Εγκυμονεί κινδύνους η εμμονή για ένταξη της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ

Με τις μάχες σε όλο το μέτωπο να παρουσιάζουν μία αναζωπύρωση και τα ουκρανικά πλήγματα να φθάνουν στην Μόσχα, εκτιμάται ότι τέτοιες δηλώσεις, αποσκοπούν στον να στείλουν ένα μήνυμα αλληλεγγύης προς το Κίεβο και μία επιβεβαίωση ότι η Ρωσία δεν μπορεί να υπαγορεύει τις επιλογές ασφαλείας ενός κυρίαρχου κράτους. Ως ένα σημείο είναι… θεμιτό!

Πρόκειται όμως για μια σοβαρή στρατηγική εκτίμηση ή για μια ρηχή πολιτική διακήρυξη που δημιουργεί επικίνδυνες ψευδαισθήσεις και υψηλές προσδοκίες που αντικειμενικά δεν μπορούν να εκπληρωθούν; Και ανενδοίαστα υποστηρίζω ότι το ΝΑΤΟ, ως ενιαία οντότητα, στο θέμα της ένταξης της Ουκρανίας δεν στάθηκε ειλικρινές απέναντι στο Κίεβο.

Ουκρανία και ΝΑΤΟ: Το ιστορικό

Για την ιστορία να πούμε ότι αυτή η “ανειλικρίνεια” άρχισε λίγο πριν από τον Απρίλιο 2008! Στην Σύνοδο Κορυφής του ΝΑΤΟ στο Βουκουρέστιm παρά τις υποσχέσεις του Οργανισμού που πιεζόταν από τον πρόεδρο Μπους, δεν δόθηκε στην Ουκρανία (και στην Γεωργία) η ιδιότητα «υποψήφιας χώρας», βάζοντας την σε ένα Σχέδιο Ένταξης (Membership Action Plan-MAP). Δεν επιτεύχθηκε συναίνεση (consensus) διότι αρκετές χώρες, με πρώτες την Γερμανία και την Γαλλία, διέβλεπαν επικίνδυνες επιπλοκές με την Ρωσία.

Από τότε αν και γίνονταν συχνές αναφορές για το ότι «η πόρτα του ΝΑΤΟ» παραμένει ανοικτή για την Ουκρανία, δεν δόθηκε ποτέ μέχρι σήμερα το καθεστώς χώρας MAP! Τα μεγάλα λόγια περί… επικείμενης ένταξης συνεχίστηκαν για πολλά χρόνια, ακόμα και μάλιστα όταν είχε ανοίξει ένας ιδιότυπος διάλογος με την Ρωσία, με ανταλλαγή επιστολών την περίοδο πριν από την εισβολή.

Κρίνεται σκόπιμο να εξηγήσουμε ότι η ιδιότητα MAP ουδόλως αποτελεί… ιδιότητα μέλους αλλά, αφ’ ενός μεν συνιστά δέσμευση της χώρας που χαρακτηρίζεται έτσι να μετασχηματιστεί πολιτικά και στρατιωτικά στην πορεία για την ένταξη της και αφ’ ετέρου δέσμευση της Συμμαχίας να έχει την «πόρτα του ΝΑΤΟ ανοικτή», σύμφωνα με το Άρθρο 10 του Συμφώνου Βορείου Ατλαντικού.

Η υπόσχεση και η πραγματικότητα

Η συζήτηση για την ένταξη της Ουκρανίας στη Συμμαχία επανέρχεται διαρκώς στην ευρωπαϊκή πολιτική ελίτ, κυρίως από τις Βαλτικές Χώρες και την Πολωνία, παρά το γεγονός ότι ακόμη και επί προεδρίας Μπάιντεν οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Γερμανία, η Γαλλία, αλλά και άλλα κράτη-μέλη όχι μόνον απέφευγαν να δεσμευθούν σε συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα, αλλά αντιμετώπιζαν αρνητικά αυτήν την προοπτική!

Ο λόγος είναι προφανής. Η ένταξη μιας χώρας που βρίσκεται σε πόλεμο με μια πυρηνική δύναμη θα μπορούσε να οδηγήσει σε άμεση σύγκρουση μεταξύ του ΝΑΤΟ και της Ρωσίας. Ακόμη όμως και μετά το τέλος του πολέμου, το ερώτημα παραμένει. Με ποιους όρους θα μπορούσε να ενταχθεί στο ΝΑΤΟ μια χώρα με ανοιχτές εδαφικές διαφορές και χωρίς συνολική ειρηνευτική συμφωνία; Kαι το πιο βασικό όταν ένας από τους διακηρυγμένους πολεμικούς στόχους της Μόσχας ήταν και η αποτροπή ενός τέτοιου ενδεχομένου.

Το αδιέξοδο των διαπραγματεύσεων

Εδώ βρίσκεται και η μεγαλύτερη αντίφαση. Η Μόσχα έχει καταστήσει απολύτως σαφές ότι θεωρεί την ένταξη της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ υπαρξιακή απειλή για την ασφάλειά της. Μπορεί κανείς να συμφωνεί, ή να διαφωνεί με αυτή τη θέση. Δεν μπορεί όμως να την αγνοεί όταν επιδιώκει μια διαπραγματευτική λύση. Αν το βασικό ζήτημα που επικαλείται η μία πλευρά παραμένει εκτός συζήτησης, τότε ποιο ακριβώς είναι το περιθώριο για μια βιώσιμη ειρήνη;

Η συνεχής επανάληψη ότι η ένταξη της Ουκρανίας είναι… «αναπόφευκτη» μπορεί να ακούγεται φιλοουκρανική. Στην πραγματικότητα, όμως, ελαχιστοποιεί, αν δεν μηδενίζει τα περιθώρια συμβιβασμού. Αντί να δημιουργεί πλαίσιο διαλόγου, παγιώνει τις ασύμβατες θέσεις των δύο πλευρών και καθιστά δυσχερέστερη οποιαδήποτε πολιτική διευθέτηση. Και για αυτό σε οποιαδήποτε σχέδιο επίλυσης της κρίσης, όπως αυτά του Τραμπ με τα «πολλά σημεία», αποκλείεται η ένταξη, αλλά προσφέρονται ισχυρές εγγυήσεις ασφαλείας.

Εάν ο πραγματικός στόχος είναι η προστασία της Ουκρανίας και όχι η παράταση του πολέμου, τότε η ευρωπαϊκή διπλωματία θα όφειλε να επικεντρωθεί στη διαμόρφωση μιας νέας αρχιτεκτονικής ασφάλειας για την Ευρώπη, μέσα από διαπραγματεύσεις με τη Μόσχα. Οι μεγάλες ευρωπαϊκές κρίσεις δεν επιλύθηκαν μόνο στα πεδία των μαχών. Επιλύθηκαν και στα τραπέζια των διαπραγματεύσεων, όταν οι αντίπαλοι αποδέχθηκαν έναν νέο συσχετισμό ασφαλείας. Το ερώτημα είναι αν σήμερα υπάρχει η πολιτική βούληση για μια ανάλογη προσέγγιση.

Προϋποθέτει η ένταξη την ήττα της Ρωσίας;

Υπάρχει όμως και ένα ακόμη, πιο δύσκολο ερώτημα. Τι σημαίνει στην πράξη η ένταξη της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ; Εφόσον η Ρωσία έχει καταστήσει σαφές ότι δεν πρόκειται να την αποδεχθεί, η υλοποίηση αυτής της προοπτικής προϋποθέτει, είτε μια αποφασιστική στρατιωτική ήττα της Ρωσίας, είτε μια τόσο βαθιά αποδυνάμωσή της, ώστε να αδυνατεί να αντιδράσει αποτελεσματικά.

Είναι όμως ρεαλιστικό να οικοδομείται η ευρωπαϊκή στρατηγική πάνω στην υπόθεση ότι μια πυρηνική υπερδύναμη θα καταρρεύσει, ή θα αποδεχθεί αδιαμαρτύρητα μια τέτοια εξέλιξη, όταν κατέχει ήδη το 21-22% της ουκρανικής επικράτειας; Αν η απάντηση είναι αρνητική, τότε η επαναλαμβανόμενη υπόσχεση ένταξης κινδυνεύει να λειτουργεί περισσότερο ως πολιτικό σύνθημα, που ικανοποιεί μία στείρα αντιρωσική στάση, παρά ως εφαρμόσιμη στρατηγική.

Είναι το ΝΑΤΟ αμυντική συμμαχία ή πολιτικό βραβείο;

Το ερώτημα αφορά και τον ίδιο τον χαρακτήρα του ΝΑΤΟ. Η Συμμαχία ιδρύθηκε ως οργανισμός συλλογικής άμυνας. Δεν δημιουργήθηκε ως μηχανισμός που επεκτείνεται μόνο αφού προηγηθεί η στρατηγική ήττα μιας αντίπαλης μεγάλης δύναμης. Αυτό δεν σημαίνει ότι η Ουκρανία δεν έχει το δικαίωμα να επιδιώκει την ένταξή της, ούτε ότι τα κράτη-μέλη δεν έχουν το δικαίωμα να εξετάζουν το ενδεχόμενο διεύρυνσης.

Σημαίνει όμως ότι κάθε στρατηγική επιλογή πρέπει να αξιολογείται με βάση τις πραγματικές της συνέπειες και όχι μόνο τις πολιτικές της προθέσεις. Και εδώ κρίνεται σκόπιμο να πούμε ότι και ο ίδιος ο πρόεδρος της Ουκρανίας, Ζελένσκι, έχει δηλώσει ότι γνωρίζει ότι η χώρα τους δεν μπορεί να ενταχθεί στο ΝΑΤΟ.

Το κρίσιμο ερώτημα, τελικά, δεν είναι αν η Ουκρανία “αξίζει” να ενταχθεί στο ΝΑΤΟ. Το ερώτημα είναι αν η διαρκής υπόσχεση μιας ένταξης, χωρίς ορατό δρόμο υλοποίησης, αυξάνει τις πιθανότητες ειρήνης, ή… αντίθετα μετατρέπει τον πόλεμο σε μία σύγκρουση χωρίς ορίζοντα.

Η ιστορία μας αποδεικνύει ότι η εξωτερική πολιτική δεν κρίνεται από τις προθέσεις της. Αξιολογείται από τα αποτελέσματά της. Και αν μια πολιτική, όσο ηθικά ελκυστική κι αν ακούγεται, καθιστά την ειρήνη λιγότερο πιθανή, τότε ίσως έχει έρθει η στιγμή η Ευρώπη να εγκαταλείψει τις διακηρύξεις και να επιστρέψει στον ρεαλισμό. Δυστυχώς οι πόλεμοι δεν τελειώνουν με ευχές, αν δεν τελειώσουν με την αποφασιστική νίκη της μία πλευράς στην άλλη και την επιβολή της θέλησης του νικητή στον ηττημένο: Τελειώνουν όταν η διπλωματία κατορθώνει να γεφυρώσει αυτό που τα όπλα αδυνατούν να επιλύσουν!