Πετροβολώντας τον Σμαραγδή…

Πρώτον, ήδη η ταινία του Γιάννη Σμαραγδή κάνει ρεκόρ εισιτηρίων. Σε τέσσερις μέρες παίχθηκε σε 90 αίθουσες και έκοψε 145 χιλιάδες εισιτήρια – τον μεγαλύτερο αριθμό πρώτων ημερών από τις “Σειρήνες του Αιγαίου” (2005). Ήδη προστέθηκαν άλλες 32 αίθουσες και παίζεται σε περίπου 120, κάτι που δεν έχει ξανασυμβεί. Τις επόμενες τρείς μέρες ήδη ξεπερνά τις 250 χιλιάδες εισιτήρια!

Μετριοπαθείς εκτιμήσεις προεξοφλούν πώς σύντομα θα ξεπεράσει το ένα εκατομμύριο εισιτήρια. Μια ταινία που πολεμήθηκε πριν υπάρξει, της κόπηκε χρηματοδότηση και «πυροβολείται» από κριτικούς πριν ακόμα προβληθεί… Αληθινό ιστορικό ρεκόρ! Κι αυτό κάτι λέει.

Δεύτερον. Οι επαγγελματίες κριτικοί την κατηγορούν για «εύκολη χρήση εθνικών και θρησκευτικών συμβόλων» και για «αγιογραφία».
Δεν κατάλαβα ποτέ γιατί αυτό θεωρείται “κατηγορία”. Ο «Αντρέι Ρουμπλιόφ» του Ταρκόφσκι είναι αγιογραφία. Γεμάτη θρησκευτικούς συμβολισμούς.  Ο Αϊζενστάιν στον «Ιβάν τον Τρομερό» χρησιμοποιεί ωμούς εθνικούς συμβολισμούς για να δικαιολογήσει απερίγραπτη σκληρότητα «για το καλό της χώρας». Αριστουργήματα και τα δύο!

Θα πουν βέβαια ότι ο Σμαραγδής δεν είναι Ταρκόφσκι ή Αϊζενστάιν. Σωστά. Τότε όμως γιατί τον κατηγορούν για κάτι που έκαναν κι εκείνοι; Πριν τον κατηγορήσουν για την “τεχνική” του, τον κατηγορούν για την Τέχνη του, για τη “γλώσσα” των συμβολισμών που χρησιμοποίησε. Που ίδια ακριβώς την χρησιμοποίησαν άλλοι, τους οποίους τους έχουν στο απυρόβλητο. Πάμε τώρα και στην “τεχνική”…

Τρίτον. Τον κατηγορούν για «επίπεδη κινηματογραφική γραφή», για απλοϊκή προπαγάνδα «επιπέδου σχολικής παράστασης». Δεν μας τα λένε καλά: Εκατόν σαράντα χιλιάδες Έλληνες στριμώχτηκαν σε λίγες μέρες να δουν μια… σχολική παράσταση;  Σαν πολύ δημοφιλείς έγιναν ξαφνικά οι… “σχολικές παραστάσεις” στην Ελλάδα! Κάτι δεν πάει καλά.

Ο Αγγελόπουλος στον “Θίασο” (1975) παρουσιάζει τους αριστερούς του Εμφυλίου ως “μάρτυρες” και τους δεξιούς ως απεχθείς καρικατούρες. Περιέργως κανείς δεν το πρόσεξε…  Το έργο εκθειάστηκε. Έχει υπέροχη φωτογραφία – όπως όλο το έργο του Αγγελόπουλου. Αλλά από σενάριο είναι απλοϊκό, γεμάτο χοντροκομμένη “διδακτικότητα” και εμφανέστατη αριστερή προπαγάνδα. Το ίδιο και ο «Μπελογιάννης» του Νίκου Τζίμα (1980). Και στις δύο περιπτώσεις υπάρχει μονομέρεια και αγιογραφία.

Το έργο του Τζίμα “Μπελογιάννης” αφορά ένα άνθρωπο που δικάστηκε, καταδικάστηκε και εκτελέστηκε στον απόηχο ενός Εμφυλίου Πολέμου. Αλλά και ο “Καποδίστριας” του Σμαραγδή αφορά έναν δολοφονημένο πολιτικό. Αν η μαρτυρική διάσταση δικαιολογεί την αγιογραφία στη μία περίπτωση, το ίδιο ακριβώς ισχύει και στην άλλη. Γιατί κάποιοι αποδομούνται και άλλοι εξυμνούνται;

Τέταρτον. Μας λένε ότι το έργο είναι ιστορικά ανακριβές ή μονοδιάστατο. Εδώ κορυφώνεται η ασχετοσύνη. Καμία κινηματογραφική ταινία δεν είναι “ιστορική πραγματεία”. Όλες είναι δραματουργικές εκδοχές, αναγκαστικά ελλειπτικές. Ο Κούνδουρος στον «Βενιζέλο» (1981) παρουσίασε αποσπασματικές εικόνες μιας θυελλώδους ζωής. Κανείς δεν τον κατηγόρησε για “αποσιωπήσεις”. Όποιος θέλει πλήρη ιστορική απεικόνιση κάνει ντοκιουμαντέρ δεκατεσσάρων επεισοδίων – όχι ταινία μιάμισης ώρας.

Το The Darkest Hour (2017) είναι εξαιρετικό

Ιστορικά όμως είναι απολύτως ελλειπτικό: λείπει σχεδόν πλήρως η Συμφωνία του Μονάχου, λείπει ο Τσάμπερλαιν, ο ρόλος του Χάλιφαξ, η πραγματική τραγικότητα του Τσώρτσιλ που δικαιώθηκε αφού χλευάστηκε. Κι όμως το αποτέλεσμα είναι συγκλονιστικό. Γιατί από τη σκοπιά που επέλεξε (δραματικός απεγκλωβισμός από την Δουνκέρκη), λειτούργησε. Η κορυφαία σκηνή του έργου, η σκηνή στο μετρό του Λονδίνου, όπου ο κόσμος συσπειρώνεται αυθόρμητα γύρω από τον Τσώρτσιλ, είναι όντως μαγική – αν και θα μπορούσε να κατηγορηθεί ως “έντεχνος λαϊκισμός”.

Τα μεγάλα διλήμματα εκείνης της εποχής λείπουν. Η άποψη “γιατί να μην συνθηκολογήσουμε, αφού είμαστε πια ηττημένοι  και ανήμποροι;”  που υπήρχε τότε, ιδιαίτερα στην βρετανική ελίτ, αποσιωπάται πλήρως στην ταινία.  Κι όμως αυτό ήταν που έκανε ακόμα πιο δραματική τη θέση του “κεντρικού προσώπου”, του Τσώρτσιλ, που πήγε κόντρα σε όλους για να κρατήσει την χώρα του όρθια “την πιο σκοτεινή ώρα”. Και του βγήκε.

Παρά τις βασικές αυτές ελλείψεις, το έργο ήταν αριστούργημα… Όλες οι ιστορικές ταινίες είναι, σχεδόν αναπόφευκτα, ελλειπτικές.  Κι αυτό που δεχόμαστε για κάθε ιστορική ταινία, αρνούμαστε να το δεχθούμε μόνο για έναν: τον Σμαραγδή. Θα μου πουν ξανά ότι ο Σμαραγδής δεν είναι Αγγελόπουλος ή Wright. Σωστά. Και την ταινία του την είδαν σε τέσσερις μέρες περισσότεροι απ’ όσους είδαν αντίστοιχες ταινίες σε δεκαετίες!

Να τα λέμε κι αυτά…

Ποιους ενόχλησε ο Σμαραγδής;

Το πραγματικό αμάρτημα του Σμαραγδή είναι τριπλό:

— Πρώτον, τόλμησε να κάνει ιστορικό κινηματογράφο.

— Δεύτερον, τον βλέπει μαζικά το κοινό.

— Τρίτον – και πιο ασυγχώρητο: ο κόσμος συγκινείται. Πολλοί κλαίνε και χειροκροτούν στο τέλος.

Θα μου πουν – και δικαίως – πως ό,τι συγκινεί δεν είναι κατ’ ανάγκην Τέχνη. Συμφωνώ. Αλλά ό,τι δεν συγκινεί, δεν είναι Τέχνη. Είναι πραγματεία. Είναι άσκηση αισθητικής, είναι άσκηση τεχνικής, αλλά Τέχνη δεν είναι, αν δεν συγκινεί… Κι αντίστοιχα υπάρχουν έργα που παρουσιάζουν πλήθος “ατέλειες”, αλλά συγκινούν διαχρονικά. Αυτά είναι Τέχνη.  Ο Τσιτσάνης ΔΕΝ είναι Σοπέν. Ούτε Ραβέλ. Ο Τσιτσάνης αρχικά δεν ήξερε ούτε παρτιτούρες να διαβάζει…

Αλλά όταν η Ολλανδέζα βιολίστρια ‘Εμα Σόμμερς έπαιξε τα “Ωραία” του Τσιτσάνη, σόλο, στην Συμφωνική του Ρότερνταμ, το κοινό – χωρίς να ξέρει τι ακριβώς κομμάτι παίζει (ήταν μετά από μπιζάρισμα), την αποθέωσε! Κι έπρεπε να αποθεωθεί ο Τσιτσάνης στην Συμφωνική του Ρότερνταμ για να αρχίσουν κάποιοι “δικοί μας” εστέτ, να τον παίρνουν στα σοβαρά. (Μπορείτε να δείτε το σχετικό συγκλονιστικό βίντεο στο Υoutube: πληκτρολογείστε απλώς “ολλανδέζα βιολίστρια – Τσιτσάνης).

Δεν μπορούμε εύκολα να συμφωνήσουμε τι είναι “ωραίο”…

Ξέρουμε, όμως, τι είναι κλασικό: αυτό που άντεξε στον χρόνο γιατί μίλησε σε πολλούς ανθρώπους, σε διαφορετικές εποχές, σε διαδοχικές γενιές. Ό,τι έμεινε διαχρονικό! Το αρχαίο θέατρο το έκρινε το κοινό – όχι οι “κριτικοί” της εποχής.

Δεν ήξεραν από “υποκριτικές” ή “σκηνοθετικές” τεχνικές οι αρχαίοι. Δεν είχαν ακουστά τον… Στανιλσλάβσκι. Έπαιζαν πάνω σε άβολους κοθόρνους, φορώντας μάσκες.  Κι όμως οι τραγωδίες τους έγιναν “κλασικές” γιατί μιλάνε ακόμα. Σε όλους… Ο Σαίξπηρ έγραφε για ανθρώπους του δρόμου. Που ήταν φτωχοί, συχνά εξαθλιωμένοι, που πλήρωναν εισιτήριο ένα μαρούλι… Αλλά τους άγγιζαν τα σαιξπηρικά έργα. Όπως μας αγγίζουν και σήμερα…

Ο μαυρόασπρος ελληνικός κινηματογράφος της δεκαετίας του ’60, με όλες τις μανιέρες του, με τις “γατούλες” του, με τα μελοδραματικά στερεότυπά του, άντεξε γιατί έδινε νόημα στο κοινό. Κι όχι μόνο τότε. Τις ταινίες εκείνες που σήμερα τις περιφρονούν οι “εστέτ”, τις είδαν και τις απόλαυσαν οι παππούδες μας, οι γονείς μας, εμείς και τα παιδιά μας – τις βλέπουν πια και τα εγγόνια μας.

Γιατί άραγε; Ήταν γεμάτες ατέλειες. Πολλές φορές ήταν “θεατρικός κινηματογράφος” – γύρισμα θεατρικής παράστασης. “Πρωτόγονος” από τεχνική άποψη… Κι όμως, τα απόλαυσαν ήδη πέντε γενιές!

Αντίθετα, “αριστουργήματα” του “ποιοτικού” που εκθειάστηκαν τη δεκαετία του ’70 – κι όλες τις επόμενες – όπως οι «Τεμπέληδες της εύφορης κοιλάδας», δεν τα θυμάται κανείς. Γιατί τάχα; Γιατί απλούστατα κάποιοι συγχέουν την “τεχνική” με την Τέχνη!  Υπάρχουν έργα άψογης “τεχνικής”, που δεν άγγιξαν τον κόσμο. Όπως υπάρχουν έργα Τέχνης που από τεχνική έπασχαν, αλλά μίλησαν στον κόσμο κι εξακολουθούν να μιλάνε.

Άλλος δεν υπάρχει… 

Οι πραγματικοί καλλιτέχνες-δημιουργοί αυτό το γνωρίζουν. Και γι’ αυτό σκύβουν με σεβασμό και ταπεινότητα απέναντι σε δημιουργήματα που έχουν ακόμα και πρωτόγονη τεχνική, αλλά φέρουν υψηλό και διαχρονικό αισθητικό και συναισθηματικό φορτίο.  Αντίθετα, οι αλαζόνες “κριτικοί τέχνης”, σχολιάζουν την τεχνική και αδυνατούν να αφουγκραστούν την Τέχνη.

Γι’ αυτό και σήμερα θεωρούμε συχνά ως “αριστουργήματα” έργα που στην εποχή τους, οι εστέτ τα απέρριψαν ως “ανοησίες”. Κι ύστερα είναι και το άλλο – το σοβαρότερο.

Η ταινία του Σμαραγδή έφερε στην επιφάνεια ένα τεράστιο κενό: Η Ελλάδα γέννησε την τραγωδία και έχει πλεόνασμα Ιστορίας. Κι όμως δεν παράγει ιστορικό θέατρο, ιστορικό μυθιστόρημα, ιστορικό κινηματογράφο. Οι λίγες εξαιρέσεις επιβεβαιώνουν τον κανόνα. Κι όταν στις μέρες μας κάποιος τολμήσει να εμπνευστεί από την Ελληνική Ιστορία, δεν χρηματοδοτείται, δεν προβάλλεται και πάραυτα αποδομείται. Κι όμως ο Σμαραγδής, όχι απλώς το τόλμησε, αλλά κατάφερε το αδιανόητο: να φέρει μαζικά τον κόσμο στις αίθουσες.

Αν λοιπόν ο Σμαραγδής ακολουθεί «εύκολους δρόμους» για να συγκινήσει το ευρύ κοινό,  περιμένω —με ειλικρινή ανυπομονησία—
να εμφανιστεί κάποιος άλλος, πιο «έντεχνος» που θα συγκινήσει το ίδιο ευρύ κοινό, αλλά με πιο σύνθετους, “πολυ-επίπεδους τρόπους”. Περιμένω πότε θα εμφανιστεί κάποιος που θα καλύψει το κενό και θα αγγίξει πραγματικά το ευρύ κοινό, κάνοντας ιστορικό σινεμά, πιο έντεχνο και πιο άρτιο τεχνικά.

Φοβάμαι ότι θα περιμένω πολύ. Παρα πολύ… Μέχρι τότε, λοιπόν, βολευτείτε με τον Σμαραγδή. Γιατί άλλος δεν υπάρχει.

ΥΓ.1 Το πρόβλημα δεν είναι να βελτιώσει την “τεχνική” του ο Σμαραγδής – ο οποίος στο κάτω-κάτω έχει αποσπάσει διεθνείς διακρίσεις κι έχει παιχθεί επιτυχώς σε ξένες πλατφόρμες (με το Ελ-Γκρέκο και όχι μόνο).

Το πραγματικό πρόβλημα είναι οι κριτικοί της Τέχνης να βγουν από τα αποστειρωμένα κλισέ τους και να αποκτήσουν Κριτικό Λόγο για όσα συμβαίνουν γύρω τους. Να καταλάβουν τι αγγίζει την κοινωνία διαχρονικά – κι ακόμα δεν κατάφεραν να το αντιληφθούν.

ΥΓ.2 Κάποιοι ενοχλούνται και για έναν λόγο ακόμη: ο Καποδίστριας ταυτίζεται – εσφαλμένα – με τη ρωσική επιρροή. Κι όμως, έγινε κυβερνήτης όταν είχε ήδη περιπέσει σε δυσμένεια από τον Τσάρο Νικόλαο Α΄

Όταν στη Ρωσία είχε συντριβεί το Κίνημα των φιλελεύθερων “Δεκεμβριστών” και ο νέος Τσάρος είχε κάνει στροφή στον αυταρχισμό. Όταν η επιρροή του Καποδίστρια στη ρωσική αυλή ήταν πια μηδενική Αλλά ο Καποδίστριας διατηρούσε το κύρος του εκτός Ρωσίας, γιατί ως υπουργός Εξωτερικών του προηγούμενου Τσάρου, του Αλέξανδρου του Α’ στο Συνέδριο της Βιέννης, διασφάλισε την επιείκεια προς την ηττημένη Γαλλία μετά τους ναπολεόντειους πολέμους, και τη σύσταση της Ελβετικής ουδετερότητας, που άντεξε επί αιώνες.

Γι’ αυτό ήταν οι επαναστατημένοι Έλληνες που τον κάλεσαν, στην απελπισία τους – όχι οι “ξένοι προστάτες” που τον επέβαλλαν από υστεροβουλία. Ο Καποδίστριας ήρθε, ΟΧΙ ως “εκλεκτός ξένων προστατών”, αλλά ως Έλληνας έτοιμος να τα θυσιάσει όλα.

Και τα θυσίασε όλα! Και την περιουσία του και την ίδια τη ζωή του! Κάντε σύγκριση με τα τωρινά και θα καταλάβετε γιατί κλαίει ο κόσμος στο φινάλε…

Αυτό κάποιοι δεν το συγχώρησαν ποτέ στον Καποδίστρια. Και δεν συγχωρούν ούτε τον Σμαραγδή, που τόλμησε να το θυμίσει.