Πως στην Ευρώπη προσαρμόζουν τα συστήματα υγείας για πόλεμο

Η προετοιμασία είναι οριζόντια και περιλαμβάνει τον τομέα της υγείας και συγκεκριμένα την οργάνωση των υγειονομικών συστημάτων και την εξασφάλιση των ιατρικών αντιμέτρων, δηλαδή φαρμάκων, διαγνωστικών τεστ, ιατρικών μηχανημάτων και εξοπλισμού. Για παράδειγμα, τον Ιούλιο 2025 η Γαλλική Κυβέρνηση κάλεσε το έθνος σε κινητοποίηση και προετοιμασία λόγω εσωτερικών και εξωτερικών απειλών (από Ρωσία, Κίνα, Ιράν και Β. Κορέα).

Σε αυτό το πλαίσιο, τα γαλλικά νοσοκομεία κλήθηκαν να ετοιμαστούν για το ενδεχόμενο νοσηλείας 10.000-15.000 τραυματιών στρατιωτών για διάστημα από 10 έως 180 μήνες. Επίσης σχεδιάζονται προσωρινές υγειονομικές μονάδες κοντά σε σιδηροδρομικούς σταθμούς, αεροδρόμια και λιμάνια. Την ίδια στιγμή, με επιχείρημα υψηλή πιθανότητα επίθεσης της Ρωσίας κατά Κράτους-Μέλους του ΝΑΤΟ, στη Γερμανία γίνεται στρατολόγηση νέων και κούρσα εξοπλισμών.

Οι επενδύσεις στρέφονται στις υποδομές και τα προϊόντα διπλής χρήσης, στρατιωτικής και πολιτικής. Τα πολιτικά νοσοκομεία προετοιμάζονται να περιθάλψουν 1000 τραυματίες την ημέρα και το προσωπικό εκπαιδεύεται βάσει των διδαγμάτων από τον πόλεμο κατά της Ουκρανίας. Ομοίως και στο Ηνωμένο Βασίλειο. «Το πρώτο μέτωπο είναι παντού, βρισκόμαστε σε κατάσταση μεταξύ ειρήνης και πολέμου», είπε χαρακτηριστικά στην πρώτη δημόσια ομιλία της, το Δεκέμβριο 2025, η νέα Αρχηγός της Υπηρεσίας Μ16, Blaise Metreweli.

Στην Αγγλία ανέκαθεν λειτουργεί μηχανισμός Στρατιωτικής Αρωγής στις Πολιτικές Αρχές (MACA) και υπάρχουν πολυτομεακά πλαίσια πολιτικής προστασίας και ετοιμότητας, όπως το πρόγραμμα του Εθνικού Συστήματος Υγείας (NHS) για την Ετοιμότητα, Ανθεκτικότητα και Αντιμετώπιση Εκτάκτων Αναγκών, περιλαμβανομένων των πανδημιών, ακραίων καιρικών φαινομένων, πυρηνικών, βιολογικών και χημικών επιθέσεων ή ατυχημάτων. Αν όχι στον ίδιο, πάντως σε κάποιο βαθμό, και σε άλλες χώρες αυξάνονται οι αμυντικές δαπάνες και η ετοιμότητα στον τομέα της υγείας.

Πολιτικές αποφάσεις στην ΕΕ

Στις εξαγγελίες της ως υποψήφια Πρόεδρος της Κομισιόν, η Φον ντερ Λάιεν περιέλαβε τη δημιουργία της “Ευρωπαϊκής Ένωσης Άμυνας” (Στρασβούργο, Ιούλιος 2024). Δεσμεύτηκε να παρουσιάσει τη “Λευκή Βίβλο για το Μέλλον της Ευρωπαϊκής Άμυνας” και τη “Στρατηγική για την Ένωση Ετοιμότητας” με βάση την Έκθεση του Φιλανδού συμβούλου της, πρώην Προέδρου Sauli Niinisto. Σύμφωνα με αυτήν, η Ευρώπη πρέπει να είναι προετοιμασμένη να αντιμετωπίσει ένοπλες επιθέσεις ή/και υβριδικές επιχειρήσεις, κυβερνοεπιθέσεις ή χρήση χημικών, βιολογικών, ραδιολογικών ή πυρηνικών όπλων (εν συντομία απειλών CBRN).

Αν ενεργοποιηθεί το άρθρο 5 του Βορειοατλαντικού Συμφώνου περί συλλογής άμυνας, το ΝΑΤΟ μπορεί να ζητήσει στήριξη από την ΕΕ ή το Κράτος-Μέλος της ΕΕ, που δέχεται επίθεση, να επικαλεστεί τη ρήτρα αμοιβαίας συνδρομής (άρθρο 42 παρ. 7 ΣΕΕ) και αλληλεγγύης σε περιόδους κρίσης (άρθρο 222 ΣΛΕΕ).

Συνεπώς, η ΕΕ οφείλει να συνεργάζεται με το ΝΑΤΟ και ταυτόχρονα να αυξήσει τη αμυντική της ικανότητα και να είναι προετοιμασμένη σε όλους τους τομείς, περιλαμβανομένης της υγείας. Με βάση αυτά, η Πρόεδρος ανακοίνωσε ότι η προετοιμασία από διασυνοριακές απειλές κατά της δημόσιας υγείας και απειλές CBRN είναι προτεραιότητα. Και επειδή η ΕΕ δεν είναι αρμόδια για την οργάνωση των εθνικών συστημάτων υγείας, αυτό που μπορεί να κάνει η Κομισιόν είναι να παρουσιάσει κατευθυντήριες γραμμές για την εξασφάλιση των αναγκαίων ιατρικών αντιμέτρων. Η Πρόεδρος τήρησε τις δεσμεύσεις της. Αναλυτικά:

Σχέδιο Επαναξοπλισμού της Ευρώπης

Το γενικό πλαίσιο μέτρων για την ευρωπαϊκή άμυνα παρουσιάστηκε στη Σύνοδο Κορυφής της 6ης Μαρτίου 2025. Οι Αρχηγοί Κρατών συμφώνησαν για τον “ευρωπαϊκό επανεξοπλισμό” (ReArm Europe Plan) και τη χρηματοδότηση της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας με 800 δισ. ευρώ. Αυτό που έμεινε να αποφασιστεί -και δεν ήταν αυτονόητο- ήταν η πηγή των χρημάτων και ο μηχανισμός χρηματοδότησης.

Λευκή Βίβλος για την Ευρωπαϊκή Αμυντική Ετοιμότητα 2030
Ακολούθησε η “Λευκή Βίβλος για την Ευρωπαϊκή Αμυντική Ετοιμότητα 2030”, που δημοσιεύτηκε από την Κομισιόν και την Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Εξωτερικής Δράσης (ΕΥΕΔ) τέλη Μαρτίου. Βασίζεται στο δόγμα “αν θέλεις ειρήνη, προετοιμάσου για πόλεμο”. Αιτία των απειλών: ιστορικοί λόγοι, η γεωγραφική θέση της Ευρώπης που την καθιστά ευάλωτη στους πολέμους, τη μετανάστευση και τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στη Βόρειο Αφρική και Μέση Ανατολή, η άρνηση των ΗΠΑ να είναι ο πρωταρχικός εγγυητής ασφάλειας της ΕΕ, η τρομοκρατία και ο βίαιος εξτρεμισμός, οι κυβερνοεπιθέσεις από διεθνείς εγκληματικές οργανώσεις, συχνά με τη στήριξη εχθρικά διακείμενων κρατών, η Ρωσία που εξαπέλυσε έναν πόλεμο, που παρόμοιο δεν είχε δει η ανθρωπότητα από το 1945 και τέλος η Κίνα που αποτελεί συστηματική πρόκληση.

Με αυτά τα δεδομένα, Κομισιόν και ΕΥΕΔ καταλήγουν ότι μεσοπρόθεσμα το μέλλον της Ευρώπης καθορίζεται από τον πόλεμο στην Ουκρανία, ενώ μακροπρόθεσμα οι απειλές και ο ανταγωνισμός θα αυξάνονται. Αν η Ευρώπη δεν αντιδράσει στρατηγικά, το μέλλον της θα καθορίζεται από τις μεγάλες οικονομίες και τα τεχνολογικά και στρατιωτικά μπλοκ που προσπαθούν να κερδίσουν πλεονέκτημα εις βάρος της.

Στη Σύνοδο Κορυφής της 20ης Μαρτίου, οι ηγέτες χαιρέτησαν τη Λευκή Βίβλο και δήλωσαν ότι το ΝΑΤΟ παραμένει ο ακρογωνιαίος λίθος της συλλογικής άμυνας για τα κράτη που ανήκουν στη Συμμαχία. Ζήτησαν από την Επιτροπή να παρουσιάσει συγκεκριμένα προγράμματα για τους κρίσιμους τομείς και την αμυντική βιομηχανία. Σε απάντηση η Επιτροπή παρουσίασε το “Χάρτη Πορείας για τη Διατήρηση της Ειρήνης και την Αμυντική Ετοιμότητα” έως το 2030.

Στρατηγική Ευρωπαϊκής Ετοιμότητας

Θα θυμάται κανείς το “κιτ επιβίωσης” που η Επίτροπος Lahbib παρότρυνε, σε συνέντευξή της, το Μάρτιο, τους Ευρωπαίους πολίτες να προμηθευτούν για να μπορούν να επιβιώσουν 72 ώρες, με κονσέρβες, φακό, σφυρίχτρα, ραδιόφωνο, μετρητά χρήματα κλπ. Το “κιτ επιβίωσης” είναι ένα από τα μέτρα για την ετοιμότητα του πληθυσμού, που προβλέπει η “Στρατηγική Ευρωπαϊκής Ετοιμότητας” της Κομισιόν και της ΕΥΕΔ (26 Μαρτίου).

Πώς περιγράφει η Στρατηγική τις απειλές: οι κρίσεις που βίωσε η Ευρώπη τα τελευταία χρόνια δεν είναι ούτε μεμονωμένες, ούτε σύντομες. Είναι το αποτέλεσμα μακροχρόνιων πολιτικών, οικονομικών, κλιματικών, περιβαλλοντικών και τεχνολογικών αλλαγών. Οι κίνδυνοι και η αβεβαιότητα προέρχονται από τον πόλεμο της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας, τις γεωπολιτικές εντάσεις, υβριδικές επιθέσεις, κυβερνοεπιθέσεις, σαμποτάζ σε κρίσιμες υποδομές, τη διεθνή παραπληροφόρηση, τον ηλεκτρονικό πόλεμο και τον αδυσώπητο οικονομικό ανταγωνισμό, τον κίνδυνο νέας πανδημίας, την κλιματική αλλαγή και την υποβάθμιση του περιβάλλοντος.

Γι΄αυτό η Ευρώπη πρέπει να αναπτύξει την ικανότητα να αξιολογεί τις απειλές και να προβλέπει τις κρίσεις πριν. Οι ζωτικές κοινωνικές λειτουργίες πρέπει να γίνουν πιο ανθεκτικές. Ο πληθυσμός να προετοιμαστεί και να συνεργαστούν ο δημόσιος με τον ιδιωτικό τομέα, οι πολιτικές με τις στρατιωτικές Αρχές και τα Κράτη μεταξύ τους.

Ειδικότερα, η πολιτική-στρατιωτική συνεργασία σε επίπεδο ΕΕ μπορεί να επικεντρωθεί σε συστήματα επικοινωνίας, κεντρικά ενεργειακά αποθέματα και αποθέματα κρίσιμων αγαθών, νέες τεχνολογίες, ιατρικά αντίμετρα και υποδομές διπλής χρήσης, που είναι αναγκαίες για τη στρατιωτική κινητικότητα, τις μαζικές εκκενώσεις και τη ναυτιλιακή ασφάλεια. Ειδικά για ιατρικά αντιμέτρα που σχετίζονται με διασυνοριακές απειλές κατά της υγείας προτείνεται να δημιουργηθούν ευρωπαϊκά αποθέματα, επιπλέον σε αυτά που προβλέπει η υπό συζήτηση πρόταση “Πράξης για τα Κρίσιμα Φάρμακα”. Η Στρατηγική Ετοιμότητας συμπληρώνεται στον τομέα αυτό από τη Στρατηγική για τα Ιατρικά Αντίμετρα.

Αντίμετρα στον χώρο της υγείας

Η προετοιμασία της ΕΕ για την αντιμετώπιση διασυνοριακών απειλών κατά της υγείας, στις οποίες περιλαμβάνονται και οι CBRN απειλές ξεκίνησε από το 2022, με τις νομοθετικές πρωτοβουλίες για την “Ευρωπαϊκή Ένωση Υγείας” και τη σύσταση μιας νέας, ειδικής, Γενικής Διεύθυνσης στην Κομισιόν (της DG HERA). Ουσιαστικά, η “Στρατηγική για τα Ιατρικά Αντίμετρα- Medical Countermeasures Strategy”, του Ιουλίου 2025, αποτυπώνει τις αποφάσεις και δράσεις που αναλήφθηκαν έως τώρα και προτείνει τη συνέχισή τους, όπως και πιθανές νέες πρωτοβουλίες.

Οι τέσσερεις κατηγορίες απειλών στις οποίες εστίασε εξαρχής η Γεν. Διεύθυνση HERA επαναξιολογήθηκαν και παραμένουν ως έχουν: καταρχήν ιοί ικανοί να εξελιχθούν σε πανδημία, όπως αναπνευστικοί, ζωονόσοι, αιμορραγικοί πυρετοί, ασθένεια Χ, δεύτερον, ιοί ικανοί να εξελιχθούν σε επιδημία, όπως οι μεταδιδόμενοι μέσω εντόμων, ο δάγκειος πυρετός, ο ιός του Δυτικού Νείλου, ο πυρετός chigungunya, τρίτον, η “σιωπηρή πανδημία” της αντιμικροβιακής αντοχής και τέταρτον, οι CBRN απειλές στις οποίες τώρα προστίθενται οι ένοπλες συγκρούσεις.

Η Στρατηγική εμπεριέχει πίνακες για τη διαθεσιμότητα ιατρικών αντιμέτρων ανά κατηγορία, με εξαίρεση την τελευταία για την οποία οι πληροφορίες είναι απόρρητες. Τα μέτρα που περιγράφονται είναι: να συνταχθεί μία “λίστα” ιατρικών αντιμέτρων -ήδη συντάχθηκε από τη Γενική Διεύθυνση HERA- και για αυτά να στηριχθεί η έρευνα, παραγωγή/κατασκευή, αποθήκευση, διανομή και δημιουργία ευρωπαϊκών αποθεμάτων, να δημιουργηθεί ενιαίο σημείο εξυπηρέτησης (one stop shop) των επιχειρήσεων με ρόλο επιταχυντή (accelerator), ένα ευρωπαϊκό σύστημα παρακολούθησης λυμάτων κατάλληλο να συλλέγει δεδομένα σχετικά με την κυκλοφορία παθογόνων οργανισμών από στρατηγικές τοποθεσίες, όπως τα αεροδρόμια και συμμετοχή στην αντίστοιχη Παγκόσμια Κοινοπραξία GLOWACON, κινητά μικροβιολογικά εργαστήρια, ικανά να ανιχνεύουν επιδημίες έγκαιρα, ακόμα και σε απομακρυσμένες περιοχές και στα σύνορα, ευκολότερη χρηματοδότηση, αξιολόγηση και ενίσχυση της αλυσίδας εφοδιασμού και της παραγωγικής ικανότητας με βάση την εμπειρία του EU FAB, ενίσχυση της υγειονομικής παιδείας και καταπολέμηση της παραπληροφόρησης, συνεργασία και συντονισμός μεταξύ πολιτικών και στρατιωτικών αρχών στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας “Medifence”.

Συνεργασία πολιτικών και στρατιωτικών φορέων

Η πρωτοβουλία Medifence, όπως φανερώνει ο όρος (προέρχεται από τις λέξεις medicine + defense) αφορά τη συνεργασία πολιτικών και στρατιωτικών φορέων. Ήδη τα πολιτικά νοσοκομεία παρέχουν περίθαλψη σε τραυματίες σε περίπτωση ένοπλων συγκρούσεων και αντίστροφα ο στρατός διευκολύνει την παροχή ανθρωπιστικής βοήθειας και την ιατρική κάλυψη, όπως έγινε κατά τη διάρκεια της πανδημίας. Για να εμβαθύνει αυτή η συνεργασία προτείνονται: αξιοποίηση των νέων τεχνολογιών (drones) και της στρατιωτικής εφοδιαστικής αλυσίδας, με στόχο την ταχεία ανάπτυξη και ασφαλή μεταφορά ιατρικών αντιμέτρων, την εύκολη πρόσβαση σε στρατηγικά αποθέματα και τη διευκόλυνση της παράδοσης τους στον τελικό προορισμό και ειδικά σε ευάλωτες περιοχές.

Ακόμα προτείνεται η στήριξη από την Κομισιόν της έρευνας και ανάπτυξης τεχνολογιών ανίχνευσης και διάγνωσης, η διευκόλυνση ανάπτυξης αντιτοξινών ειδικά για νέους βιολογικούς και χημικούς παράγοντες και παράγοντες χωρίς θεραπευτικές επιλογές, η κοινή προμήθεια και αποθήκευση “κιτ ιατρικών αντιμέτρων”, για ταχύτερη πρόσβαση και, πιθανόν, η θέσπιση νέας νομικής βάσης για την κοινή προμήθεια και αποθήκευση ιατρικών αντιμέτρων διπλής χρήσης.

Όσον αφορά τη χρηματοδότηση όλων αυτών των δράσεων, μπορεί να γίνει από τα διαθέσιμα 1,2 δις του τρέχοντος Πολυετούς Δημοσιονομικού Πλαισίου (2021-2027) για τον τομέα της ετοιμότητας και αντιμετώπισης ιατρικών καταστάσεων έκτακτης ανάγκης. Ήδη η Κομισιόν δημοσίευσε πρόσκληση υποβολής προτάσεων για έρευνα και ανάπτυξη ιατρικών αντιμέτρων με σκοπό την αντιμετώπιση των απειλών CBRN ύψους 20 εκατ. ευρώ (Σεπτέμβριος 2025). Για την πρωτοβουλία accelerator προγραμματίζεται να χρησιμοποιηθούν τα διαθέσιμα κονδύλια των προγραμμάτων EU4Health και Horizon Europe.

Σχεδιάζεται επίσης να δοθούν επιχορηγήσεις μέσω του HERA Invest, που διαχειρίζεται η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων και απευθύνεται σε ΜΜΕ και νεοφυείς επιχειρήσεις. Για την επόμενη περίοδο, 2027-2032, η πρόταση για το νέο ΠΔΠ προβλέπει 10,7 δις για το νεοσυσταθέν “Ταμείο για το Μηχανισμό Ευρωπαϊκής Πολιτικής Προστασίας”, από το οποίο θα χρηματοδοτηθούν τόσο η ανθρωπιστική βοήθεια, όσο και η προετοιμασία για διασυνοριακές απειλές υγείας και CBRN απειλές.

Με την Κύπρο, την Ιρλανδία, τη Λιθουανία και την Ελλάδα στην Προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ το 2026 και 2027 είναι βέβαιο ότι η πολιτική κατεύθυνση στην Ευρώπη θα παραμείνει η ίδια και σε σύμπνοια με το ΝΑΤΟ. Θεμιτό πιστεύω, αρκεί να μην ξεχάσουμε ότι «ου γαρ πόλεμον είναι τέλος, αλλ’ ειρήνην» (Πλάτωνας, Νόμοι, 628β, περ. 360-347 πΧ).