Ευθύνεται το Groupthink για την απόφαση Τραμπ να εμπλακεί σε πόλεμο;

Είναι ιδιαίτερα χρήσιμη για την κατανόηση πολιτικών και στρατιωτικών αποφάσεων υψηλού ρίσκου, όπου μικροί κύκλοι συμβούλων λειτουργούν υπό πίεση, μυστικότητα και ισχυρή ηγεσία. Η περίπτωση των διαβουλεύσεων στον Λευκό Οίκο, πριν από την απόφαση για στρατιωτική δράση κατά του Ιράν, προσφέρει ένα χαρακτηριστικό σύγχρονο παράδειγμα αυτής της δυναμικής.

Στον πυρήνα της θεωρίας βρίσκεται ένα παράδοξο: Όσο πιο συνεκτική και “κλειστή” γίνεται μια ομάδα λήψης αποφάσεων, τόσο πιο ευάλωτη είναι σε λανθασμένες κρίσεις. Σύμφωνα με αποκαλύψεις των New York Times, καθοριστικό ρόλο στην απόφαση για πόλεμο κατά του Ιράν έπαιξε μια μυστική συνάντηση στον Λευκό Οίκο, στις 11 Φεβρουαρίου, μεταξύ του Ντόναλντ Τραμπ και του Ισραηλινού πρωθυπουργού Μπενιαμίν Νετανιάχου, αλλά και μια πιο κλειστή κυβερνητική σύσκεψη την επόμενη.

Στην προκειμένη περίπτωση, οι συναντήσεις οργανώθηκαν σκόπιμα με περιορισμένη συμμετοχή, για να αποφευχθούν διαρροές. Βασικά πρόσωπα απουσίαζαν, ενώ αρχικά δεν συμμετείχε ούτε ο αντιπρόεδρος Βανς. Αν και η μυστικότητα μπορεί να ήταν αναγκαία για λόγους ασφαλείας, είχε ως αποτέλεσμα να μην εισακουστούν πολλές απόψεις – μια βασική συνθήκη που ευνοεί την εμφάνιση του Groupthink.

Καθοριστικό ρόλο διαδραματίζει επίσης η επιρροή της ηγεσίας: Ο Τραμπ εμφανίζεται να είχε ήδη μια σαφή προδιάθεση υπέρ της στρατιωτικής δράσης, ευθυγραμμισμένος σε μεγάλο βαθμό με τον Νετανιάχου. Αυτή η σύμπλευση έθεσε τον τόνο για τις συζητήσεις που ακολούθησαν. Όταν ο ηγέτης υποδηλώνει εξαρχής μια προτιμώμενη κατεύθυνση, τα μέλη της ομάδας τείνουν να αυτολογοκρίνονται, προσαρμόζοντας τις τοποθετήσεις τους στις αντιληπτές προσδοκίες.

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία της αφήγησης είναι η στάση πολλών συμβούλων. Ακόμη και όσοι εξέφρασαν επιφυλάξεις – όπως ο Μάρκο Ρούμπιο, ή ο διευθυντής της CIA Τζον Ράντκλιφ – διατύπωσαν τις αντιρρήσεις τους με περιορισμένο, ή υπό όρους τρόπο. Μόνο ο Βανς διατύπωσε σταθερά πιο έντονη αντίθεση, προειδοποιώντας για κινδύνους κλιμάκωσης και αποσταθεροποίησης. Παρ’ όλα αυτά, ακόμη και εκείνος δήλωσε ότι θα στήριζε την τελική απόφαση. Αυτό αντανακλά φαινόμενα όπως η “αυτολογοκρισία” και η ψευδαίσθηση ομοφωνίας, όπου η απουσία έντονης διαφωνίας, εκλαμβάνεται ως πραγματική συναίνεση.

Σύσκεψη αλά Groupthink

Σημαντικό ρόλο έπαιξε και ο τρόπος παρουσίασης των πληροφοριών. Ο Νετανιάχου παρουσίασε ένα ιδιαίτερα αισιόδοξο σενάριο, υπογραμμίζοντας τη δυνατότητα γρήγορης νίκης και περιορισμένων συνεπειών. Αν και οι αμερικανικές Υπηρεσίες Πληροφοριών αμφισβήτησαν αργότερα αρκετές από αυτές τις εκτιμήσεις, η αρχική αυτή αφήγηση, φαίνεται ότι επηρέασε καθοριστικά τη συζήτηση. Στη θεωρία του Groupthink, τέτοιες αρχικές “αγκυρώσεις”, μπορούν να καθορίσουν τη μετέπειτα πορεία των αποφάσεων.

Ένα ακόμη χαρακτηριστικό είναι η τάση υποβάθμισης των προειδοποιήσεων. Ο στρατηγός Νταν Κέιν επισήμανε σημαντικούς κινδύνους, όπως η εξάντληση στρατιωτικών αποθεμάτων και οι δυσκολίες στον έλεγχο κρίσιμων θαλάσσιων οδών. Ωστόσο, αυτές οι ανησυχίες συχνά εξισορροπούνταν από πιο αισιόδοξες εκτιμήσεις για τις δυνατότητες των ΗΠΑ. Η επιλεκτική έμφαση σε θετικά στοιχεία, αποτελεί βασικό γνώρισμα του Groupthink.

Η ίδια η δομή των συζητήσεων ενίσχυσε αυτή τη δυναμική. Όταν ζητήθηκαν οι απόψεις των συμμετεχόντων, οι περισσότεροι απέφυγαν την άμεση αντίθεση και προτίμησαν να στηρίξουν, έστω και έμμεσα, την απόφαση του προέδρου. Δηλώσεις που άφηναν την τελική κρίση στον ηγέτη ενισχύουν την πίεση προς συναίνεση, ένα φαινόμενο που συνδέεται με την ύπαρξη “mindguards” – ατόμων που, συνειδητά ή μη, περιορίζουν την έκφραση διαφωνιών.

Κόλπος των Χοίρων 

Ένα κλασικό ιστορικό παράδειγμα είναι η επιχείρηση στον Κόλπο των Χοίρων, επί προεδρίας Τζον Κένεντι. Σε εκείνη την περίπτωση, μια ομάδα έμπειρων συμβούλων ενέκρινε μια προβληματική στρατιωτική επιχείρηση, παρά τις ιδιωτικές επιφυλάξεις ορισμένων μελών. Η επιθυμία για ομοφωνία και η αποφυγή σύγκρουσης συνέβαλαν σε μια απόφαση, που κατέληξε σε αποτυχία. Το παράδειγμα αυτό αποτέλεσε θεμέλιο για την ανάπτυξη της θεωρίας του Τζάνις, όπως διδάσκεται στα πανεπιστήμια.

Στην παρούσα περίπτωση, η τελική απόφαση φαίνεται να καθορίστηκε κυρίως από το ένστικτο του προέδρου και όχι από μια πλήρως ισορροπημένη διαδικασία αξιολόγησης. Η φράση «νομίζω ότι πρέπει να το κάνουμε» αποτυπώνει τη στιγμή όπου η συζήτηση μετατράπηκε σε απόφαση, με ελάχιστη πλέον αντίσταση. Αυτό συνάδει με τη θεωρία του Groupthink, σύμφωνα με την οποία οι ομάδες συχνά καταλήγουν σε επιλογές που δεν έχουν εξεταστεί επαρκώς, ιδιαίτερα υπό πίεση.

Συνολικά, η συγκεκριμένη περίπτωση αναδεικνύει με σαφήνεια τη λειτουργία του Groupthink. Ο συνδυασμός περιορισμένης συμμετοχής, ισχυρής ηγεσίας, περιορισμένης διαφωνίας και αρχικής αισιόδοξης πλαισίωσης δημιούργησε τις συνθήκες για μια προβληματική διαδικασία λήψης αποφάσεων.

Για τους μελετητές, αλλά και τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής, το παράδειγμα αυτό υπογραμμίζει τη σημασία θεσμικών μηχανισμών που ενθαρρύνουν τη διαφωνία και τη διαφορετικότητα απόψεων, προκειμένου να περιοριστούν οι κίνδυνοι της ομαδικής σκέψης σε κρίσιμες στιγμές…