Αιχμάλωτη της χαμένης ηγεμονίας της η Δύση

Το πρόβλημα των αρχουσών δυτικών ελίτ είναι ότι δυσκολεύονται να το αποδεχθούν και να προσαρμοστούν. Συνεχίζουν να σκέπτονται με όρους ηγεμονίας, ενώ οι υλικές προϋποθέσεις που την στήριζαν έχουν διαβρωθεί. Η ανάδυση νέων δυνάμεων δεν σημαίνει ότι συγκροτείται αυτομάτως ένα ενιαίο αντιδυτικό στρατόπεδο. Η Κίνα, η Ινδία, το Πακιστάν, η Ρωσία, το Ιράν, η Βραζιλία και άλλες χώρες του Παγκόσμιου Νότου, που συνεργάζονται στο πλαίσιο των BRICS+ και του Οργανισμού της Σαγκάης, έχουν διαφορετικά συμφέροντα, ενίοτε και αντιθέσεις.

Συγκλίνουν, όμως, στην απόρριψη ενός διεθνούς συστήματος στο οποίο η Ουάσιγκτον διατηρεί το προνόμιο να ορίζει τους κανόνες και τις εξαιρέσεις τους. Η συλλογική εξισορρόπηση της αμερικανικής ισχύος προχωρά μέσα από συνεργασίες, χωρίς να προϋποθέτει ούτε κοινή ιδεολογία, ούτε στρατιωτική συμμαχία κατά το δυτικό πρότυπο.

Η σχετική υποχώρηση της Δύσης έχει οικονομικές και κοινωνικές ρίζες. Η υπερβολική χρηματιστικοποίηση μετέφερε το κέντρο βάρους από την παραγωγή στη διαχείριση χρήματος και χρέους. Η μεταφορά βιομηχανικών δραστηριοτήτων σε χώρες χαμηλότερου κόστους εργασίας αύξησε τα κέρδη μεγάλων επιχειρήσεων, αλλά αποδυνάμωσε την παραγωγική βάση και διέρρηξε κοινωνικούς δεσμούς. Αυτό που παρουσιάστηκε ως θρίαμβος της παγκοσμιοποίησης, υπονόμευσε σταδιακά τις προϋποθέσεις αναπαραγωγής της δυτικής υπεροχής.

Το διογκούμενο χρέος επιβαρύνει αυτή την αντίφαση. Ο δανεισμός χρηματοδοτεί ακόμα την ισχύ, αλλά δεσμεύει ολοένα και περισσότερους μελλοντικούς πόρους. Το ΔΝΤ προειδοποιεί για αυξανόμενους δημοσιονομικούς κινδύνους, υψηλότερες δαπάνες εξυπηρέτησης και στενότερα περιθώρια άσκησης πολιτικής. Οι εξοπλισμοί, η κοινωνική προστασία, οι υποδομές και η ανασυγκρότηση της βιομηχανίας ανταγωνίζονται πλέον για πόρους που δεν επαρκούν για όλα. Η στρατηγική υπερεπέκταση γίνεται έτσι οικονομικά ακριβότερη και κοινωνικά δυσκολότερα ανεκτή.

Η κρίση της διεθνούς πρωτοκαθεδρίας των ΗΠΑ –και ως μικρών εταίρων των Ευρωπαίων– συνδέεται, λοιπόν, με την εσωτερική κρίση τους. Η διεύρυνση των ανισοτήτων και η συρρίκνωση της πραγματικής επιρροής των πολιτών υπονόμευσαν τη νομιμοποίηση της “φιλελεύθερης δημοκρατίας”. Οι ίδιες ελίτ που την διαφήμιζαν σαν οικουμενικό πρότυπο την υπονόμευσαν εξαιρώντας κρίσιμες αποφάσεις από τον δημοκρατικό έλεγχο. Οι δε στρατιωτικές επεμβάσεις στο όνομά της μετέτρεψαν, στα μάτια μεγάλου μέρους του κόσμου, την υπόσχεση χειραφέτησης σε πρόσχημα επιβολής.

Πολυπολικός και πολυπολιτισμικός κόσμος

Η μεταβολή δεν αφορά μόνο την κατανομή οικονομικής και στρατιωτικής ισχύος. Αναδύεται και μία διαφορετική διεθνής πολυπολιτισμικότητα. Ο όρος εδώ δεν παραπέμπει στη συνύπαρξη κοινοτήτων μέσα στις δυτικές κοινωνίες, αλλά στη συνύπαρξη μεγάλων ιστορικών πολιτισμικών υποκειμένων στο παγκόσμιο σύστημα. Η Κίνα, η Ινδία, η Ρωσία, το Ιράν και άλλες χώρες λειτουργούν, με διαφορετικό τρόπο η καθεμία, ως χώρες-πολιτισμοί. Αντλούν νομιμοποίηση από τη δική τους ιστορική συνέχεια και διεκδικούν δικαίωμα αυτοκαθορισμού της πορείας τους.

Η αποτυχία εξαγωγής του δυτικού πολιτικού μοντέλου συνδέεται και με αυτή την πραγματικότητα. Οι κοινωνίες δεν αποτελούν άγραφο χαρτί, πάνω στο οποίο μπορεί να μεταφερθεί ένα έτοιμο θεσμικό υπόδειγμα. Η οικονομική ανάπτυξη δεν συνεπάγεται αναγκαστικά πολιτική δυτικοποίηση, όπως προεξοφλούσε η φιλελεύθερη αισιοδοξία. Το απέδειξε η Κίνα, το αποδεικνύουν και άλλες χώρες του Παγκόσμιου Νότου. Κάθε μεγάλη χώρα αναζητεί τη δική της σύνθεση ανάμεσα στην παράδοση, στον εκσυγχρονισμό και στην κρατική οργάνωση. Το διεθνές σύστημα γίνεται ταυτόχρονα πολυπολικό και πολυπολιτισμικό.

Αυτή η εξέλιξη εξηγεί γιατί μεγάλο μέρος του Παγκόσμιου Νότου επιδιώκει την πολυπολικότητα. Περισσότερα κέντρα ισχύος σημαίνουν περισσότερες δυνατότητες επιλογής εταίρων, χρηματοδότησης, αγορών και εξοπλισμών, άρα μεγαλύτερα περιθώρια κινήσεων. Οι μικρότερες και μεσαίες χώρες μπορούν να διαπραγματεύονται ευνοϊκότερους όρους και να αποφεύγουν την αποκλειστική εξάρτηση από έναν προστάτη. Η στάση τους εκφράζει πρωτίστως την επιδίωξη στρατηγικής αυτονομίας, την οποία η Δύση συχνά εκλαμβάνει σαν απείθεια!

Όταν η φαντασίωση υποκαθιστά τη στρατηγική

Η δυσκολία προσαρμογής της Δύσης παράγει μία επικίνδυνη αντίφαση: Οι φιλοδοξίες της παραμένουν ηγεμονικές, ενώ οι δυνατότητές της μειώνονται. Αντί αυτή η απόσταση να προκαλεί αναστοχασμό και προσαρμογή, συχνά καλύπτεται με διακηρύξεις αποφασιστικότητας και μία ροπή στη στρατιωτική βία. Η στρατηγική σκέψη υποχωρεί όταν η αναγνώριση των ορίων αντιμετωπίζεται σαν ηττοπάθεια. Έτσι, προωθούνται στα ηγετικά κλιμάκια της Δύσης όσοι επιβεβαιώνουν την αγκίστρωση στο ηγεμονικό παρελθόν, αντί όσων περιγράφουν την πραγματικότητα.

Η χαμηλή ποιότητα μεγάλου μέρους των σημερινών δυτικών πολιτικών ελίτ είναι υπό αυτή την έννοια αποτέλεσμα της παρακμής κι όχι αντιστρόφως. Ένα σύστημα που δυσκολεύεται να διορθωθεί επιλέγει συχνά διαχειριστές της αυταπάτης του. Στη συνέχεια, βεβαίως, αυτοί επιταχύνουν την αποσύνθεσή του. Η προσωπική ανεπάρκεια αποκτά στρατηγικές συνέπειες, επειδή απουσιάζουν οι μηχανισμοί που θα την περιόριζαν. Η αμοιβαία επιβεβαίωση ανάμεσα στην πολιτική ηγεσία, στη γραφειοκρατία και στα κυρίαρχα ΜΜΕ υποκαθιστά τον ουσιαστικό έλεγχο των επιλογών.

Η Δύση διαθέτει ακόμη αποθέματα πλούτου, τεχνολογίας και θεσμικής επιρροής που της επιτρέπουν να απορροφά το κόστος των λαθών της. Αυτό, όμως, αναβάλλει τη διόρθωση και ενθαρρύνει νέους λανθασμένους υπολογισμούς. Η αλαζονεία εξωθεί τις πολιτικές ελίτ στο να παρακάμπτουν τη διπλωματία και να επιδίδονται σε απειλές, ακόμη και όταν δεν υπάρχει δυνατότητα υλοποίησής τους. Όταν, λοιπόν, οι ανησυχίες ασφαλείας των απέναντι απορρίπτονται, οι διαφωνίες αντί να συμβιβάζονται μετατρέπονται σε αντιπαραθέσεις.

Η ουσία της διπλωματίας είναι ακριβώς η αναγνώριση ότι και ο αντίπαλος έχει συμφέροντα, φόβους και δυνατότητες αντίδρασης. Όταν η διεθνής πολιτική παρουσιάζεται ως αναμέτρηση του “καλού” με το “κακό”, ο συμβιβασμός αναγορεύεται σχεδόν σε “προδοσία”! Οι ηγεσίες εγκλωβίζονται τότε στη ρητορική τους και η υποχώρηση από έναν ανεφάρμοστο στόχο γίνεται πολιτικά ακριβότερη και κυρίως πιο επικίνδυνη.

Τα όρια της αμερικανικής ισχύος

Ο Τραμπ αποστασιοποιήθηκε εν μέρει από τη λογική της αδιάκοπης υπερεπέκτασης, αναγνωρίζοντας ότι οι ΗΠΑ δεν μπορούν να επωμίζονται απεριόριστες δεσμεύσεις. Η απόσταση αυτή, ωστόσο, παραμένει αντιφατική. Η επιθυμία περιορισμού του κόστους συνυπάρχει με την πεποίθηση ότι ένα συντριπτικό πλήγμα μπορεί να επιβάλει γρήγορα πολιτικό αποτέλεσμα. Η πολεμική εμπλοκή στο Ιράν κατέδειξε πόσο επισφαλής είναι αυτή η παραδοχή.

Η αμερικανική δυνατότητα καταστροφής εξακολουθεί να είναι τεράστια. Η μετατροπή της, όμως, σε διαρκή στρατηγικό έλεγχο προϋποθέτει πολύ περισσότερα. Η αντοχή του αντιπάλου, η διασπορά των στόχων και η δυνατότητα πρόκλησης περιφερειακού οικονομικού κόστους δυσχεραίνουν την επιβολή πολιτικής λύσης. Η φθορά των αποθεμάτων πυρομαχικών και οι ανάγκες αναπλήρωσής τους δείχνουν ότι ακόμη και η υπερδύναμη προσκρούει σε βιομηχανικά όρια. Αυτό το όριο της αμερικανικής ισχύος γίνεται ορατό και από τρίτες χώρες, επηρεάζοντας τους υπολογισμούς τους.

Η σχετική αμερικανική υποχώρηση συνεπάγεται αυστηρότερη ιεράρχηση προτεραιοτήτων. Η Ουάσιγκτον θεωρεί δικαιολογημένα την Κίνα κεντρικό ανταγωνιστή. Η Ευρώπη, αντιθέτως, έχει εγκλωβιστεί σ’ αυτό που θεωρεί ρωσική απειλή. Τα συμφέροντα ασφαλείας των δύο πλευρών αποκλίνουν, χωρίς αυτό να προαναγγέλλει αναγκαστικά θεσμική διάλυση του ΝΑΤΟ. Η Συμμαχία μπορεί να επιβιώνει, ενώ η πολιτική συνοχή της εξασθενεί. Η απόκλιση έχει δομικές αιτίες και δεν θα εξαφανιστεί με μία ενδεχόμενη επιστροφή των Δημοκρατικών στην προεδρία.

Η Ευρώπη αναζητάει ενότητα στον αντιρωσισμό

Η επέκταση του ΝΑΤΟ προς Ανατολάς αντιστοιχούσε στη μονοπολική περίοδο, όταν η δυτική υπεροχή επέτρεπε τη μετατόπιση των στρατηγικών ορίων, χωρίς συνεννόηση με τη Μόσχα. Στον αναδυόμενο πολυπολικό κόσμο, η συνέχιση της ίδιας λογικής δημιουργεί συγκρούσεις που η Δύση δυσκολεύεται να ελέγξει. Η ανάδειξη αυτής της αιτιώδους σχέσης δεν αναιρεί την ευθύνη της Ρωσίας για την εισβολή. Φωτίζει, όμως, τη στρατηγική κρίση που προηγήθηκε και εξακολουθεί να αναπαράγεται.

Οι ευρωπαϊκές ηγεσίες αντιμετώπισαν το νέο ανατολικό μέτωπο και ως μέσο επιβεβαίωσης της δέσμευσης των ΗΠΑ στην ευρωπαϊκή ασφάλεια. Προσδοκούσαν ότι η σύγκρουση με τη Ρωσία θα αποκαθιστούσε την παλιά διατλαντική σχέση, η οποία εμφάνιζε ρωγμές και πριν την εκλογή Τραμπ, λόγω της μετατόπισης του αμερικανικού ενδιαφέροντος στην Κίνα. Η αμερικανική ομπρέλα επέτρεπε επί δεκαετίες στους Ευρωπαίους να παρακάμπτουν τις μεταξύ τους αντιθέσεις.

Σήμερα, που ο Τραμπ έχει προκαλέσει ανοικτό ρήγμα στη διατλαντική σχέση, αναζητούν στον αντιρωσισμό ένα υποκατάστατο συνοχής. Έτσι, όμως, η ευρωπαϊκή ενότητα εξαρτάται από τη συντήρηση μιας αντιπαράθεσης. Η συνέχιση του πολέμου στην Ουκρανία παρουσιάζεται ως μονόδρομος, ενώ το κόστος του ενισχύει την κοινωνική δυσαρέσκεια και διευκολύνει την άνοδο της λεγόμενης Νέας Δεξιάς, η οποία έχει υιοθετήσει μία πολιτική πρόταξης της διπλωματίας. Στην πραγματικότητα, οι (νεο)φιλελεύθερες ηγεσίες υπονομεύουν με τις επιλογές τους την πολιτική κυριαρχία τους που επιδιώκουν να διασώσουν.

Η ανομολόγητη προσδοκία επιστροφής στη μονοπολικότητα τροφοδοτείται από το αίσθημα ανασφάλειας των Ευρωπαίων, αλλά και από την επιθυμία τους να ανακτήσουν τον παλιό τους ρόλο ως μικροί εταίροι του μεγάλου αμερικανικού ηγεμόνα. Τίποτα από τα δύο δεν συνάδει με τη σημερινή κατανομή ισχύος. Η Ευρώπη χρειάζεται να διαμορφώσει τη δική της ρεαλιστική αντίληψη για τη θέση και τον ρόλο της στο αναδυόμενο πολυπολικό και πολυπολιτισμικό κόσμο. Διαφορετικά, θα παραμένει εθελουσίως εξάρτημα στρατηγικών που αποφασίζονται αλλού.

Ενιαία και αδιαίρετη ασφάλεια

Η Ευρώπη βρίσκεται μπροστά σε ένα πραγματικό δίλημμα: είτε θα αναστοχαστεί τις γεωστρατηγικές επιλογές της, είτε θα συνεχίσει μία καταστροφική φυγή προς τα εμπρός. Η ειρήνη προϋποθέτει μία νέα αρχιτεκτονική ασφαλείας, που θα περιλαμβάνει και τη Ρωσία και θα εγγυάται την ασφάλεια της μεταπολεμικής Ουκρανίας. Η αρχή της ενιαίας και αδιαίρετης ασφάλειας σημαίνει ότι κανένα κράτος δεν μπορεί να οικοδομεί διαρκώς τη δική του ασφάλεια πάνω στην ανασφάλεια των άλλων.

Το ζητούμενο είναι μία συμφωνημένη ισορροπία με αμοιβαίες δεσμεύσεις, περιορισμούς εξοπλισμών και επαληθεύσιμες εγγυήσεις. Το ΝΑΤΟ, ως συμμαχία της μίας πλευράς, δεν μπορεί από μόνο του να αποτελέσει το πλαίσιο ασφάλειας όλων. Η ίδια ανάγκη συνεννόησης ισχύει ευρύτερα για το διεθνές σύστημα. Ιστορικά, μία νέα αρχιτεκτονική ασφαλείας διαμορφώνεται μετά από μεγάλο πόλεμο, ο οποίος συντρίβει την προηγούμενη. Στην πυρηνική εποχή, όμως, η επανάληψη αυτού του δρόμου μπορεί να καταστήσει αδύνατη την επόμενη διευθέτηση.

Οι παλιοί θεσμοί επιβιώνουν συχνά χάρη στη γραφειοκρατική αδράνεια και στα συμφέροντα που έχουν συγκροτηθεί γύρω τους. Αυτό ισχύει και για τους θεσμούς ασφαλείας, όπως το ΝΑΤΟ. Όταν για τη χωρίς αλλαγές συντήρησή τους, όμως, επιστρατεύονται εμφανώς παράλογα αφηγήματα, η αδράνεια μετατρέπεται σε κίνδυνο. Δυστυχώς, η Δύση δυσκολεύεται πολύ να προσαρμοστεί στον αναδυόμενο πολυπολικό κόσμο. Παραμένει διανοητικά προσκολλημένη στην περίοδο της ηγεμονίας της, με αποτέλεσμα η στρατηγική σκέψη των αρχουσών ελίτ να παρακμάζει. Το γεγονός πλέον ότι οι δυνατότητες της Δύσης δεν αρκούν για να ικανοποιήσουν τις φιλοδοξίες της είναι μία αντίφαση που οδηγεί σε επικίνδυνα μονοπάτια.