Δύο σενάρια για το μέλλον του καθεστώτος του Ιράν

Στην περσική πολιτική παράδοση, η έννοια της “έντιμης υποχώρησης” εμφανίζεται επανειλημμένα. Από την πτώση των Σασσανιδών έως την ανατροπή του Σάχη το 1979, η εξουσία δεν εξαφανίστηκε· αναδιατάχθηκε, ώστε να διασωθούν βασικοί πυλώνες ισχύος. Στο σύγχρονο περιβάλλον, ένα πιθανό σενάριο θα μπορούσε να είναι μια ελεγχόμενη σύγκρουση υψηλής έντασης, όπου η στρατιωτική πίεση – άμεση ή έμμεση – δημιουργεί υπαρξιακό δίλημμα προς την ιρανική ηγεσία. Είτε παρατεταμένη απομόνωση τύπου Βενεζουέλας, είτε καταστροφική αποσταθεροποίηση τύπου Συρίας.

Η ιστορία δείχνει ότι οι περσικές ελίτ τείνουν να επιλέγουν την επιβίωση του κράτους έναντι της ιδεολογικής αυτοκτονίας. Σε ένα τέτοιο πλαίσιο, η ηγεσία θα μπορούσε να αποδεχθεί μια σκηνοθετημένη “ηρωική” πτώση. Δηλαδή:

• περιορισμένη στρατιωτική ήττα που παρουσιάζεται εσωτερικά ως αντίσταση,
• διαπραγματευμένη αποχώρηση κορυφαίων προσώπων,
• διασφάλιση οικονομικών δικτύων και περιουσιών,
• ασφαλείς έξοδοι ή θεσμική ασυλία για μέρος της ελίτ.

Το καθεστώς δεν θα κατέρρεε χαοτικά· θα έκλεινε έναν ιστορικό κύκλο, επιτρέποντας στις ίδιες δομές ισχύος να επανεμφανιστούν σε νέα μορφή. Παρόμοια μετάβαση παρατηρήθηκε όταν η αυτοκρατορική γραφειοκρατία του Σάχη απορροφήθηκε εν μέρει από το επαναστατικό σύστημα μετά το 1979.

Ακόμη πιο συμβατό με την περσική πολιτική κουλτούρα είναι ένα δεύτερο σενάριο. Όχι μια θεαματική πτώση, αλλά αργή εσωτερική μετάλλαξη. Η Περσία ιστορικά επιβίωσε μέσω διοικητικής συνέχειας. Οι Άραβες κατακτητές υιοθέτησαν περσικούς θεσμούς, οι Μογγόλοι εξεπερσίσθηκαν, ενώ ακόμη και η Ισλαμική Επανάσταση δεν κατέστρεψε το κράτος, το επαναπροσδιόρισε. Σήμερα, η εξωτερική στρατιωτική και οικονομική πίεση θα μπορούσε να λειτουργήσει ως μηχανισμός εσωτερικής εξυγίανσης:

• απομάκρυνση ακραίων ιδεολογικών κύκλων,
• ενίσχυση πραγματιστών εντός των Φρουρών της Επανάστασης,
• μεταφορά εξουσίας από θεοκρατικά όργανα σε τεχνοκρατικά,
• σταδιακή αποϊδεολογικοποίηση χωρίς θεσμική ρήξη.

Σε αυτό το μοντέλο, το σύστημα δεν πέφτει επισήμως. Διατηρεί σημαίες, σύμβολα και επαναστατική ρητορική, ενώ στην πράξη μετατρέπεται σε εθνικό-κρατικό καθεστώς τύπου μετα-επαναστατικής Κίνας ή μετασοβιετικής Ρωσίας. Η αλλαγή θα παρουσιαζόταν ως “διόρθωση της επανάστασης”, όχι ως εγκατάλειψή της. Στοιχείο κρίσιμο για μια κοινωνία, όπου η έννοια της ιστορικής αξιοπρέπειας (izzat) έχει βαθιά πολιτική σημασία. Η περσική ιστορική σταθερά είναι: συνέχεια μέσα από αλλαγή/προσαρμογή.

Το βασικό ιστορικό δίδαγμα είναι ότι η Περσία σπάνια γνωρίζει απόλυτες τομές. Αντί για κατάρρευση τύπου Ιράκ ή Λιβύης, το πιθανότερο μοτίβο είναι:

• ελεγχόμενη αποφόρτιση κρίσης,
• ανακύκλωση ελίτ,
• θεσμική συνέχεια πίσω από νέα πολιτική μορφή.

Είτε μέσω μιας συμφωνημένης ηρωικής κατάρρευσης, είτε μέσω τμηματικής μετάβασης ισχύος, η πιθανή εξέλιξη στο Ιράν θα ακολουθούσε την ιστορική λογική της ίδιας της περσικής κρατικής παράδοσης: το κράτος επιβιώνει, ακόμη κι όταν το καθεστώς φαίνεται να αλλάζει.