Είναι διέξοδος για την Ευρώπη η συνεργασία με μεσαίες δυνάμεις της Ευρασίας;

Σε προηγούμενα άρθρα στο SLpress, είχα αναφερθεί στη συνειδητή από πλευράς των ΗΠΑ “θραυσματοποίηση” του σημερινού διεθνούς συστήματος, έτσι ώστε να προωθηθεί μια δυναμική αποσυσπείρωσης της Ευρασίας και να απομακρυνθεί το ενδεχόμενο δημιουργίας μιας Multi Power, η οποία θα προκύψει από τη συσπείρωση των μεγάλων ευρασιατικών Δυνάμεων, με ενοποιητικό στοιχείο την από κοινού αντιμετώπιση των ΗΠΑ και της Ευρωατλαντικής Δύσης. Στο πλαίσιο αυτής της λογικής, οι Ηνωμένες Πολιτείες “οφείλουν” να υπονομεύσουν την ενότητα του ευρωατλαντικού κόσμου, να απομακρυνθούν “λελογισμένα” από τη Μεγάλη Σκακιέρα της Ευρασίας και να προωθήσουν ένα νεοβεστφαλιανό πολυπολικό σύστημα σε αυτήν.

Το σύστημα αυτό θα είναι φύσει ανταγωνιστικό και έτσι οι ΗΠΑ, δια του διαίρει και βασίλευε, θα παραμείνουν η σημαντικότερη Δύναμη σε αυτό και ρυθμιστής των παγκόσμιων εξελίξεων. Ο μαέστρος, κατά κάποιον τρόπο, της παγκόσμιας ορχήστρας. Δεν σημαίνει βέβαια ότι αυτό το αποτέλεσμα θα προκύψει νομοτελειακά, αλλά, κατά τα φαινόμενα, είναι εξαιρετικά πιθανόν ότι αυτός είναι ο στόχος των πολιτικών δυνάμεων στις Ηνωμένες Πολιτείες, που πλαισιώνουν τον Πρόεδρο Τραμπ.

Όμως, αυτός ο νέος κόσμος δεν περιλαμβάνει μόνον τις μεγάλες Δυνάμεις, αλλά και πολλές μεσαίες, οι οποίες έχουν έναν σημαντικό ρόλο να παίξουν και θα ήταν μεγάλο λάθος να αγνοήσουμε τις ευκαιρίες που προσφέρουν για την Ευρώπη, αλλά και για την Ελλάδα. Αυτό το νέο γεωπολιτικό μέγεθος θα μπορούσαμε να το ονομάσουμε Μεσαίες Ευρασιατικές Δυνάμεις (ΜΕΔ) και αποτελεί μια κρίσιμη ευκαιρία για την Ευρώπη.

Από πλευράς της, η νέα Ευρώπη θα πρέπει να κινηθεί πιο αυτόνομα και δυναμικά σε σχέση με το παρελθόν, δεδομένου ότι παύει να αποτελεί το αμερικανικό προγεφύρωμα στην Ευρασία, κατά την κυνική ορολογία του Ζμπίγκνιου Μπρεζίνσκι και θα πρέπει να λειτουργήσει αυτόνομα ως διακριτός δρων.

Αποτελεί λοιπόν πολύ σοβαρό ζήτημα η γρήγορη και αποφασιστική προσέγγιση κρίσιμων χωρών της ευρασιατικής σκακιέρας, έτσι ώστε αυτές να μην απορροφηθούν στις πιθανές σφαίρες επιρροής μεγάλων ευρασιατικών Δυνάμεων και κυρίως να επιτρέψουν τη δημιουργία μιας διάχυτης ανάμεσα στις μεγάλες Δυνάμεις γεωπολιτικής αρχιτεκτονικής, η οποία θα περιλαμβάνει την Ευρώπη και χώρες με τις οποίες έχει σημαντικές, υπαρκτές ή δυνητικές, συνέργειες και ελάχιστους έως καθόλου ανταγωνισμούς.

Το Καζακστάν Μεσαία Δύναμη

Μία από αυτές τις χώρες, ίσως η πιο σημαντική από τις Μεσαίες Ευρασιατικές Δυνάμεις, είναι το Καζακστάν. Στην καρδιά της ευρασιατικής ενδοχώρας, το Καζακστάν συνιστά τον κατεξοχήν γεωπολιτικό κόμβο μεταξύ Κίνας και Ρωσίας, λειτουργώντας ταυτόχρονα ως πύλη προς την Κασπία και τον Νότιο Καύκασο. Η στρατηγική του θέση στον λεγόμενο “Μεσαίο Διάδρομο” (Trans-Caspian International Transport Route), σε συνδυασμό με τα εκτεταμένα ενεργειακά και μεταλλευτικά του αποθέματα, ιδίως σε πετρέλαιο, φυσικό αέριο και ουράνιο, του προσδίδουν ρόλο ρυθμιστή στις χερσαίες διασυνδέσεις της Ευρασίας.

Για την Ευρωπαϊκή Ένωση, η εμβάθυνση των σχέσεων με το Καζακστάν δεν αποτελεί απλώς μια επιλογή οικονομικής συνεργασίας, αλλά μια στρατηγική επένδυση, δεδομένου ότι προσφέρει διαφοροποίηση ενεργειακών πηγών, πρόσβαση σε κρίσιμες πρώτες ύλες, ενίσχυση της διαμετακομιστικής αυτονομίας της Ευρώπης από θαλάσσιες και γεωπολιτικά επισφαλείς οδούς, καθώς και τη δυνατότητα διαμόρφωσης ενός πλέγματος ισορροπιών στην Κεντρική Ασία, το οποίο θα περιορίζει την αποκλειστική επιρροή άλλων μεγάλων Δυνάμεων. Υπό αυτή την έννοια, το Καζακστάν μπορεί να λειτουργήσει ως θεμέλιος λίθος μιας νέας ευρασιατικής αρχιτεκτονικής, στην οποία η Ευρώπη δεν θα είναι παθητικός αποδέκτης εξελίξεων, αλλά ενεργός διαμορφωτής τους.

Οι δε τολμηρές πολιτικές πρωτοβουλίες του Προέδρου Kassym-Jomart Tokayev τα τελευταία έτη αποσκοπούν στη σταδιακή μετεξέλιξη του Καζακστάν σε ένα πιο θεσμικά ισορροπημένο και πολιτικά ανοικτό κράτος, με σαφείς αναφορές σε ευρωπαϊκά πρότυπα διακυβέρνησης. Η συνταγματική αναθεώρηση του 2022 περιόρισε τις υπερεξουσίες της προεδρίας, ενίσχυσε τον ρόλο του Κοινοβουλίου, απαγόρευσε την κομματική ένταξη του Προέδρου κατά τη διάρκεια της θητείας του και εισήγαγε θεσμικές εγγυήσεις για μεγαλύτερο πολιτικό πλουραλισμό. Παράλληλα, προωθήθηκαν μεταρρυθμίσεις στη δικαιοσύνη, στην τοπική αυτοδιοίκηση και στο επιχειρηματικό περιβάλλον, με στόχο τη διαφάνεια, την προσέλκυση επενδύσεων και τη μείωση της κρατικής μονοπωλιακής επιρροής.

Οι κινήσεις αυτές δεν συνιστούν απλώς εσωτερική αναδιάρθρωση, αλλά και στρατηγικό μήνυμα προς τη Δύση ότι η Αστάνα επιδιώκει να κατοχυρώσει μια πολιτική ταυτότητα συμβατή με τον ευρωπαϊκό θεσμικό πολιτισμό. Υπό αυτή την έννοια, η μεταρρυθμιστική ατζέντα του Tokayev λειτουργεί ως γέφυρα πολιτικής σύγκλισης με την Ευρωπαϊκή Ένωση, ενισχύοντας τη δυνατότητα μιας σχέσης που δεν θα εδράζεται μόνο στην ενέργεια και το εμπόριο, αλλά και σε κοινές θεσμικές αναφορές.

Υπό αυτό το πρίσμα, η μεταρρυθμιστική πορεία που προωθεί ο Kassym-Jomart Tokayev δεν αποτελεί απλώς μια εσωτερική διαδικασία θεσμικού εκσυγχρονισμού, αλλά εντάσσεται στη στρατηγική αυτονόμησης του Καζακστάν ως Μεσαίας Ευρασιατικής Δύναμης. Η ενίσχυση του κοινοβουλευτικού ρόλου, η σταδιακή αποδυνάμωση προσωποκεντρικών εξουσιών και η προσπάθεια θεσμικής εξισορρόπησης συνιστούν κινήσεις που αυξάνουν την εσωτερική του συνοχή και τη διεθνή του αξιοπιστία, επιτρέποντάς του να ασκεί πολυεπίπεδη και πολυπαραγοντική εξωτερική πολιτική με μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση.

Προς ανταγωνιστική πολυπολικότητα

Μια Μεσαία Δύναμη δεν αρκεί να διαθέτει γεωγραφία και πόρους, οφείλει να διαθέτει και θεσμική ανθεκτικότητα. Και ακριβώς αυτή η θεσμική αναβάθμιση είναι που καθιστά το Καζακστάν, όχι απλώς διαμετακομιστικό κόμβο ή ενεργειακό εταίρο, αλλά πολιτικά ώριμο συνομιλητή μιας Ευρώπης που αναζητεί τον ρόλο της σε μια μετααμερικανική, πολυπολική Ευρασία.

Στη βρεφική λοιπόν “μετααμερικανική” ΕΕ, το Καζακστάν μπορεί να αποτελέσει την πρώτη και πιο σημαντική Μεσαία Ευρασιατική Δύναμη, οι σχέσεις με την οποία θα επιτρέψουν στην Ευρώπη να ξεκινήσει τη διαμόρφωση μιας νέου τύπου γεωπολιτικής αρχιτεκτονικής στην ανταγωνιστική ευρασιατική σκακιέρα. Η αρχιτεκτονική αυτή μπορεί να λειτουργήσει ως ένα αντισταθμιστικό μέγεθος στις σχέσεις της Ευρώπης με την Κίνα, τη Ρωσία, την Ινδία και άλλες μεγάλες ευρασιατικές Δυνάμεις, προστατεύοντας την από το να εγκλωβιστεί σε “αναγκαστικές” σχέσεις συνέργειας ή αντιπαλότητας με αυτές, προσφέροντας την μεγαλύτερη ευελιξία και πλουραλισμό επιλογών.

Σε έναν κόσμο που μεταβαίνει από την ηγεμονική σταθερότητα στην ανταγωνιστική πολυπολικότητα, η Ευρώπη δεν έχει την πολυτέλεια της αδράνειας. Εάν επιθυμεί να παραμείνει δρώσα  πρώτης γραμμής και όχι πεδίο ανταγωνισμού άλλων, οφείλει να οικοδομήσει ένα πλέγμα σχέσεων με τις Μεσαίες Ευρασιατικές Δυνάμεις, που αναδύονται στον ενδιάμεσο χώρο μεταξύ των μεγάλων πόλων ισχύος.

Το Καζακστάν αποτελεί την πλέον χαρακτηριστική περίπτωση μιας τέτοιας δύναμης: Γεωγραφικά κομβικό, ενεργειακά κρίσιμο, θεσμικά εξελισσόμενο και στρατηγικά πολυδιανυσματικό. Η έγκαιρη και ουσιαστική εμβάθυνση των σχέσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης μαζί του δεν είναι απλώς επιλογή συνεργασίας, αλλά πράξη γεωπολιτικής αυτοσυντήρησης. Διότι στη νέα ευρασιατική σκακιέρα, εκείνος που δεν διαμορφώνει τις γέφυρες, καταλήγει να εγκλωβίζεται στους άξονες των άλλων.