25 χρόνια AKP – Το κόμμα που άλλαξε την Τουρκία

Ο Ερντογάν περιέγραψε αυτή τη γενιά ως «νέους που γνωρίζουν ξένες γλώσσες, κατανοούν καλά τον κόσμο, γνωρίζουν την Τουρκία, αντιλαμβάνονται τους προγόνους τους, την ιστορία και την κληρονομιά τους, έχουν πίστη και πατριωτισμό και, πάνω απ’ όλα, διαθέτουν υψηλή αυτοπεποίθηση».

Στην ομιλία του, κατά την οποία επικεντρώθηκε στις επενδύσεις που πραγματοποιήθηκαν επί διακυβέρνησης του AKP στους τομείς της εκπαίδευσης, της υγείας και των μεταφορών, ο Ερντογάν αναφέρθηκε, χωρίς να το κατονομάσει, και στη διαδικασία για μια «Τουρκία χωρίς τρομοκρατία». Χωρίς επίσης να αναφέρει ονομαστικά το PKK, είπε ότι βρίσκεται σε διαδικασία τερματισμού της περιόδου «εκτεταμένης τρομοκρατίας» που ξεκίνησε το 1984.

«Εάν προστατεύσουμε την αδελφοσύνη, κανείς σε αυτή τη χώρα δεν μπορεί να μας κοιτάξει με κακό μάτι», είπε ο Ερντογάν και συνέχισε: «Αυτό που μας δημιούργησε, αυτό που μας κράτησε όρθιους εδώ και χίλια χρόνια και μας έκανε κυρίαρχους σε αυτή τη γεωγραφία είναι η αδελφοσύνη που προέρχεται από τη μουσουλμανική μας ταυτότητα. Εάν σε αυτά τα εδάφη σιγήσει η φωνή του εζανιού, εάν χαμηλώσει η φωνή του Κορανίου, ο Θεός να μην το επιτρέψει, εάν αποδυναμωθεί η μουσουλμανικότητα, να ξέρετε ότι έχει αποδυναμωθεί και η αδελφοσύνη μας. Όταν αποδυναμώθηκε η αδελφοσύνη μας, αποδυναμώθηκε και η χώρα μας».

Ο Ερντογάν τόνισε επίσης ότι, «όσο ο Θεός τού χαρίζει ζωή», θα συνεχίσει για πολλά ακόμη χρόνια «να υπηρετεί την Τουρκία». Και αυτό συνόψιζε τη ματιά του προς το μέλλον. Αυτά ήταν τα κυριότερα σημεία μιας ομιλίας που προηγουμένως τα στελέχη του AKP είχαν χαρακτηρίσει «ιστορική», αλλά η οποία δεν διέφερε ιδιαίτερα από τις ομιλίες του Ερντογάν στην κοινοβουλευτική ομάδα του AKP.

Ένα τέταρτο του αιώνα στην εξουσία

Ωστόσο, αυτό δεν αλλάζει το γεγονός ότι το AKP υπό την ηγεσία του Ερντογάν είναι η μακροβιότερη κυβέρνηση που έχει γνωρίσει μέχρι σήμερα η Τουρκία. Ούτε αλλάζει το γεγονός ότι πρόκειται για μία από τις σπάνιες κυβερνήσεις στον κόσμο που ήρθαν στην εξουσία μέσω εκλογών και παρέμειναν αδιάλειπτα στην εξουσία, για σχεδόν ένα τέταρτο του αιώνα.

Ο Ερντογάν παρουσίασε ως πηγή υπερηφάνειας, με αφορμή την 25η επέτειο από την ίδρυση του AKP, τρία παραδείγματα μετακινήσεων βουλευτών, που κάποτε βρίσκονταν απέναντί του. Σήμερα, τα περισσότερα από τα ιδρυτικά στελέχη του AKP δεν βρίσκονται ούτε στο πλευρό του Ερντογάν, ούτε στα διοικητικά κλιμάκια του κόμματος.

Τα στάδια μετάβασης στο προεδρικό σύστημα

Ο Ερντογάν, ο οποίος αρχικά δεν θεωρούσε κατάλληλο για την Τουρκία το προεδρικό σύστημα, άρχισε να προβληματίζεται σοβαρά για το πώς μπορούσε να κυβερνά, χωρίς ουσιαστικό έλεγχο του κράτους, μετά το πρώτο κρίσιμο επεισόδιο του 2007: Tην αντίδραση του στρατού στην υποψηφιότητα του Αμπντουλάχ Γκιουλ για την Προεδρία, με αφορμή τη μαντίλα της συζύγου του. Ο Ερντογάν κατάφερε να αποκρούσει την παρέμβαση του στρατού, το λεγόμενο e-muhtıra, που εκδηλώθηκε με αφορμή την υποψηφιότητα του Γκιουλ.

Σε εκείνο το στάδιο, η οργάνωση του Φετουλάχ Γκιουλέν, η οποία από τη δεκαετία του 1980 είχε αρχίσει να ανεβαίνει μέσα στους κρατικούς μηχανισμούς, ιδιαίτερα στην αστυνομία και τη δικαιοσύνη, αποδείχθηκε χρήσιμη για τον Ερντογάν. Με τη σειρά των δικών Εργκενεκόν άρχισε η εκκαθάριση των στοιχείων της λεγόμενης “παλιάς Τουρκίας” στη γραφειοκρατία, τη δικαιοσύνη, τα πανεπιστήμια, την αστυνομία και τον στρατό.

Αυτή η συνεργασία συνέβαλε επίσης στην αποτυχία της υπόθεσης που είχε ανοίξει το 2008 για την απαγόρευση του AKP, αλλά ταυτόχρονα ενίσχυσε την πεποίθηση του Ερντογάν ότι χρειαζόταν ένα προεδρικό σύστημα. Όμως, όταν μέλη της αστυνομίας και της δικαιοσύνης που συνδέονταν με το κίνημα του Γκιουλέν ζήτησαν το 2012 τη σύλληψη του Χακάν Φιντάν – τότε επικεφαλής της MİT –
ακριβώς την περίοδο που ξεκινούσε η διαδικασία διαλόγου με το PKK, αυτή η συνεργασία άρχισε να ραγίζει.

Ο Ερντογάν απέδωσε τις διαδηλώσεις του Γκεζί το 2013 σε δυνάμεις του εξωτερικού που, κατά την άποψή του, κινητοποιούσαν τους γκιουλενιστές. Μετά τις έρευνες του Δεκεμβρίου του 2013, οι τελευταίοι χαρακτηρίστηκαν πλέον τρομοκρατική οργάνωση και από το 2014 άρχισαν να αποκαλούνται FETÖ.

Ο μετασχηματισμός του AKP

Εκείνη τη χρονιά, όσα συνέβησαν στο εσωτερικό του AKP κατά τη διαδικασία ανάδειξης του Ερντογάν στην Προεδρία αποτέλεσαν μια σοβαρή μεταμόρφωση. Ο Ερντογάν, προκειμένου ο Γκιουλ να μην επιστρέψει στην ηγεσία του κόμματος, άφησε στη θέση του γενικού προέδρου του κόμματος τον υπουργό Εξωτερικών Αχμέτ Νταβούτογλου.

Αργότερα, το 2016, η επιχείρηση απομάκρυνσης του Νταβούτογλου θα πραγματοποιούνταν μέσω του τότε υπουργού Μεταφορών Μπιναλί Γιλντιρίμ. Αυτό σηματοδότησε ταυτόχρονα την αρχή μιας περιόδου κατά την οποία στο AKP η αφοσίωση δεν αφορούσε πλέον την υπόθεση, αλλά τον ηγέτη.

Μέχρι τότε ο Ερντογάν είχε πάντοτε επικεντρωθεί σε έναν και μόνο στόχο και έβγαινε νικητής. Για πρώτη φορά, στις εκλογές του Ιουνίου 2015, επιχείρησε να πετύχει ταυτόχρονα δύο στόχους: Το PKK και την Προεδρία, και έχασε την κοινοβουλευτική πλειοψηφία.
Τότε, για πρώτη φορά, ο ηγέτης του MHP (Κόμμα Εθνικιστικής Δράσης) ο οποίος μέχρι εκείνη τη στιγμή ήταν αμείλικτος αντίπαλός του, ήρθε να τον βοηθήσει.

Ο διάλογος με το PKK τερματίστηκε, ακολούθησε η αιματηρή περίοδος των συγκρούσεων στα οδοφράγματα και τον Νοέμβριο του 2015 εξασφαλίστηκε ξανά η κοινοβουλευτική πλειοψηφία. Ωστόσο, ο φόβος ότι η κυβέρνηση θα μπορούσε να ανατραπεί μέσω ψήφου εμπιστοσύνης, ενίσχυσε την ιδέα του προεδρικού συστήματος.

Η απόπειρα πραξικοπήματος της 15ης Ιουλίου 2016 δεν σήμαινε μόνο μια ριζική εκκαθάριση στο κράτος και την οικονομία. Ολοκλήρωσε επίσης τη μεταμόρφωση του AKP από κόμμα που υπηρετούσε μια πολιτική υπόθεση σε κόμμα του ηγέτη και μετέτρεψε τον Ερντογάν και τον Μπαχτσελί σε συμμάχους.

Η επιτυχία του οφείλεται στην αντιπολίτευση;

Με τη συμμαχία Ερντογάν-Μπαχτσελί, η Τουρκία πέρασε το 2017 από το ήδη διάτρητο κοινοβουλευτικό σύστημα σε ένα προεδρικό σύστημα που προετοιμάστηκε βιαστικά. Το κομβικό σημείο για το AKP, ώστε να μην είναι απλώς κυβέρνηση, αλλά πραγματική εξουσία, ήταν ακριβώς η μετάβαση στο προεδρικό κυβερνητικό σύστημα. Με αυτό, όλες οι εκτελεστικές εξουσίες συγκεντρώθηκαν στον Πρόεδρο Ερντογάν, ενώ ταυτόχρονα αυξήθηκε η επιρροή του στη νομοθετική και δικαστική εξουσία.

Είναι αξιοσημείωτη η άποψη, που προέρχεται κυρίως από τους κύκλους της αντιπολίτευσης, ότι η πολυετής παραμονή του Ερντογάν στην εξουσία οφείλεται στην ανικανότητα, την αποτυχία και την πολυδιάσπαση των κομμάτων της αντιπολίτευσης. Αυτό ασφαλώς αποτελεί έναν παράγοντα.

Παρά τη χρόνια οικονομική κρίση, στη νίκη του στις εκλογές του 2023 συνέβαλε και η διάλυση της συμμαχίας της αντιπολίτευσης στο τελευταίο στάδιο. Στις δημοτικές εκλογές του 2024, το CHP (Ρεπουμπλικανικό Λαϊκό Κόμμα) είχε φτάσει σχεδόν στο υψηλότερο ποσοστό ψήφων που είχε καταγράψει εδώ και σχεδόν μισό αιώνα. Σήμερα παρατηρείται πώς, εκτός από τη βροχή ερευνών σε βάρος του, η διάσπασή του εξαιτίας μιας απόφασης περί «απόλυτης ακυρότητας» που προέκυψε από εσωτερικές συγκρούσεις, καθώς και η εμφάνιση του Yeni Parti (Νέο Κόμμα), συνέβαλαν στην ανάκαμψη του AKP.

Απτά αποτελέσματα

Από την άλλη πλευρά, ανεξάρτητα από όλες τις καταγγελίες περί διαφθοράς και ευνοιοκρατίας, δεν είναι δυνατόν να αρνηθεί κανείς την επίδραση των έργων και των αποτελεσμάτων του Ερντογάν. Όταν ψηφοφόροι βλέπουν συγκεκριμένα αποτελέσματα, από τα έργα υποδομών και τις συμβάσεις στον τομέα των μεταφορών, μέχρι τα άλματα που έχουν γίνει στην αμυντική βιομηχανία, αφήνουν στην άκρη άλλες αμφισβητήσεις.

Και ο Ερντογάν διαθέτει την πολιτική εμπειρία να το αντιλαμβάνεται με ακρίβεια και να το αξιοποιεί. Έπειτα από ένα τέταρτο του αιώνα, η παραμονή του Ερντογάν στην εξουσία δεν μπορεί να αποδίδεται αποκλειστικά στις αδυναμίες και τις αστοχίες της αντιπολίτευσης.
Η ανθεκτικότητα της πολιτικής του επιρροής δείχνει ότι ένα σημαντικό μέρος της τουρκικής κοινωνίας εξακολουθεί να αναγνωρίζει απτά αποτελέσματα στη διακυβέρνησή του και να τα αξιολογεί θετικά. Αυτή είναι μια πραγματικότητα, που η αντιπολίτευση καλείται να κατανοήσει και να αντιμετωπίσει πολιτικά.