Η απόφαση της Χάγης για τη Μιανμάρ και οι επιπτώσεις της για Ισραήλ και Ελλάδα
22/11/2026
Η ιστορική απόφαση του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης, της 19ης Νοεμβρίου 2026, για τη γενοκτονία των Ροχίνγκια στη Μιανμάρ έχει καθοριστική νομολογιακή σημασία για την εκκρεμή υπόθεση Νότια Αφρική κατά Ισραήλ σχετικά με τη Γάζα. Πρώτον, το Δικαστήριο επιβεβαίωσε ότι η ειδική γενοκτονική πρόθεση μπορεί να αποδειχθεί από τη συνολική, σωρευτική αξιολόγηση των πραγματικών περιστατικών, εφόσον αποτελεί τη μόνη εύλογη συναγωγή από τα αποδεικτικά στοιχεία, χωρίς να απαιτείται ρητή διαταγή εξόντωσης.
Δεύτερον, ξεκαθάρισε ότι η επίκληση στρατιωτικών σκοπών, αντιτρομοκρατικών επιχειρήσεων ή ακόμη και της επιδίωξης αναγκαστικού εκτοπισμού δεν αποκλείει τη συνύπαρξη γενοκτονικής πρόθεσης. Τρίτον, και ίσως σημαντικότερο για τη διεθνή ευθύνη των κρατών, διευκρίνισε ότι η υποχρέωση πρόληψης της γενοκτονίας ενεργοποιείται ήδη από τη γνώση, πραγματική ή οφειλόμενη, ενός σοβαρού κινδύνου γενοκτονίας, χωρίς να προϋποθέτει ούτε προηγούμενη δικαστική απόφαση ούτε καν τελική διαπίστωση ότι πράγματι τελέστηκε γενοκτονία.
Η υποχρέωση αυτή βαρύνει τα συμβαλλόμενα κράτη ανάλογα με τη δυνατότητά τους να επηρεάσουν τις εξελίξεις και τα ευλόγως διαθέσιμα μέσα πρόληψης. Επομένως, η νέα απόφαση δεν προδικάζει δικαστικά την ευθύνη του Ισραήλ, αλλά προσδιορίζει με ιδιαίτερη σαφήνεια τόσο τα κριτήρια με τα οποία θα εξεταστεί η γενοκτονική πρόθεση στη Γάζα όσο και τις ήδη υφιστάμενες υποχρεώσεις πρόληψης των κρατών, πριν την τελική απόφαση και ανεξαρτήτως αυτής.
Στις 19 Νοεμβρίου 2026 το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης (ICJ/ΔΔΧ), το δικαστικό όργανο των Ηνωμένων Εθνών, εξέδωσε απόφαση με ιδιαίτερο βάρος για το διεθνές δίκαιο της γενοκτονίας. Στην υπόθεση Γκάμπια κατά Μιανμάρ, με εννέα ψήφους έναντι έξι, έκρινε ότι η Μιανμάρ διέπραξε γενοκτονία κατά των Ροχίνγκια στο βόρειο τμήμα της πολιτείας Ραχίν, κατά τις στρατιωτικές επιχειρήσεις του 2017. Για πρώτη φορά το ΔΔΧ διαπίστωσε διεθνή ευθύνη κράτους για την ίδια την τέλεση γενοκτονίας: στη δίκη Βοσνία και Ερζεγοβίνη κατά Σερβίας του 2007 είχε αναγνωρίσει τη γενοκτονία στη Σρεμπρένιτσα, αλλά όχι τον καταλογισμό της τέλεσής της στη Σερβία.
Η νέα απόφαση δεν αφορά ατομική ποινική ενοχή (δε μιλάμε για το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο, ICC, επίσης στη Χάγη), αφορά πράξεις καταλογιζόμενες σε κράτος και παραβίαση της Σύμβασης του 1948 για την Πρόληψη και Καταστολή του Εγκλήματος της Γενοκτονίας. απόφαση, η νομολογία και το προηγούμενο που παράγει, έχει γιγαντιαία σημασία για την επικείμενη εκδίκαση του Νότια Αφρική κατά Ισραήλ για το έγκλημα της γενοκτονίας (επισυνάπτονται τα πρωτογενή κείμενα).
Το ιστορικό
Η υπόθεση προέκυψε από τη μακρά ιστορία διακρίσεων εις βάρος των Ροχίνγκια, εθνοτικής ομάδας κατά πλειονότητα μουσουλμανικής. Έπειτα από επιθέσεις της οργάνωσης Arakan Rohingya Salvation Army (ARSA), οι δυνάμεις ασφαλείας της Μιανμάρ εξαπέλυσαν το 2017 εκτεταμένες “επιχειρήσεις εκκαθάρισης” (clearance operations), συνοδευόμενες από μαζικές θανατώσεις, σεξουαλική βία, καταστροφή οικισμών και εκτοπισμό μεγάλου μέρους του πληθυσμού προς το Μπανγκλαντές.
Η Γκάμπια άσκησε προσφυγή στις 11 Νοεμβρίου 2019 δυνάμει του άρθρου IX της Σύμβασης, χωρίς να αποτελεί η ίδια άμεσα ζημιωθέν κράτος. Με την απόφαση επί των προδικαστικών ενστάσεων της 22ας Ιουλίου 2022, το ΔΔΧ αναγνώρισε ότι οι υποχρεώσεις της Σύμβασης είναι υποχρεώσεις έναντι όλων των συμβαλλόμενων μερών (erga omnes partes) και ότι κάθε συμβαλλόμενο κράτος διαθέτει το έννομο συμφέρον να επιδιώκει τη συμμόρφωση άλλου κράτους. Έντεκα κράτη παρενέβησαν στη διαδικασία για την ερμηνεία διατάξεων της Σύμβασης.
Το διατακτικό της 19ης Νοεμβρίου περιλαμβάνει περισσότερες από μία διαπιστώσεις. Εκτός από την τέλεση γενοκτονίας (9–6), η Μιανμάρ κρίθηκε υπεύθυνη για παράβαση της υποχρέωσης πρόληψης γενοκτονίας από μη κρατικά πρόσωπα που έδρασαν παράλληλα με τις δυνάμεις ασφαλείας της (9–6), για παράβαση της υποχρέωσης τιμωρίας (11–4) και για μη θέσπιση της αναγκαίας νομοθεσίας εφαρμογής της Σύμβασης (14–1). Διαπιστώθηκε ακόμη παραβίαση της υποχρέωσης διατήρησης αποδεικτικών στοιχείων, η οποία είχε επιβληθεί με τη διάταξη προσωρινών μέτρων της 23ης Ιανουαρίου 2020 (11–4).
Αντιθέτως, το Δικαστήριο δεν διαπίστωσε αυτοτελή παραβίαση λόγω άμεσης και δημόσιας προτροπής ιδιωτών σε τέλεση γενοκτονίας (14–1). Η τελευταία κρίση δεν συνεπάγεται ότι η ρητορική μίσους ήταν αδιάφορη για την απόδειξη της γενοκτονικής πρόθεσης (Διατακτικό και κατανομή ψήφων, παρ. 646).
Πέντε δυνατές πράξεις γενοκτονίας
Για να αντιληφθεί κανείς την απόφαση, πρέπει να διακρίνει την αντικειμενική υπόσταση (actus reus) από την ειδική υποκειμενική υπόσταση (dolus specialis). Το άρθρο II της Σύμβασης απαριθμεί πέντε δυνατές πράξεις γενοκτονίας. Η τέλεση κάποιας από αυτές δεν αρκεί αφ’ εαυτής: απαιτείται επιπλέον πρόθεση καταστροφής, εν όλω ή εν μέρει, εθνικής, εθνοτικής, φυλετικής ή θρησκευτικής ομάδας ως τέτοιας.
Στη Μιανμάρ το ΔΔΧ διαπίστωσε την αντικειμενική υπόσταση των περιπτώσεων (α), (β) και (δ). Αντίθετα, δεν θεώρησε αποδεδειγμένη την αντικειμενική υπόσταση της περίπτωσης (γ). Δεν τέθηκε αντίστοιχη θετική κρίση για την αναγκαστική μεταφορά παιδιών από μία ομάδα σε άλλη, την περίπτωση (ε) (Σκεπτικό, παρ. 283–372).
Ως προς την περίπτωση (α), το Δικαστήριο διαπίστωσε εκ προθέσεως θανάτωση χιλιάδων Ροχίνγκια. Το σκεπτικό του παραπέμπει σε εκτίμηση περίπου 10.000 θανάτων, χωρίς ο αριθμός αυτός να αποτελεί μαθηματικό όριο για τη στοιχειοθέτηση γενοκτονίας: η γενοκτονία δεν πάει “με το κιλό”, όπως υποθέτουν διάφοροι Έλληνες δημοσιολογούντες και πολιτικοί αξιωματούχοι. Διευκρινίζει ότι η εκ προθέσεως θανάτωση καλύπτει τόσο την επιδίωξη του θανάτου όσο και την ενέργεια με γνώση ότι ο θάνατος αποτελεί κατά πάσα πιθανότητα συνέπειά της· δεν αρκεί απλή ή βαριά αμέλεια.
Η πρόθεση θανάτωσης, ωστόσο, είναι διακριτή από την πρόσθετη γενοκτονική πρόθεση καταστροφής της ομάδας. Ως προς την περίπτωση (β), το Δικαστήριο συνεκτίμησε τη σοβαρή σωματική και ψυχική βλάβη από δολοφονικές επιθέσεις, βασανιστήρια, βιασμούς και τις συγκεκριμένες τραυματικές περιστάσεις του εκτοπισμού. Ο αναγκαστικός εκτοπισμός δεν ισοδυναμεί αυτομάτως με τέτοια βλάβη· η σοβαρότητά της πρέπει να αποδεικνύεται (Σκεπτικό, παρ. 312–337).
Ως προς την περίπτωση (δ), το Δικαστήριο διαπίστωσε μέτρα με σκοπό την παρεμπόδιση γεννήσεων εντός της προστατευόμενης ομάδας. Συνεκτίμησε περιορισμούς στους γάμους και στις γεννήσεις, άρνηση καταχώρισης γεννήσεων και έκδοσης πιστοποιητικών γέννησης για παιδιά Ροχίνγκια, την τεκμηριωμένη εκτεταμένη σεξουαλική βία και δημόσια μηνύματα σχετικά με τη δήθεν ανεξέλεγκτη αύξηση του πληθυσμού των Ροχίνγκια. Δεν απαιτείται να αποδειχθεί ότι τελικά μειώθηκαν οι γεννήσεις, απαιτείται όμως τα επίδικα μέτρα να επιβάλλονται με αυτόν τον σκοπό και να είναι αντικειμενικά ικανά να τον επιτύχουν. Η διάκριση ανάμεσα στην πρόθεση παρεμπόδισης γεννήσεων και στη γενική ειδική γενοκτονική πρόθεση είναι και εδώ απαραίτητη. (Σκεπτικό, παρ. 357–372).
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η περίπτωση (γ), η οποία περιλαμβάνει την εκ προθέσεως υποβολή ομάδας σε συνθήκες διαβίωσης αντικειμενικά ικανές να επιφέρουν τη φυσική καταστροφή της, εν όλω ή εν μέρει. Το Δικαστήριο απέδωσε τον όρο calculated to bring about όχι ως πρόσθετη, αυτοτελή υποκειμενική πρόθεση αλλά ως απαίτηση αντικειμενικής ικανότητας των επιβαλλόμενων συνθηκών να οδηγήσουν, με την πάροδο του χρόνου, στον θάνατο ουσιώδους μέρους της ομάδας. Δεν απαιτείται να έχει επέλθει ήδη η καταστροφή. Στη συγκεκριμένη υπόθεση έκρινε ότι τα στοιχεία για τις στερήσεις και τις βιαιότητες δεν απέδειξαν την απαιτούμενη αντικειμενική ικανότητα υπό αυτή τη διάταξη. Το συμπέρασμα δεν αποδυναμώνει τις άλλες διαπιστωμένες πράξεις γενοκτονίας, όμως αποκαλύπτει πόσο αυστηρά εξετάζεται κάθε επιμέρους νομική βάση (Σκεπτικό, παρ. 338–356).
Το κεντρικό ερμηνευτικό ζήτημα, ωστόσο, ήταν η απόδειξη της ειδικής γενοκτονικής πρόθεσης. Όταν δεν υπάρχει άμεση απόδειξη, όπως μια ρητή διαταγή καταστροφής, το Δικαστήριο δέχεται ότι η πρόθεση μπορεί να συναχθεί από έμμεσες ή περιστασιακές αποδείξεις. Η συναγωγή οφείλει να είναι η μόνη εύλογη (onlyreasonable inference) που προκύπτει από τα περιστατικά ως σύνολο.
Μέθοδος αξιολόγησης
Η μέθοδος αξιολόγησης είναι ολιστική: ιστορικό διακρίσεων, αντι-ροχινγκιανή προπαγάνδα, επιλεκτική στοχοποίηση χωριών και προσώπων, βία κατά παιδιών, σεξουαλική βία, οργανωμένη καταστροφή οικισμών και συστηματικότητα των στρατιωτικών επιχειρήσεων εξετάζονται από κοινού. Πρόκειται για συνεκτίμηση συγκλινουσών ενδείξεων, όχι για τεκμήριο γενοκτονίας ούτε για άθροιση αυτοτελώς ανεπαρκών νομικών χαρακτηρισμών (Σκεπτικό, παρ. 381–443).
Η ολιστική μέθοδος δεν χαλαρώνει το αποδεικτικό επίπεδο. Για την τέλεση γενοκτονίας το ΔΔΧ απαιτεί πλήρως πειστικές αποδείξεις (fully conclusive evidence) και να έχει πεισθεί πλήρως για τη βασιμότητα της καταγγελίας. Το βάρος απόδειξης παραμένει στην προσφεύγουσα χώρα. Η καθ’ ης δεν απαιτείται να αποδείξει με το ίδιο αυστηρό αποδεικτικό επίπεδο την ύπαρξη μιας άλλης εύλογης συναγωγής, οφείλει όμως να αποδείξει όσα πραγματικά περιστατικά επικαλείται προς στήριξη των ισχυρισμών της.
Το αν η γενοκτονική πρόθεση αποτελεί τη μόνη εύλογη συναγωγή από το σύνολο των αποδείξεων κρίνεται τελικά από το ίδιο το Δικαστήριο. Η δυνατότητα μεγαλύτερης ευελιξίας στην εκτίμηση έμμεσων αποδείξεων, ιδίως όταν ένα κράτος ελέγχει αποδεικτικό υλικό στο οποίο δεν έχει πρόσβαση ο αντίδικός του, δεν συνεπάγεται αντιστροφή του βάρους απόδειξης (Σκεπτικό, παρ. 78–131 και 438–450).
Εξαιρετικά σημαντική είναι η θέση ότι η ειδική γενοκτονική πρόθεση δύναται να συνυπάρχει με στρατιωτικούς, πολιτικούς ή τιμωρητικούς σκοπούς. Η Μιανμάρ επικαλέστηκε την αντιμετώπιση της ARSA, την αντι-εξέγερση, τον εκτοπισμό και τη συλλογική τιμωρία ως εναλλακτικές ερμηνείες. Η πλειοψηφία έκρινε ότι αυτές δεν εξηγούσαν ευλόγως τη συνολική αποδεδειγμένη συμπεριφορά, συμπεριλαμβανομένων επιθέσεων κατά διαφευγόντων αμάχων, βίας εναντίον παιδιών και εκτεταμένης σεξουαλικής βίας.
Η πρόθεση αναγκαστικού εκτοπισμού δεν ταυτίζεται με πρόθεση γενοκτονίας, αλλά ούτε την αποκλείει. Ούτε η μη εξάντληση κάθε διαθέσιμης δυνατότητας θανάτωσης αναιρεί αυτομάτως τη γενοκτονική πρόθεση. Έτσι, το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν υπάρχει και άλλος σκοπός, αλλά αν μια εξήγηση χωρίς γενοκτονική πρόθεση μπορεί ακόμη να ερμηνεύσει ευλόγως το σύνολο των αποδείξεων (Σκεπτικό, παρ. 431–468).
Σημαντική, και εν μέρει νέα, είναι επίσης η αντιμετώπιση της υποχρέωσης πρόληψης. Στην παράγραφο 487 το Δικαστήριο διατυπώνει ρητά ότι η διεθνής ευθύνη για παράβαση αυτής της υποχρέωσης δεν προϋποθέτει διαπίστωση ότι πράγματι τελέστηκε γενοκτονία. Πρόκειται για υποχρέωση δέουσας επιμέλειας (duediligence): ενεργοποιείται όταν ένα κράτος γνωρίζει ή οφείλει να γνωρίζει ότι υπάρχει σοβαρός κίνδυνος γενοκτονίας και απαιτεί τη λήψη των ευλόγως διαθέσιμων μέτρων πρόληψης (αντιλαμβανόμαστε εάν μας αφορά το εάν χτυπάει η καμπάνα και για ποιον;).
Η συγκεκριμένη κρίση αφορούσε μη κρατικά πρόσωπα των οποίων οι ενέργειες δεν είχαν καταλογιστεί στη Μιανμάρ. Η εφαρμογή της αρχής στις περιπτώσεις όπου οι καταγγελλόμενες πράξεις προέρχονται από τα ίδια τα κρατικά όργανα, όπως στην περίπτωση του Ισραήλ, απαιτεί χωριστή νομική εξέταση. Η διατύπωση της πλειοψηφίας για τη μη αναγκαιότητα πραγματικής τέλεσης γενοκτονίας παρουσιάζει επίσης ένταση με προηγούμενες νομολογιακές θέσεις και προκάλεσε αντίλογο σε χωριστές γνώμες (Σκεπτικό, παρ. 478–488).
Η απόφαση προσδιορίζει και συγκεκριμένες έννομες συνέπειες
Το Δικαστήριο υποχρέωσε τη Μιανμάρ να θεσπίσει την απαιτούμενη νομοθεσία και να ερευνήσει αποτελεσματικά τις εύλογες υπόνοιες για πράξεις του άρθρου III, προβαίνοντας, όπου δικαιολογείται, σε διώξεις και τιμωρία. Διέταξε διαβεβαιώσεις και εγγυήσεις μη επανάληψης, μέτρα αποκατάστασης της προτέρας κατάστασης (restitution) —όπως ασφαλή, εθελοντική και αξιοπρεπή επιστροφή, οικογενειακή επανένωση, επιστροφή ή αντικατάσταση περιουσιών, αναζήτηση αγνοουμένων και υποστήριξη θυμάτων— και αποζημίωση όπου η αποκατάσταση δεν επαρκεί.
Το ύψος της αποζημίωσης παραπέμφθηκε σε μεταγενέστερο στάδιο, για το οποίο διατηρήθηκε η δικαιοδοσία του Δικαστηρίου· προβλέφθηκε έκθεση της Μιανμάρ εντός διετίας (Σκεπτικό, παρ. 595–625). Η απόφαση δεν ήταν ομόφωνη. Έξι δικαστές —η διαβόητη αντιπρόεδρος Sebutinde, οι Tomka, Abraham, Xue, Nolte και ο adhoc δικαστής Kress— διατύπωσαν κοινή μειοψηφούσα γνώμη.
Η σχέση της απόφασης με την υπόθεση Νότια Αφρική κατά Ισραήλ είναι άμεση ως προς το εφαρμοστέο δίκαιο αλλά όχι αυτόματη ως προς το αποτέλεσμα. Και οι δύο διαδικασίες στηρίζονται στη Σύμβαση του 1948 και αφορούν διεθνή ευθύνη κράτους. Η Νότια Αφρική κατέθεσε την προσφυγή της στις 29 Δεκεμβρίου 2023, υποστηρίζοντας ότι οι Παλαιστίνιοι αποτελούν προστατευόμενη εθνική ομάδα και ότι ο πληθυσμός της Γάζας αποτελεί ουσιώδες μέρος της.
Το ΔΔΧ δεν έχει ακόμη αποφανθεί επί της ουσίας της προσφυγής. Με τις διατάξεις της 26ης Ιανουαρίου, της 28ης Μαρτίου και της 24ης Μαΐου 2024 επέβαλε δεσμευτικά προσωρινά μέτρα για την προσωρινή προστασία δικαιωμάτων που κρίθηκαν εύλογα (plausible) μόνο για τους σκοπούς του σταδίου των προσωρινών μέτρων, για την ανθρωπιστική βοήθεια, για τη διατήρηση αποδείξεων και ειδικότερα για τη Ράφα. Αυτές οι διατάξεις δεν συνιστούν διαπίστωση τέλεσης γενοκτονίας (Διατάξεις προσωρινών μέτρων, Ιανουάριος, Μάρτιος και Μάιος 2024).
Το δικονομικό χρονοδιάγραμμα είναι επίσης σαφές. Το Ισραήλ υπέβαλε ανθυπόμνημα τον Μάρτιο του 2026, ενώ η διάταξη της 21ης Μαΐου 2026 ορίζει την 22α Νοεμβρίου 2027 για το απαντητικό υπόμνημα (Reply) της Νότιας Αφρικής και την 22α Μαΐου 2029 για το τελικό ανταπαντητικό υπόμνημα (Rejoinder) του Ισραήλ. Η περαιτέρω διαδικασία έχει ρητώς επιφυλαχθεί για νεότερη απόφαση. Δεν έχει οριστεί ημερομηνία προφορικής συζήτησης επί της ουσίας ούτε ημερομηνία τελικής απόφασης. Έτσι, η νέα νομολογία θα μπορεί να ενσωματωθεί και να αντικρουστεί στα υπομνήματα, αλλά δεν επιτρέπει πρόβλεψη για την έκβαση ή τον χρόνο ολοκλήρωσης της δίκης (Διάταξη της 21ης Μαΐου 2026)
Ο πρώτος ουσιαστικός σύνδεσμος αφορά την ειδική πρόθεση
Το Ισραήλ υποστηρίζει ότι οι στρατιωτικές επιχειρήσεις του στρέφονται κατά της Χαμάς μετά τις επιθέσεις της 7ης Οκτωβρίου 2023 και όχι κατά των Παλαιστινίων ως ομάδας. Η επίκληση πραγματικού στρατιωτικού σκοπού είναι αποδεικτικά συναφής, όχι όμως αυτόματη απαλλαγή από τη Σύμβαση. Κατά τη λογική της απόφασης για τη Μιανμάρ, το Δικαστήριο θα πρέπει να εξετάσει αν η προστατευόμενη ομάδα στοχοποιήθηκε επιπροσθέτως με πρόθεση φυσικής ή βιολογικής καταστροφής.
Η αξιολόγηση δεν μπορεί να απομονώνει δηλώσεις πολιτικών και στρατιωτικών αξιωματούχων από αποφάσεις, επιχειρησιακές πρακτικές, επιλογή στόχων, θανάτους αμάχων, εκτοπισμούς και αντιμετώπιση των συνθηκών επιβίωσης. Εξίσου, η απόδειξη δυσανάλογων ή αδιάκριτων επιθέσεων δεν ταυτίζεται αφ’ εαυτής με απόδειξη γενοκτονίας. Σε κάθε περίπτωση όμως, η ειδική πρόθεση τεκμηριώνεται πλέον ολιστικά και στη βάση της μοναδικής εύλογης συναγωγής, κάτι το οποίο επιβαρύνει πάρα πολύ τη θέση του Ισραήλ.
Ο δεύτερος σύνδεσμος αφορά το άρθρο II(γ). Σε αντίθεση με την κυρίως βραχεία περίοδο στρατιωτικών επιχειρήσεων που εξέτασε το Δικαστήριο για τη Μιανμάρ, οι ισχυρισμοί σχετικά με τη Γάζα αφορούν παρατεταμένες και αλληλένδετες επιπτώσεις στη διατροφή, στο νερό, στη στέγαση, στην περίθαλψη, στις υγειονομικές υποδομές και στη δυνατότητα επιβίωσης, και μάλιστα μετά από τα προσωρινά μέτρα του ΔΔΧ και την προφανή μη συμμόρφωση του Ισραήλ με αυτά. Αυτά τα δεδομένα ενδέχεται να είναι κρίσιμα για την αντικειμενική καταστροφική ικανότητα των επιβληθεισών συνθηκών. Όμως πρέπει να αποδειχθεί συγκεκριμένα ότι οι επίδικες συνθήκες πληρούν την ιδιαίτερη απαίτηση του άρθρου II(γ), καθώς και ότι συντρέχει η πρόσθετη ειδική γενοκτονική πρόθεση.
Ο τρίτος σύνδεσμος αφορά το αποδεικτικό υλικό. Στις 16 Σεπτεμβρίου 2025 η “Ανεξάρτητη Διεθνής Εξεταστική Επιτροπή για τα Κατεχόμενα Παλαιστινιακά Εδάφη, συμπεριλαμβανομένης της Ανατολικής Ιερουσαλήμ, και το Ισραήλ” του ΟΗΕ κατέληξε ότι οι ισραηλινές αρχές και δυνάμεις ασφαλείας είχαν τελέσει τέσσερις από τις πέντε κατηγορίες πράξεων του άρθρου II και ότι συνέτρεχε γενοκτονική πρόθεση. Το Ισραήλ αμφισβητεί, βεβαίως, τα πορίσματα.
Η έκθεσηA/HRC/60/CRP.3 δεν αποτελεί δικαστική απόφαση. Η υπόθεση της Μιανμάρ δείχνει, ωστόσο, ότι το ΔΔΧ μπορεί να προσδώσει σημαντικό βάρος σε αξιόπιστες πραγματολογικές διαπιστώσεις ερευνητικών μηχανισμών του ΟΗΕ, χωρίς να υιοθετεί αυτομάτως τον νομικό χαρακτηρισμό τους.
Η αυτοτελής υποχρέωση πρόληψης
Η διευκρίνιση της παραγράφου 487 σημαίνει ότι η εξέταση παραβίασης αυτής της υποχρέωσης δεν εξαντλείται αναγκαστικά στο ερώτημα αν τελικώς αποδεικνύεται η ίδια η τέλεση γενοκτονίας. Για τη Γάζα, το Δικαστήριο θα χρειαστεί να εξετάσει, κατά το ιδιαίτερο αντικείμενο των αιτημάτων και της δικογραφίας, τη γνώση ή οφειλόμενη γνώση σοβαρού κινδύνου και τη λήψη ευλόγως διαθέσιμων μέτρων. Χρειάζεται προσοχή ώστε να μη μεταφερθεί μηχανικά μια κρίση σχετική με την πρόληψη πράξεων τρίτων σε κατηγορίες για συμπεριφορά κρατικών οργάνων, τι κάνεις όμως στην περίπτωση που μιλάμε για τον επίσημο κρατικό στρατό (IDF) και τις ρητές δηλώσεις των αρμόδιων αιρετών αξιωματούχων και στρατιωτικών; Παράλληλα, τυχόν παραβίαση δεσμευτικών προσωρινών μέτρων πρέπει να τεκμηριώνεται αυτοτελώς, ανά συγκεκριμένη διαταγή.
Με τα νέα δεδομένα της απόφασης Γκάμπια κατά Μιανμάρ θα ήταν, συνεπώς, οριακά αδύνατον το ΔΔΧ να μην καταλήξει σε διαπίστωση γενοκτονίας στη Γάζα. Μια διαφορετική κρίση θα όφειλε να εξηγήσει συγκεκριμένα γιατί, με βάση τη συνολική εκτίμηση των αποδεικτικών στοιχείων, εξακολουθεί να είναι εύλογη τουλάχιστον μία συναγωγή που δεν προϋποθέτει ειδική γενοκτονική πρόθεση, όχι απλώς να επικαλεστεί τον πόλεμο κατά της Χαμάς, τον εκτοπισμό ως χωριστό σκοπό ή την απουσία ρητής διαταγής εξόντωσης. Πάνε πλέον αυτά.
Μετά την απόφαση “Γκάμπια κατά Μιανμάρ”
Εάν το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης διαπιστώσει, με οριστική απόφαση στην υπόθεση Νότια Αφρική κατά Ισραήλ, ότι το ισραηλινό κράτος διέπραξε γενοκτονία στη Γάζα, οι έννομες συνέπειες θα υπερβαίνουν κατά πολύ τις υποχρεώσεις του ίδιου του Ισραήλ. Μολονότι η απόφαση του Δικαστηρίου δεσμεύει τυπικά μόνο τους διαδίκους, κατά το άρθρο 59 του Καταστατικού του, η απαγόρευση της γενοκτονίας αποτελεί αναγκαστικό κανόνα του γενικού διεθνούς δικαίου (jus cogens), ενώ οι υποχρεώσεις πρόληψης και τιμωρίας της αφορούν όλα τα συμβαλλόμενα κράτη.
Για τρίτα κράτη όπως η Ελλάδα, η διαπίστωση γενοκτονίας θα καθιστούσε δικαστικά βεβαιωμένη μια κατάσταση έναντι της οποίας αυτά όφειλαν ήδη να ενεργούν από τη στιγμή που γνώριζαν ή όφειλαν να γνωρίζουν την ύπαρξη σοβαρού κινδύνου γενοκτονίας, με ό,τι αυτό συνεπάγεται υπό το φως της θεμελιώδους για το διεθνές δίκαιο —και για το διεθνές σύστημα, κατά μία έννοια— Σύμβασης του 1948 για την Πρόληψη και Καταστολή του Εγκλήματος της Γενοκτονίας.
Εξάλλου, κατά τους κανόνες που αποτυπώνονται στα άρθρα 40–41 περί διεθνούς ευθύνης των κρατών, σε περίπτωση σοβαρής παραβίασης υποχρέωσης απορρέουσας από αναγκαστικό κανόνα, τα κράτη υποχρεούνται να συνεργάζονται, με νόμιμα μέσα, για τον τερματισμό της, να μην αναγνωρίζουν ως νόμιμη κατάσταση που δημιουργήθηκε από αυτήν και να μη συνδράμουν στη διατήρησή της.
Η σημασία για την Ελλάδα
Για την Ελλάδα αυτό θα συνεπαγόταν, μεταξύ άλλων, την υποχρέωση ουσιαστικού ελέγχου κάθε μορφής στρατιωτικής αλλά επί της ουσίας και οικονομικής συνδρομής (αγοραπωλησίες οπλικών συστημάτων, φερ’ ειπείν;), μεταφοράς οπλισμού ή άλλης κρατικής υποστήριξης που θα μπορούσε να συμβάλει στις επίμαχες πράξεις, με βάση τόσο τη Συνθήκη για το Εμπόριο Όπλων, ιδίως τα άρθρα 6 και 7, όσο και την Κοινή Θέση 2008/944/ΚΕΠΠΑ της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπως τροποποιήθηκε το 2025.
Η διαπίστωση γενοκτονίας δεν θα επέβαλλε αυτομάτως καθολική διακοπή όλων των διπλωματικών ή εμπορικών σχέσεων, αλλά θα καθιστούσε ακόμη επιτακτικότερη την εξέταση συγκεκριμένων μορφών συνεργασίας και ενδεχόμενης παράνομης συνδρομής. Παράλληλα, η καταδίκη ενός κράτους για γενοκτονία θα μπορούσε να αποτελέσει σημαντική αποδεικτική και νομική αφετηρία για περαιτέρω ποινικές διαδικασίες κατά φυσικών προσώπων, χωρίς να συνεπάγεται αυτομάτως την ενοχή τους: πολιτικών και στρατιωτικών αξιωματούχων, προσώπων που συμμετείχαν στην οργάνωση ή διευκόλυνση ή μη αποτροπή και καταστολή των εγκλημάτων με την απαιτούμενη ποινική υπαιτιότητα, αλλά και προσώπων του δημόσιου και επικοινωνιακού χώρου για τα οποία θα αποδεικνυόταν άμεση και δημόσια προτροπή σε τέλεση γενοκτονίας.
Το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο (ICC), που διαθέτει ήδη δικαιοδοσία για εγκλήματα υπαγόμενα στο Καταστατικό του τα οποία τελέστηκαν στα παλαιστινιακά εδάφη, μπορεί να εξετάσει ανεξάρτητα τέτοιες ατομικές ευθύνες, συμπεριλαμβανομένης της αυτοτελώς αξιόποινης προτροπής του άρθρου 25 §3(e) του Καταστατικού της Ρώμης· αντίστοιχες διαδικασίες μπορούν, υπό τις εκάστοτε προϋποθέσεις δικαιοδοσίας, να κινηθούν ενώπιον εθνικών δικαστηρίων.
Το ιστορικό προηγούμενο είναι η περίφημη “δίκη των ΜΜΕ” (Media Case) για τη γενοκτονία της Ρουάντας, στην οποία το ειδικό Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο για τη Ρουάντα (ICTR) καταδίκασε στελέχη ραδιοφωνικών και έντυπων μέσων για πράξεις συνδεόμενες με τη γενοκτονία, συμπεριλαμβανομένης της άμεσης και δημόσιας προτροπής σε αυτήν, με σημαντικές επιμέρους διαφοροποιήσεις στην εφετειακή απόφαση του 2007.
Η νομολογία αυτή δείχνει ότι η ποινική ευθύνη δεν περιορίζεται στους φυσικούς αυτουργούς των δολοφονιών και μπορεί, υπό αυστηρές προϋποθέσεις, να καταλαμβάνει όσους χρησιμοποιούν τα μέσα ενημέρωσης για να παρακινήσουν άμεσα και δημόσια στη διάπραξη γενοκτονίας. Ούτε η κρατική ευθύνη εξαντλείται στους άμεσους δράστες ούτε η εξακρίβωση της ατομικής ποινικής ευθύνης προϋποθέτει προηγούμενη καταδικαστική απόφαση του ΔΔΧ: πρόκειται για διακριτές αλλά αλληλοσυμπληρούμενες μορφές διεθνούς λογοδοσίας.





