Κωνσταντίνος Κανάρης: Το σπάνιο ήθος ενός αξιωματούχου
16/11/2026
Ο Κωνσταντίνος Κανάρης κατέλαβε ξεχωριστή θέση στην ιστορία της Ελληνικής Επανάστασης χάρη στα τολμηρά ναυτικά του κατορθώματα και την αποφασιστική συμβολή του στον Αγώνα της Ανεξαρτησίας.
Η προσωπικότητά του, ωστόσο, παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον και μετά την απελευθέρωση, όταν κλήθηκε να υπηρετήσει το νεοσύστατο ελληνικό κράτος από υψηλές στρατιωτικές και πολιτικές θέσεις. Η διαδρομή του προσφέρει την ευκαιρία να εξεταστεί όχι μόνο η δημόσια αναγνώριση που απολάμβανε, αλλά και η στάση του απέναντι στις τιμές, στις οικονομικές παροχές και στις σχέσεις του με την εξουσία.
Μέσα από σύγχρονες δημοσιεύσεις του Τύπου και επιστολές της εποχής αναδεικνύονται στοιχεία του χαρακτήρα του που συνδέονται με την αξιοπρέπεια, την ολιγάρκεια, την προσωπική ανεξαρτησία και την αντίληψη της δημόσιας υπηρεσίας ως ευθύνης απέναντι στην πατρίδα.
Τα τεκμήρια αυτά επιτρέπουν να προσεγγίσουμε τον Κανάρη όχι μόνο ως ήρωα της θάλασσας, αλλά και ως δημόσιο άνδρα, του οποίου οι επιλογές φωτίζουν τη σχέση ανάμεσα στο προσωπικό ήθος και την πολιτική εξουσία κατά τα πρώτα χρόνια του ελληνικού κράτους.
Επιστολή ευγνωμοσύνης
Η εκτίμηση προς τον Κωνσταντίνο Κανάρη ήταν ήδη έντονη κατά τη διάρκεια της Επανάστασης, όπως μαρτυρεί δημοσίευμα της Γενικής Εφημερίδος της Ελλάδος της 24ης Δεκεμβρίου 1827, που εκδιδόταν τότε στην Αίγινα. Στο φύλλο αυτό δημοσιεύθηκε επιστολή του Κ. Ράμπου, με ημερομηνία 13 Δεκεμβρίου 1827, η οποία απευθυνόταν στον Κανάρη, στον αγαθό συμπολίτη του.
Ο συντάκτης αναγνώριζε ότι η πατρίδα τού όφειλε «απείρους τας χάριτας», καθώς είχε τιμήσει τον Αγώνα με τα λαμπρά κατορθώματα και τις αρετές του. Ιδιαίτερα μνημόνευε την Ψαρά, που καυχιόταν για τη γέννησή του, και τη Χίο, η οποία, όπως έγραφε, θα διατηρούσε ανεξάλειπτη τη μνήμη του ονόματός του χάρη στον ζήλο, τον πατριωτισμό και τις θυσίες του.
Η επιστολή έκλεινε με την ευχή «Υγίαινε επ’ αγαθώ της Ελλάδος», αποτυπώνοντας με χαρακτηριστικό τρόπο την αναγνώριση που απολάμβανε ο πυρπολητής εν ζωή. Το δημοσίευμα αυτό αποτελεί πολύτιμη σύγχρονη μαρτυρία για το πώς γινόταν αντιληπτή η προσφορά του Κανάρη ήδη από τα πρώτα χρόνια του Αγώνα.
Όχι σε σύνταξη και βαθμό
Στις 25 Μαρτίου 1861 κατατέθηκε στη Βουλή νομοσχέδιο για την απονομή μηνιαίας σύνταξης 1.000 δραχμών στον Κωνσταντίνο Κανάρη, ως ανταμοιβή για τις εξαιρετικές υπηρεσίες του. Το νομοσχέδιο δημοσιεύθηκε στη “Γενική Εφημερίδα της Κυβερνήσεως” της 27ης Μαρτίου 1861. Ο ίδιος, όμως, είχε ήδη αρνηθεί σχετική πρόταση που του διαβιβάστηκε εκ μέρους του βασιλέως, όπως προκύπτει από επιστολή του (28 Μαρτίου 1861), στην οποία δηλώνει ότι απέρριψε τόσο τη σύνταξη όσο και τον προτεινόμενο ναυτικό βαθμό.
Στην ίδια επιστολή υπογραμμίζει ότι δεν επιθυμεί να τεθεί σε θέση που θα μπορούσε να εκληφθεί ως μορφή εξάρτησης ή ανταμοιβής, συνδέοντας τη στάση του με τη γενικότερη αντίθεσή του προς την κυβερνητική πολιτική. Η επιστολή δημοσιεύθηκε αμέσως στον αθηναϊκό Τύπο και συγκεκριμένα στην εφημερίδα Αθηνά (φύλλο 29ης Μαρτίου 1861). Η προτεινόμενη σύνταξη και η απονομή ναυτικού βαθμού δεν αποτελούσαν απλώς τιμητική διάκριση, αλλά εντάσσονταν σε μια ευρύτερη πρακτική κρατικών ανταμοιβών με σαφείς πολιτικές προεκτάσεις.
Ο Κανάρης, αντιλαμβανόμενος τον κίνδυνο μιας τέτοιας εξάρτησης, απέρριψε τόσο την οικονομική παροχή όσο και την προαγωγή, επιλέγοντας να διαφυλάξει την προσωπική και πολιτική του ανεξαρτησία. Η στάση του δεν υπήρξε προϊόν προσωπικής πικρίας, αλλά συνειδητή πολιτική επιλογή, που αντανακλούσε την προσήλωσή του στην αξιοπρέπεια και τη θεσμική αυτονομία.
Η άρνησή του να αποδεχθεί τη σύνταξη και τον προτεινόμενο βαθμό το 1861 εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο της πολιτικής κρίσης του καθεστώτος του Όθων της Ελλάδας. Σε μια περίοδο κατά την οποία η βασιλική εξουσία επιχειρούσε να διατηρήσει την επιρροή της μέσω υλικών και τιμητικών ανταμοιβών, η στάση του Κανάρη συνιστά συνειδητή άρνηση πολιτικής ενσωμάτωσης και ταυτόχρονα δημόσια δήλωση υπέρ της συνταγματικής τάξης.
Η πράξη αυτή εντάσσεται στη γενικότερη αποδυνάμωση της νομιμοποίησης του θρόνου, η οποία θα κορυφωθεί με την έξωση του Όθωνα το 1862. (Η επιστολή του παρατίθεται, όπως δημοσιεύθηκε αρχικά στον αθηναϊκό Τύπο (Αθήνα, 28.3.1861) και αναδημοσιεύθηκε σε μεταγενέστερες εκδόσεις).
Η μαρτυρία του Γ. Βλαχογιάννη
Χαρακτηριστικό της αξιοπρέπειας, της εντιμότητας και της συνέπειας του Κανάρη στις υποχρεώσεις του είναι ένα περιστατικό που διασώζει ο ιστορικός Γιάννης Βλαχογιάννης. Το 1825, κατά την επιστροφή του από την αποτυχημένη επιχείρηση στο λιμάνι της Αλεξάνδρειας, το πλοίο του είχε εξαντλήσει τα τρόφιμα και το νερό. Όταν συνάντησαν ένα αυστριακό εμπορικό πλοίο, ο Κανάρης ζήτησε από τον πλοίαρχό του να τους προμηθεύσει τα απαραίτητα, δηλώνοντας ότι, παρόλο που δεν είχε χρήματα να τον πληρώσει εκείνη τη στιγμή, θα αναγνώριζε την οφειλή του και θα την εξοφλούσε.
Ο Αυστριακός πλοίαρχος, αμφισβητώντας την ύπαρξη ελληνικού κράτους, σχολίασε ειρωνικά: «Μα εσείς δεν έχετε Έθνος!». Ο Κανάρης τού απάντησε με αποφασιστικότητα: «Σαν δεν έχουμε Έθνος, θα κάνουμε!». Χρόνια αργότερα, όταν η Ελλάδα είχε πλέον αποκτήσει την ανεξαρτησία της και ο Κανάρης υπηρετούσε ως Υπουργός των Ναυτικών, φρόντισε να εντοπιστεί η παλιά οφειλή και να εξοφληθεί στο ακέραιο.
Όταν, χρόνια αργότερα, ο Αυστριακός πλοίαρχος τον συνάντησε, έκπληκτος διαπίστωσε ότι ο Έλληνας ναύαρχος θυμόταν ακόμη την υπόσχεσή του. Τότε ο Κανάρης τού είπε: «Βλέπεις, πλοίαρχέ μου, πως εμείς οι Έλληνες ό,τι λέμε το κάνομε!». Το περιστατικό αυτό αποτυπώνει με τον καλύτερο τρόπο τον χαρακτήρα του: έναν άνθρωπο περήφανο για την πατρίδα του, λιτό και αξιοπρεπή, που θεωρούσε την τήρηση του λόγου του ζήτημα τιμής.
Ο Φρήμαν στην Κυψέλη
Ο Κωνσταντίνος Κανάρης, παρά τα υψηλά αξιώματα που κατείχε στο ελεύθερο ελληνικό κράτος, διατήρησε, σύμφωνα με τις μαρτυρίες για τη ζωή του, λιτό τρόπο ζωής και αξιοπρεπή στάση απέναντι στην εξουσία.
Τα αξιώματα του ναυάρχου, του γερουσιαστή, του υπουργού και του πρωθυπουργού δεν αποτέλεσαν για εκείνον μέσα προσωπικής προβολής ή οικονομικής εκμετάλλευσης, αλλά ευθύνη απέναντι στην πατρίδα. Την αντίθεση ανάμεσα στο ήθος των αγωνιστών της Επανάστασης και στις μεταγενέστερες κοινωνικές συμπεριφορές υπογραμμίζει ο Βρετανός ιστορικός και φιλόλογος Έντουαρντ Φρήμαν ο οποίος επισκέφτηκε τον Κανάρη στο σπίτι του στην Κυψέλη το 1877. Ο Φρήμαν, μας διηγείται πως ο Κανάρης, δείχνοντας τα όπλα που είχε γύρω του, του είπε: «Τότε εθαυματούργουν αι καρδίαι, τώρα τα χρήματα».
Η σύντομη αυτή αποστροφή αποδίδει την αντίθεση που διέκρινε ο παλαιός αγωνιστής ανάμεσα στο πνεύμα αυτοθυσίας της Επανάστασης και στην επικράτηση των υλικών συμφερόντων κατά τα μετέπειτα χρόνια. Ήταν μια φράση που αποδίδει παραστατικά την απογοήτευση του Κανάρη για την επικράτηση της φιλοχρηματίας και της φιλαρχίας μετά την Απελευθέρωση.





