει πέρυσι ότι το Starlink αποτελεί τη «ραχοκοκαλιά του ουκρανικού στρατού» και ότι «ολόκληρη η γραμμή του μετώπου τους θα κατέρρεε αν το απενεργοποιούσα». Δεν ήταν, άλλωστε, η πρώτη φορά που περιόριζε την πρόσβαση της Ουκρανίας στο δίκτυο λόγω της χρήσης του σε επιχειρήσεις που θεωρούσε επιθετικές.

Το 2022, όταν η Ουκρανία φαινόταν έτοιμη να εξαπολύσει επίθεση που θα μπορούσε να οδηγήσει στην ανακατάληψη της Κριμαίας, η πρόσβαση στο Starlink είχε επίσης διακοπεί. Εκείνη την περίοδο, η απόφαση δεν συνδεόταν τόσο με παραβίαση των όρων χρήσης όσο με την ανησυχία του Μασκ ότι η ουκρανική επιχείρηση θα μπορούσε να προκαλέσει επικίνδυνη κλιμάκωση, ακόμη και ρωσική πυρηνική επίθεση. Το περιστατικό εκείνο, όπως και το σημερινό, δεν άλλαξε το βασικό γεγονός: ένα ζωτικής σημασίας στοιχείο των σύγχρονων στρατιωτικών επιχειρήσεων βρίσκεται στα χέρια του πλουσιότερου ανθρώπου στον κόσμο.

Οι ανισότητες μεταξύ των κρατών

Η υπόθεση αναδεικνύει, παράλληλα, ένα διαχρονικό χαρακτηριστικό του διεθνούς συστήματος: δεν έχουν όλα τα κράτη την ίδια ισχύ. Θα μπορούσε, άραγε, ο Μασκ να εμποδίσει τις ΗΠΑ να χρησιμοποιήσουν το Starlink για μια αντίστοιχη στρατιωτική επίθεση; Κάποιοι θεωρούν ότι κάτι τέτοιο είναι απίθανο.

Η Ουάσινγκτον, ως μεγάλη δύναμη, βρίσκεται σε προνομιακή θέση. Έχει τη δυνατότητα να εξασφαλίζει από τη SpaceX μια ειδική εκδοχή της πλατφόρμας, σχεδιασμένη αποκλειστικά για τις ανάγκες του αμερικανικού στρατού. Το Starshield, όπως αναγνωρίζει και ο Μασκ, μπορεί να χρησιμοποιείται από τις ΗΠΑ σύμφωνα με τις δικές τους ανάγκες.

Έτσι, η διάκριση ανάμεσα στο Starlink και το Starshield αποκαλύπτει ότι η σχέση των κρατών με τις τεχνολογικές εταιρείες δεν είναι ίδια για όλους. Η Ουκρανία εξαρτάται από μια υπηρεσία που μπορεί να περιοριστεί με απόφαση του παρόχου της, ενώ οι ΗΠΑ έχουν εξασφαλίσει μια ειδική στρατιωτική πλατφόρμα.

Το συμπέρασμα είναι ότι η εταιρική ισχύς, όπως είχε επισημάνει και ο μελετητής των διεθνών σχέσεων Ρόμπερτ Γκίλπιν, αποτελεί στην πραγματικότητα προέκταση της κρατικής ισχύος. Στην προκειμένη περίπτωση, ωστόσο, οι ΗΠΑ αποδείχθηκαν ένας παράγοντας στον οποίο δεν μπορούσε κανείς να βασιστεί για την παροχή αυτής της ισχύος. Αυτό ίσως είναι και το σημαντικότερο συμπέρασμα της υπόθεσης, όχι μόνο για την Ουκρανία, αλλά και για πολλούς συμμάχους των Ηνωμένων Πολιτειών.