Διεθνής ανακατανομή ισχύος και συναλλακτικές σχέσεις

Δύο αντιφατικές τάσεις σηματοδοτούν τις τρέχουσες εξελίξεις στην εποχή Τραμπ: Από τη μία πλευρά, η τάση ενοποίησης της παγκόσμιας οικονομίας, με καθοριστικό game changer την τεχνολογική καινοτομία, ιδίως μέσω τεράστιων επενδύσεων στην τεχνητή νοημοσύνη, επιφέροντας ευρείες ασυμμετρίες στις συναλλαγές, υπερσυγκέντρωση πλούτου (κυρίως σε ψηφιακούς γίγαντες), νέες ακραίες ανισότητες/εξασθένηση της μεσαίας τάξης και διάβρωση της φιλελεύθερης/πλουραλιστικής δημοκρατίας.

Από την άλλη πλευρά, ο κατακερματισμός του ίδιου του παγκοσμίου συστήματος με τη βιαιότητα των γεωοικονομικών/γεωπολιτικών και υφερπόντων γεωπολιτισμικών ανταγωνισμών για σφαίρες επιρροής και εναλλακτικές εμπορικές/ενεργειακές ζώνες, διαδρόμους και εφοδιαστικές αλυσίδες, πρωτίστως στον ευρύτερο χώρο της Ευρασίας, πλούσιας σε γαιάνθρακες/λοιπές κρίσιμες πρώτες ύλες, ο έλεγχος επί των οποίων αναδεικνύει και την παγκόσμια ηγεσία, σύμφωνα με την παραδοχή θεωρήσεων της Γεωπολιτικής, τουλάχιστον από εποχής Mackinder και Spykeman (Heartland–Rimland). 

Η προϊούσα ανακατανομή ισχύος, σε βάρος της Δύσης (αμερικανικής/ευρωατλαντικής ηγεμονίας) και υπέρ αναδυόμενων χωρών της Ασίας και του ευρύτερου Παγκόσμιου Νότου, αναδιατάσσει σταθερές και μεταβλητές του μεταπολεμικού διεθνούς συστήματος, διαμορφώνοντας μια -προσώρας χαοτική- πολυπολικότητα [ενδυνάμωση του σχήματος BRICS+, καθώς και αναδυομένων μεσαίων περιφερειακών δυνάμεων, με ισχυρότερους δρώντες το ανταγωνιστικό δίπολο ΗΠΑ-Κίνας (G2) συν έναν τρίτο πόλο της Ρωσίας, καθώς και τη γοργά ανερχόμενη ισχύ της Ινδίας]. Αυτό συνδυάζεται με την υποχώρηση της διεθνούς νομιμότητας/συνεργατικής πολυμέρειας και την ενίσχυση του αναθεωρητισμού και των αυταρχικών διακυβερνήσεων.

Συγχρόνως, πολλαπλασιάζονται οι συγκρούσεις και επέρχονται ιστορικές αλλαγές της φυσιογνωμίας/τεχνικών του πολέμου, ιδίως στις συρράξεις της Ουκρανίας και της Μέσης Ανατολής (ευρεία χρήση drones, υπερηχητικών πυραύλων, κυβερνοπολέμου και λοιπών ψηφιακών επιθέσεων/παραπληροφόρησης…), επιδεινώνεται η κλιματική/περιβαλλοντική κρίση, διογκώνονται οι πληθυσμιακές μετακινήσεις και οξύνεται ο θρησκευτικός φονταμενταλισμός/ριζοσπαστικοποίηση, διευρύνοντας τις απειλές και απομειώνοντας τις ευκαιρίες διεθνούς συνεργασίας.

Ανακατανομή ισχύος

Με την αλλαγή παραδείγματος να βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη, η διάγνωση της δυναμικής των οικείων ανατροπών και προκλήσεων καθίσταται δύσκολο εγχείρημα, με τα υφιστάμενα αναλυτικά/ερμηνευτικά εργαλεία να αποδεικνύονται αδύναμα να ανταποκριθούν στην πολυπλοκότητα των νέων δεδομένων. Αντιστοίχως, έκδηλη είναι η αμηχανία των διεθνών δρώντων, και ιδιαίτερα των μικρομεσαίων κρατών, ενώπιον της ταχύτητας των παγκοσμίων αναδιαρθρώσεων και της επείγουσας ανάγκης αναπροσαρμογών των στρατηγικών τους επιλογών, ώστε να διασφαλισθεί, κατά πρώτο λόγο, η ανθεκτικότητά τους στο νέο ανταγωνιστικό περιβάλλον.

Η διερευνώμενη εδώ μετάβαση από την παλιά σε μια -επί του παρόντος θολή- νέα τάξη πραγμάτων, έχει επιταχυνθεί με τον ριζοσπαστικό συνδυασμό οικονομικού νεοπροστατευτισμού και επιλεκτικού γεωπολιτικού παρεμβατισμού, βάσει του αφηγήματος πρόταξης των αμερικανικών συμφερόντων, κατά την εκδοχή του επιτελικού πυρήνα της β’ Διοίκησης Τραμπ (America first /”κίνημα” MAGA), παραμερίζοντας τα παραδοσιακά αμερικανικά θεσμικά αντίβαρα.

Παρά τις ρητορικές παλινδρομήσεις και τις στρατηγικές ασάφειες του Τραμπ, απηχώντας και εσωτερικές διχογνωμίες “γερακιών”-“περιστερών”, επανακάμπτει το δόγμα Μονρόε υπέρ μιας νέας αμερικανικής ηγεμονίας στο δυτικό ημισφαίριο, ακόμα και με παραβίαση της κυριαρχίας χωρών, ήτοι: έλεγχος και περιορισμός πρόσβασης τρίτων παικτών στην Λατινική Αμερική (απειλή κατάκτησης της Διώρυγας Παναμά, στρατιωτική επιχείρηση σύλληψης Μαδούρο εποφθαλμιώντας τα βενεζουλεανά πετρέλαια, εκφοβισμός Μεξικού, Κολομβίας και Κούβας), όπως και διεκδίκηση της υπό Δανική κυριαρχία και σημαντικών ορυκτών πόρων Γροιλανδίας.

Συγχρόνως, ο Αμερικανός Πρόεδρος προσβλέπει σε έναν ρεαλιστικό επαναπροσδιορισμό της ανταγωνιστικής και όπου δει συνεργατικής σχέσης των ΗΠΑ με τους άλλους ισχυρούς πόλους προς την κατεύθυνση μιας νέας παγκόσμιας ισορροπίας, προτάσσοντας τον τερματισμό πολέμων υψηλής γεωστρατηγικής σημασίας (κυρίως σε Μέση Ανατολή και Ουκρανία). Η ειρήνη επιδιώκεται διά της ισχύος και του εξαναγκασμού σε διαπραγματεύσεις, απαξιώνοντας διεθνείς κανόνες/θεσμούς και εισάγοντας αγοραίες συναλλακτικές σχέσεις.

Νέα συναλλακτικά ήθη στην εποχή Τραμπ

Οι συναλλακτικές πρακτικές/επιχειρηματικές συμφωνίες κυριαρχούν στη συνολική αμερικανική εξωτερική πολιτική, αρχής γενομένης με τις ανακοινώσεις αυξομειούμενων δασμών του Τραμπ σε όλους σχεδόν τους εμπορικούς του εταίρους, αναλόγως του εμπορικού πλεονάσματος τους με τις ΗΠΑ, αλλά και της γεωπολιτικής ισχύος ενός εκάστου.

Η μέθοδος δείχνει ανορθόδοξη για τα δεδομένα του ελευθέρου εμπορίου (οικονομικά οφέλη όλων δια συγκριτικών τους πλεονεκτημάτων), ενώ οι πρώτες επιπτώσεις της γίνονται αισθητές με τον περιορισμό της αύξησης του παγκοσμίου εμπορίου/παραγωγής (με το εμπόριο, ωστόσο, να αντέχει περισσότερο σε σχέση με την υποχώρηση της κεφαλαιακής κινητικότητας) και τις εκτιμώμενες ως αναπόφευκτες παρενέργειες στην ίδια την αμερικανική οικονομία (αν και οι συνεπαγόμενες για αυτήν πληθωριστικές πιέσεις φαίνεται προσώρας να αντισταθμίζονται με τo απομειούμενο ενεργειακό κόστος). Ταυτόχρονα, διά του επαπειλούμενου ύψους δασμών, ασκείται πίεση στους συναλλασσόμενους για απεξάρτηση από το ρωσικό φυσικό αέριο, αντικατάστασή του από αμερικανικό LNG και την πραγματοποίηση υψηλών επενδύσεων στις ΗΠΑ.

Ενδεικτικά: Στους ίδιους τους διατλαντικούς εταίρους της ΕΕ (τη μεγαλύτερη εμπορική σχέση των ΗΠΑ) χαμηλώνοντας το αρχικό ποσοστό των δασμών, από 25% σε 15%, όμως με την υποχρέωση αγοράς 750 δις $ ενεργειακά προϊόντα/ιδίως LNG και επενδύσεων 600 δις $ στις ΗΠΑ, σημειωτέον σε συνέχεια και της επιβολής 5% του ΑΕΠ για αμυντικές δαπάνες, στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ, και της διάθεσης 60% των συνολικών αμυντικών δαπανών για αγορά αμερικανικών οπλικών συστημάτων.

Στην -πλήρως εξαρτημένη ενεργειακά από την Ρωσία-Ινδία, υπό την “απειλή” διπλασιασμού του ύψους των δασμών, δηλαδή στα επίπεδα Κίνας, ή/και την -κατά 50% εξαρτημένη από φθηνό ρωσικό φυσικό αέριο- Τουρκία, απαιτώντας επενδύσεις 100 δις $ έναντι δυνητικής ευνοϊκής αντιμετώπισης του διακαούς αιτήματός της για προμήθεια μαχητικών F-16, F-35 και κινητήρων ΚΑΑΝ. Η αντίδραση στην εργαλειοποίηση της δασμολογικής πολιτικής Τραμπ, προήλθε αυτονοήτως από την Κίνα, μείζονος ανταγωνιστή των ΗΠΑ στη μάχη της παγκόσμιας οικονομικής/τεχνολογικής πρωτοκαθεδρίας, με ανακοινώσεις ανάλογων δασμών στα αμερικανικά προϊόντα και επ’ αυτού σύγκλισής της με την Ινδία, πέραν της προϋπάρχουσας στρατηγικής σύμπλευσής της με την Ρωσία.

Μία ανοιχτά αντιδυτική συσπείρωση εκδηλώθηκε, τον περασμένο Σεπτέμβριο, κατά τη σύνοδο του -πολύ ευρύτερου των BRICS+- Οργανισμού Συνεργασίας Σανγκάης (SCO), συγκεντρώνοντας 20 ηγέτες και 10 αντιπροσώπους Διεθνών Οργανισμών και καταγράφοντας την επελθούσα ανατροπή του παγκόσμιου καταμερισμού ισχύος: Αρκεί να επισημανθεί ότι κατά την τελευταία 25ετία μόνον οι BRICS+ σημείωσαν αύξηση από 17% στο 32% παγκόσμιου ΑΕΠ σε σχέση με την υποχώρηση των G7 από 50 στο 30%, τα δε μέλη του Οργανισμού Σανγκάης, που αντιστοιχούν στο 65% της Ευρασιατικής επικράτειας, καλύπτουν πλέον το 36% παγκόσμιου πλούτου.

Η προκύψασα, εν τέλει, εκεχειρία του επαπειλούμενου αμερικανο-κινεζικού εμπορικού πολέμου, με τη συμφωνία Τραμπ-Σι, επιβεβαιώνει τόσο τη συναλλακτική νοοτροπία, όσο και τον πραγματισμό -λαμβάνοντας υπ’ όψιν την υφιστάμενη ανταγωνιστική αλληλεξάρτηση- του Προέδρου Τραμπ: επιβολή χαμηλότερων των ανακοινωθέντων δασμών στα εισαγόμενα κινεζικά προϊόντα (75%) έναντι αναστολής ενός έτους του περιορισμού εξαγωγής σπανίων γαιών της Κίνας στις ΗΠΑ (κρίσιμες ύλες για την πράσινη οικονομία/ηλεκτρικά αυτοκίνητα, όπου η Κίνα διατηρεί δεσπόζουσα θέση), ενώ αντιστρόφως αφήνει σε εκκρεμότητα το ζήτημα της εξαγωγής αμερικανικών μικροαγωγών στην Κίνα (τεχνολογική υπεροχή ΗΠΑ).

Αντιφάσεις και διλήμματα

Συνοδές αντιφάσεις και διλήμματα αναδεικνύονται σε επίπεδο διεθνούς διακυβέρνησης, με την Κίνα να (αυτο)αναγορεύεται σε υπερασπιστή της πολυμέρειας και των εμπορικών κανόνων (ΠΟΕ), ο δε Τραμπ, από βήματος τελευταίας Γενικής Συνέλευσης ΟΗΕ και, ομοίως, διά της εμβληματικής Έκθεσης Στρατηγικής Εθνικής Ασφάλειας (NSS), να απορρίπτει συλλήβδην τους “θεσμούς της παγκοσμιοποίησης”, ως καταλύτες της παγκόσμιας τάξης, να θεωρεί “απάτη” την κλιματική κρίση, προκρίνοντας εξορύξεις (συνυπολογίζοντας, προφανώς, την περαιτέρω αύξηση της ζήτησης υδρογονανθράκων και, ενδεχομένως, την υστέρηση των ΗΠΑ έναντι της Κίνας σε πράσινες τεχνολογίες, καθ’ όν χρόνο απαιτούνται αυστηρότερες δεσμεύσεις κλιματικών στόχων για τη βιωσιμότητα του πλανήτη) και να ιεραρχεί ως μεγα-απειλή την αντιμετώπιση της μετανάστευσης.

Στο σύνθετο δε τοπίο των γεωοικονομικών/γεωπολιτικών ανταγωνισμών, η προτεραιοποίηση της ανασυγκρότησης διασυνδετηρίων αξόνων και υποδομών, χερσαίων και θαλασσίων οδών ενέργειας/μεταφορών/επικοινωνιών (logistics), αναδιατάσσει αντίπαλες, αλλά και συνεργατικές επιδιώξεις. Στο πλαίσιο αυτό, ιδιαίτερη στρατηγική σημασία αποκτά η διάνοιξη του Αρκτικού θαλάσσιου και υπεδάφιου πλούτου διαδρόμου (λόγω και κλιματικής αλλαγής/λιώσιμο πάγων), για το οποίο εκδηλώνεται κοινό επιχειρηματικό ενδιαφέρον Τραμπ-Πούτιν, καθώς και οι δύο μεγαλεπήβολες ανταγωνιστικές πρωτοβουλίες διασύνδεσης Ασίας-Μέσης Ανατολής-Ευρώπης: της από 2013 BRI της Κίνας (παλαιός Δρόμος Μεταξιού) και του υπό σχεδιασμό IMEC της Ινδίας, με την υποστήριξη των ΗΠΑ.

Παράλληλα, σε επίπεδο διεθνούς ασφάλειας, ο διεκδικούμενος ρόλος “ειρηνοποιού” του Τραμπ, ο οποίος επείγεται να κλείσει πολεμικά μέτωπα και να εστιάσει στον ΙνδοΕιρηνικό, προσεταιριζόμενος, μεταξύ άλλων, την Ρωσία έναντι της Κίνας, υποκαθιστά το μεταπολεμικό ρόλο του “εγγυητή της δυτικής ασφάλειας”. Τούτο προκαλεί ριζικές ανακατατάξεις στο διεθνές σύστημα, δοκιμάζοντας, κατά κύριο λόγο, την ίδια τη διατλαντική συμμαχία.

Πάντως, στην πάντα εκρηκτική Μέση Ανατολή, διά της μεσολαβητικής ισχύος Τραμπ επιτυγχάνεται, τουλάχιστον σε πρώτη φάση, η ανακωχή της 12ήμερης πολεμικής σύγκρουσης των δύο χωρών-κλειδιά, του -κατ’ αρχάς κερδισμένου σε πρώτη φάση- Ισραήλ του Νετανιάχου με το Ιράν των Μουλάδων (το καθεστώς των οποίων δοκιμάζεται αυτήν την περίοδο από την αντίδραση μεγάλου μέρους μιας βαθιά διχασμένης κοινωνίας και την απειλή αμερικανικής επέμβασης).

Επιτυγχάνεται, επίσης, η κατάπαυση πυρός στην Γάζα, για την εποπτεία της διακυβέρνησης της οποίας, ο Αμερικανός Πρόεδρος υποδεικνύει το “Συμβούλιο Ειρήνης”, υπό την προεδρία του, έχοντας προηγουμένως εκδηλώσει και το επιχειρηματικό του ενδιαφέρον για την ανοικοδόμησή της. Βεβαίως, η βιώσιμη ειρήνη στην περιοχή εξαρτάται από τις ευρύτερες γεωπολιτικές ανακατατάξεις που συντελούνται στην Μέση Ανατολή, σε συνέχεια και των καθεστωτικών αλλαγών στην Συρία και ενδεχομένως στο Ιράν, με ευνόητες επιπτώσεις στο Κουρδικό και το Παλαιστινιακό.

Μέτωπα στην Ευρώπη

Εκεί, όμως, που η ειρηνευτική προσπάθεια του Αμερικανού Προέδρου δυσκολεύεται να παράξει γρήγορα αποτελέσματα είναι στο ρωσο-ουκρανικό μέτωπο. Η μία όψη του νομίσματος, η εικαζόμενη αμερικανο-ρωσική συναλλαγή επί σφαιρών επιρροής τύπου Γιάλτας (συνάντηση Τραμπ-Πούτιν στην Αλάσκα, τον περασμένο Αύγουστο) και η συναφής άσκηση ισχυρής πίεσης στο φιλοδυτικό καθεστώς Ζελένσκι για αναγνώριση των πολεμικών τετελεσμένων, αντιφάσκει με την άλλη:

Εκείνη του αμερικανο-ρωσικού ανταγωνισμού στην Κεντρική Ασία, της συνέχισης της αμερικανικής υποστήριξης στην Ουκρανία στο ζωτικό τομέα των πληροφοριών και της μεταστροφής με τις αμφιλεγόμενες δηλώσεις Τραμπ περί δυνατότητας ανάκτησης απολεσθέντων εδαφών της με τη βοήθεια Ευρωπαίων προθύμων, εν τούτοις μέσω αγοράς αμερικανικών όπλων ύψους 100 δις $, έως και του ενδεχόμενου εφοδιασμού της Ουκρανίας με πυραύλους Τόμαχοκ (μεγάλου βεληνεκούς και ιδιαίτερα καταστροφικής ακρίβειας).

Οι επιφυλάξεις και τα υποβόσκοντα διλήμματα των ΗΠΑ ως προς μία πιθανή στρατηγική νίκη της Ρωσίας, σχετίζονται περισσότερο με την ανυποχώρητη στάση του Πούτιν από τις μαξιμαλιστικές του επιδιώξεις, έχοντας το πάνω χέρι στο πεδίο (προσάρτηση και πέραν των καταληφθέντων ανατολικών επαρχιών, πλήρης ουδετερότητα και ει δυνατόν “φινλανδοποίηση” της Ουκρανίας), και λιγότερο με την ευρωπαϊκή στρατιωτική και οικονομική υποστήριξη της Ουκρανίας, χωρίς την οποία, ωστόσο, οι αμυντικές γραμμές της χώρας θα είχαν καταρρεύσει.

Η τελευταία μεσολαβητική προσπάθεια της Ουάσινγκτον έχει μετακινηθεί από τις αρχικώς υιοθετηθείσες ρωσικές θέσεις σε έναν ειρηνευτικό συμβιβασμό των εμπολέμων, μέσω αφενός, παραχωρήσεων ουκρανικών εδαφών και αποστρατιωτικοποιημένων ζωνών, όπου εντοπίζονται και σημαντικά κοιτάσματα σπάνιων γαιών προς αμερικανο-ρωσική συνεκμετάλλευση, αφετέρου, παροχής εγγυήσεων ασφαλείας στην Ουκρανία, όπου – πέραν του εδαφικού – επικεντρώνεται το ουκρανικό και ευρωπαϊκό ενδιαφέρον.

Συγχρόνως, όμως, η περαιτέρω ενδο-Νατοϊκή απόκλιση Τραμπ σχετικά με το θέμα των αξιώσεών του στην Γροιλανδία, υπό την επίκληση απειλής της Αρκτικής από Ρωσία και Κίνα, προκαλεί έντονο προβληματισμό και αντιπαραθέσεις στις ευρωπαϊκές χώρες και στην ΕΕ, τόσο για τις προοπτικές των διατλαντικών σχέσεων, όσο και για τον προσανατολισμό της κοινής ευρωπαϊκής αμυντικής πολιτικής, σε συνδυασμό με την αξιολόγηση/διαβάθμιση της ρωσικής απειλής για την ευρύτερη ασφάλεια της γηραιάς ηπείρου.