Η μοίρα των ωκεανών θα κριθεί στο Αιγαίο

Σήμερα, οι μεταλλάξεις στο ισοζύγιο ισχύος, όχι μόνο μεταξύ Θάλασσας και Στεριάς, αλλά μεταξύ “παραδοσιακών” πλατφορμοκεντρικών μοντέλων μάχης και και οπλικών συστημάτων χαμηλής τεχνολογίας και κόστους, μαζικής και γρήγορης παραγωγής, θέτει νέα δεδομένα στις παγκόσμιες εξελίξεις. Αυτές οι εξελίξεις αποτελούν μέρος μιας ευρύτερης μονομαχίας ιστορικών διαστάσεων, που μπορεί να οδηγήσει σε αλλαγή γεωπολιτικού παραδείγματος ως προς τη φύση των εγγύς υδάτων.

Από τη μία έχουμε την ομάδα των χερσαίων δυνάμεων που επιδιώκουν να μετατρέψουν μεγάλα κομμάτια των εγγύς υδάτων σε γαλάζιο έδαφος και από την άλλη έχουμε τις Ναυτικές Δυνάμεις που μάχονται να επιτύχουν την ανάσχεση αυτής της γεωπολιτικής επιχωμάτωσης και να κρατήσουν τα εγγύς ύδατα κομμάτι των ωκεανών και όχι προέκταση της στεριάς.

Και κατά την άποψη του γράφοντος αυτή η επική μονομαχία θα κριθεί, εν πολλοίς, σε δύο σημεία του πλανήτη. Το ένα είναι οι σινικές θάλασσες και οι προεκτάσεις τους στον Ειρηνικό. Και το άλλο είναι το Αιγαίο. Συγκεκριμένα, τυχόν επιτυχία της Τουρκίας να επιβάλει τη “Γαλάζια Πατρίδα”, έστω και ντε φάκτο, δια της αδράνειας και πολύ περισσότερο δια της άτυπης συνεργασίας της Ελλάδας μέσω κάποιου “συμβιβασμού”, θα αποτελέσει δυνάμει συντριπτικό πλήγμα στη γεωστρατηγική των Ναυτικών Δυνάμεων, κυρίως φυσικά των Ηνωμένων Πολιτειών, με απρόβλεπτες αρνητικές συνέπειες ως προς τη θέση και τον ρόλο της Ελλάδας στη δυτική γεωπολιτική αρχιτεκτονική.

Κινεζική κατά αμερικανικής στρατηγικής

Αναλυτικότερα, η δημόσια συζήτηση γύρω από την άνοδο της Κίνας επικεντρώνεται σχεδόν αποκλειστικά στην ταχύτατη ανάπτυξη του Κινεζικού Ναυτικού και στην υποτιθέμενη επιδίωξη του Πεκίνου να αναλάβει τον ρόλο που διαδραμάτισαν άλλοτε η Βρετανική Αυτοκρατορία και αργότερα οι Ηνωμένες Πολιτείες ως κυρίαρχες Ναυτικές Δυνάμεις. Η ερμηνεία αυτή, όσο διαδεδομένη και αν είναι, ενδέχεται να βασίζεται σε μια λανθασμένη ιστορική αναλογία. Αντί να εξετάζεται η κινεζική στρατηγική μέσα από το δικό της γεωιστορικό πλαίσιο, ερμηνεύεται με βάση τα πρότυπα της δυτικής ναυτικής ιστορίας.

Η υπόθεση του παρόντος άρθρου είναι διαφορετική. Η Κίνα πιθανότατα δεν επιδιώκει να μετατραπεί σε μια νέα παγκόσμια ναυτική αυτοκρατορία δυτικού τύπου αλλά να επιδιώξει τη δημιουργία ενός εκτεταμένου θαλασσοχερσαίου χώρου απόλυτης στρατηγικής κυριαρχίας γύρω από την κινεζική επικράτεια. Με άλλα λόγια, δεν επιχειρεί πρωτίστως να κυριαρχήσει στους ωκεανούς αλλά προσπαθεί να μετατρέψει μεγάλα τμήματα των εγγύς θαλασσών της σε “γαλάζιο έδαφος”, δηλαδή σε λειτουργική προέκταση της χερσαίας ισχύος της. Ή, υπό μία έννοια, να ενώσει το έδαφός της με μια μεγάλη “ωκεάνια λίμνη” σε έναν χώρο, αποκλειστικής και αναντίρρητης κυριαρχίας.

Η δυνητική αυτή αλλαγή εδράζεται πάνω στις μεταλλάξεις στη γεωγραφία της στρατιωτικής ισχύος τα τελευταία χρόνια. Για πρώτη φορά στην ιστορία, ένα εκτεταμένο χερσαία εδραζόμενο πλέγμα αισθητήρων, πυραυλικών συστημάτων, μη επανδρωμένων μέσων και δικτύων διοίκησης και ελέγχου μπορεί να ασκεί αποφασιστική στρατιωτική επιρροή σε τεράστιες θαλάσσιες εκτάσεις. Το αποτέλεσμα είναι ότι οι εγγύς θάλασσες παύουν να λειτουργούν ως προέκταση των ωκεανών και αρχίζουν να μετατρέπονται σε προέκταση της χερσαίας επικράτειας.

Αυτό ακριβώς φαίνεται να επιδιώκει η Κίνα. Το εντυπωσιακά αναπτυσσόμενο κινεζικό ναυτικό δεν πρέπει να ιδωθεί ως ένας ανεξάρτητος στόλος “βαθέων κυανών υδάτων” αλλά ως τμήμα μιας ενιαίας θαλασσοχερσαίας αρχιτεκτονικής ισχύος, στην οποία το ναυτικό, η αεροπορία, οι αντιπλοϊκοί βαλλιστικοί πύραυλοι, τα υπερ – υπερηχητικά βλήματα αερολίσθησης (HGV), τα δίκτυα αισθητήρων και οι διαστημικές υποδομές λειτουργούν ως ένα ολοκληρωμένο σύστημα – συστημάτων (system – of – systems).

Ο στόχος της Κίνας

Στόχος του δεν είναι απλώς η νίκη σε μια δυνητική μεγα – ναυμαχία με το Ναυτικό των Ηνωμένων Πολιτειών, αλλά η δημιουργία ενός περιβάλλοντος στο οποίο η στρατιωτική παρουσία και δράση κάθε άλλης Δύναμης, συμπεριλαμβανομένων των Ηνωμένων Πολιτειών, να καθίσταται εξαιρετικά επισφαλής. Με άλλα λόγια, επιδιώκεται η δημιουργία μιας εικόνας αναντίρρητης κινεζικής κυριαρχίας σε ένα μεγάλο κομμάτι του Ειρηνικού, η οποία θα επιτρέψει την άτυπη ενοποίηση αυτής της θαλάσσιας έκτασης με τη στεριά σε έναν και ενιαίο χώρο αδιαίρετης κινεζικής κυριαρχίας.

Εάν αυτή η ανάγνωση είναι ορθή, τότε η σημαντικότερη γεωστρατηγική μεταβολή της εποχής μας δεν είναι η άνοδος μιας νέας μεγάλης Ναυτικής Δύναμης, δηλαδή της Κίνας, αλλά η σταδιακή αντικατάσταση της λογικής του “ανοικτού ωκεανού” από τη λογική του “γαλάζιου εδάφους” και των “ωκεάνιων λιμνών”. Υπό μία έννοια θα μπορούσαμε να πούμε ότι αναφερόμαστε σε έναν πιθανό νέο κόσμο όπου θα έχουμε υβριδικές υπερ – ηπείρους αποτελούμενες από “καφέ και γαλάζιο έδαφος” και συρρικνωμένους ωκεανούς.

Υπό αυτήν την έννοια, η ελληνοτουρκική αντιπαράθεση αποκτά μια διάσταση που υπερβαίνει κατά πολύ τα όρια της Ανατολικής Μεσογείου και θα παίξει σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση του μελλοντικού διεθνούς συστήματος.

Η Τουρκία και το Αιγαίο

Συγκεκριμένα, εάν η Τουρκία κατορθώσει να επιβάλει, έστω και de facto, την αντίληψη ότι μεγάλα ελληνικά νησιά μπορούν να απωλέσουν ουσιώδη κυριαρχικά δικαιώματα λόγω της εγγύτητάς τους προς τη μικρασιατική ακτή, θα δημιουργηθεί ένα εξαιρετικά σημαντικό διεθνές προηγούμενο. Και το προηγούμενο αυτό θα είναι ιδιαίτερα βαρύνουσας σημασίας, καθώς θα έχει διαμορφωθεί όχι στην περιφέρεια της διεθνούς τάξης αλλά στο εσωτερικό του ΝΑΤΟ και εις βάρος ενός κράτους – μέλους της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Συγκεκριμένα, η Κίνα θα μπορεί να ενισχύσει την επιχειρηματολογία της υπέρ της μετατροπής μεγάλων τμημάτων του δυτικού Ειρηνικού σε ζώνες σχεδόν αποκλειστικού στρατηγικού ελέγχου. Η Ρωσία θα μπορεί να προβάλει με ακόμη μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση τις διεκδικήσεις της στην Αρκτική, υποστηρίζοντας ότι οι υποθαλάσσιες γεωλογικές δομές αποτελούν φυσική προέκταση της σιβηρικής υφαλοκρηπίδας. Παράλληλα, και άλλες αναθεωρητικές δυνάμεις θα αποκτήσουν ισχυρότερα επιχειρήματα για τη διεύρυνση των θαλάσσιων διεκδικήσεών τους.

Να θυμηθούμε ότι ξεκινώντας από την Διακήρυξη του Σαντιάγο πολλές χώρες στο παρελθόν ανακήρυξαν μονομερώς χωρικά ύδατα σε τεράστιες θαλάσσιες ζώνες, θεωρώντας ότι οι περιορισμοί σε αυτά ήταν αποικιακό κατάλοιπο. Εν τέλει, μετά από δεκαετίες ζυμώσεων και συγκρούσεων, προέκυψε η Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη των 200 ναυτικών μιλίων ως συμβιβασμός μεταξύ των χωρών που επεδίωκαν απεριόριστο βάθος στα χωρικά τους ύδατα και των Ναυτικών Δυνάμεων που ήθελαν τη διατήρηση των ωκεανών ως χώρο απόλυτης ελεύθερης δράσης τους.

Όμως, η φύση της ΑΟΖ παραμένει ρευστή και δυναμική. Υπό μία έννοια θα μπορούσαμε να πούμε ότι η ΑΟΖ είναι ουσιαστικά χωρικά ύδατα εν υπνώσει και εύκολα μπορεί να εξελιχθεί σε κάτι τέτοιο αν αλλάξουν τα διεθνή δεδομένα. Και η τουρκική “Γαλάζια Πατρίδα” απειλεί να τα αλλάξει. Συνεπώς η Ελλάδα δεν υπερασπίζεται μόνο τα δικά της κυριαρχικά δικαιώματα. Βρίσκεται στο σημείο όπου συγκρούονται δύο διαφορετικά γεωστρατηγικά παραδείγματα.

Για να το πούμε όσο πιο ξεκάθαρα γίνεται, το Αιγαίο εξελίσσεται σε ένα από τα σημαντικότερα γεωστρατηγικά εργαστήρια του πλανήτη. Εδώ ενδέχεται να δοκιμαστεί αν η λογική του “γαλάζιου εδάφους” μπορεί να αποκτήσει πολιτική και νομική νομιμοποίηση. Η έκβαση της αντιπαράθεσης δεν θα επηρεάσει μόνο τις ελληνοτουρκικές σχέσεις αλλά θα  επηρεάσει την εξέλιξη του Δικαίου της Θάλασσας και τη μελλοντική ισορροπία μεταξύ χερσαίων και ναυτικών δυνάμεων.

Αυτό σημαίνει ότι η αντίσταση στις παρανοϊκές αξιώσεις της Τουρκίας στο Αιγαίο, πέραν από αναγκαία και (υπό φυσιολογικές συνθήκες…) αυτονόητη ενέργεια αυτοάμυνας, συνδέεται και με τη διατήρηση ενός ευρύτερου γεωστρατηγικού παραδείγματος (paradigm) το οποίο αποτελεί κομβικό στοιχείο της γεωπολιτικής ταυτότητας των Ναυτικών Δυνάμεων και ιδιαίτερα των Ηνωμένων Πολιτειών. Αντιστρόφως, μια πολιτική κατευνασμού απέναντι στην τουρκική αναθεωρητική στρατηγική δεν συνεπάγεται μόνον γεωπολιτικό αυτοχειριασμό της Ελλάδας αλλά δημιουργεί και έναν δυνητικό καταλύτη για τη σταδιακή νομιμοποίηση μιας ευρύτερης τάσης εδαφοποίησης της θάλασσας, η οποία θα μπορούσε να μεταβάλει ριζικά τη δομή της παγκόσμιας ναυτικής τάξης εις βάρος ζωτικών συμφερόντων των Ναυτικών Δυνάμεων.

Η Ελλάδα και η ήττα των ναυτικών δυνάμεων

Και εδώ προκύπτει το ερώτημα αν ισχύουν όλα τα παραπάνω γιατί οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν παρεμβαίνουν υπέρ της Ελλάδας και κατά της Τουρκίας; Μια αρχική απάντηση θα μπορούσε να είναι γιατί, πολύ απλά, το διεθνές σύστημα δεν λειτουργεί έτσι. Οι παθητικοί δρώντες που περιμένουν επιβράβευση λόγω της παθητικότητάς τους και της συμβιβαστικής τους διάθεσης χάριν της “καλής γειτονίας” σπανίως, έως ποτέ, στηρίζονται. Επίσης, η αμερικανική στρατηγική χαρακτηρίζεται πολλάκις από έλλειψη χρονικού βάθους και μακρόπνοου σχεδιασμού.

Έτσι, εν προκειμένω, στην προσπάθειά της η Ουάσινγκτον να διατηρήσει την Τουρκία στο δυτικό άρμα, συχνά αντιμετωπίζει τις ελληνοτουρκικές διαφορές ως μια άμεση διμερή περιφερειακή εκκρεμότητα που απαιτεί εκατέρωθεν συμβιβασμούς και μετά βλέπουμε. Πρόκειται φυσικά για μια τραγικά μυωπική προσέγγιση η οποία θυσιάζει τη μακροπρόθεσμη στρατηγική για το βραχυπρόθεσμο τακτικό όφελος. Αλλά συμβαίνει.

Ανεχόμενη ή πιέζοντας για λύσεις που υπονομεύουν τα κυριαρχικά δικαιώματα των ελληνικών νησιών, η Δύση ουσιαστικά πριονίζει το κλαδί πάνω στο οποίο κάθεται. Νομιμοποιεί το ισχυρότερο νομικό και πολιτικό επιχείρημα που χρειάζονται η Κίνα και η Ρωσία για να εκδιώξουν το Αμερικανικό Ναυτικό από τις δικές τους ζωτικές ζώνες, καταφέρνοντας πλήγμα στο παγκόσμιο δόγμα της ελευθερίας των θαλασσών.

Η “Γαλάζια Πατρίδα”

Συμπερασματικά, η ελληνική εξωτερική και αμυντική πολιτική δεν μπορεί να εγκλωβίζεται στην αναμονή μιας “γεωπολιτικής επιφοίτησης” της Ουάσινγκτον, ούτε να αναζητά την ασφάλειά της σε “συμβιβαστικές” λύσεις κατευνασμού που μακροπρόθεσμα θα νομιμοποιούσαν το αναθεωρητικό δόγμα της “Γαλάζιας Πατρίδας”. Στο σύγχρονo άναρχο διεθνές σύστημα, η στρατηγική επιβίωση δεν επαφίεται στην επίκληση του αφηρημένου δικαίου, αλλά στην ικανότητα επιβολής του κόστους.

Η Ελλάδα οφείλει να ορθώσει αυτόνομο ανάστημα, μετατρέποντας το Αιγαίο σε έναν χώρο αναντίρρητης ελληνικής κυριαρχίας. Αυτό απαιτεί τη ριζική αναθεώρηση της αμυντικής μας αρχιτεκτονικής μέσω της αξιοποίησης της νησιωτικής γεωγραφίας ως ενός ενιαίου, αβύθιστου, δικτύου Άρνησης Πρόσβασης (A2/AD), βασισμένου σε μαζικά, χαμηλού κόστους μη επανδρωμένα συστήματα, προηγμένο παράκτιο πυροβολικό, πολλαπλά δίκτυα αισθητήρων, υπόγειες υποδομές, αποκεντρωτικά μοντέλα διοίκησης και ελέγχου κλπ.

Παράλληλα, η επίτευξη μιας εικόνας ελληνικής αναντίρρητης κυριαρχίας στο Αιγαίο πρέπει να πλαισιωθεί από ένα επιθετικό, στρατηγικό μάρκετινγκ στα κέντρα εξουσίας της Ουάσινγκτον και των πρωτευουσών άλλων κρίσιμων χωρών. Το μήνυμά μας προς τη Δύση πρέπει να είναι ότι η προάσπιση των κυριαρχικών δικαιωμάτων των ελληνικών νησιών δεν αποτελεί μια τοπική, διμερή εκκρεμότητα, αλλά το ζωτικό ανάχωμα που εμποδίζει την Κίνα και τη Ρωσία να ανατρέψουν το παγκόσμιο δόγμα της ελευθερίας των θαλασσών. Αν η Ελλάδα δεν επιβάλλει την ισχύ της στο αρχιπέλαγος, η ήττα δεν θα είναι μόνο ελληνική, αλλά θα σηματοδοτήσει την απαρχή της παγκόσμιας γεωπολιτικής συρρίκνωσης των Ναυτικών Δυνάμεων.