Έχει λήξει υπέρ της Τουρκίας το παιχνίδι στην Λιβύη;

Μια αλυσιδωτή πολιτική αντίδραση βρίσκεται σε εξέλιξη τις τελευταίες εβδομάδες στη Λιβύη, με επιπτώσεις που αναμένεται να επεκταθούν σε ολόκληρη την περιοχή. Αφορμή αποτελεί η επικύρωση της τουρκολιβυκής συμφωνίας για τις θαλάσσιες ζώνες από τη Βουλή των Αντιπροσώπων (HoR), το Κοινοβούλιο που εδρεύει στην ανατολική Λιβύη, με μία άκρως αμφιλεγόμενη διαδικασία και πολύ βεβαίως παρασκήνια.

Για την Άγκυρα η επικύρωση δίνει μία (έστω ψευδεπίγραφη) “νομική βάση” για την έναρξη εφαρμογής από την Τουρκία και άλλων συμφωνιών που έχει υπογράψει με τη λιβυκή κυβέρνηση. Συγκεκριμένα, ανοίγει τον δρόμο για τη διενέργεια σεισμικών ερευνών σε ορισμένα υπεράκτια θαλάσσια οικόπεδα, τα οποία ενδέχεται να προκαλέσουν αντιπαράθεση με την Αίγυπτο, καθώς το τουρκολιβυκό έχει μπει “για τα καλά στο μάτι” της Αιγύπτου.

Παράλληλα, η Τουρκία επιδιώκει να ενισχύσει το αναθεωρητικό της αφήγημα για τον καθορισμό των θαλάσσιων οικονομικών ζωνών στη Μεσόγειο, απέναντι των ελληνικών θέσεων. Ταυτόχρονα, υπάρχει το ερώτημα είναι πόσο πιθανή είναι μία νέα αντιπαράθεση, ανάλογης με εκείνη του 2020. Υποστηρίζεται ότι η εξέλιξη αυτή θα μπορούσε να παρασύρει τη Λιβύη σε μια ευρύτερη περιφερειακή σύγκρουση, με την Τουρκία από τη μία πλευρά και την Ευρωπαϊκή Ένωση και το Ισραήλ από την άλλη.

Η Ελλάδα έχει ήδη αναθέσει στον αμερικανικό ενεργειακό κολοσσό Chevron την έρευνα για υδρογονάνθρακες σε θαλάσσιες περιοχές νότια της Κρήτης, τις οποίες διεκδικεί και η Λιβύη. Επομένως, η προσπάθεια εφαρμογής της συμφωνίας θα μπορούσε ακόμη και να εμπλέξει τις ΗΠΑ στη διαμάχη, προκειμένου να υπερασπιστούν τα περιφερειακά συμφέροντα και την ενεργειακή στρατηγική τους. Στη Λιβύη, τα γεγονότα σπάνια εξελίσσονται μεμονωμένα και, στη σημερινή συγκυρία, σχεδόν ποτέ χωρίς γεωπολιτικές πιέσεις.

Η απομάκρυνση του Αγκίλα Σάλεχ

Η απόφαση της Βουλής των Αντιπροσώπων να επικυρώσει τη συμφωνία ακολούθησε μια πολιτική κίνηση για την απομάκρυνση του επί 12 χρόνια προέδρου της, Αγκίλα Σάλεχ. Ο Σάλεχ διατηρούσε στενές σχέσεις με το Κάιρο και αρνούνταν να επικυρώσει την συμφωνία, καθώς αυτή θα επηρέαζε τα αιγυπτιακά συμφέροντα και θα ανέτρεπε μια μακροχρόνια διεθνή ισορροπία στη Λιβύη.

Στις αρχές Οκτωβρίου, ωστόσο, ο Σάλεχ αντικαταστάθηκε από τον Αλ Σαλχίν Αμπντουλναμπί αλ Ομπέιντι, σε μια κίνηση που σχεδιάστηκε από τον Σαντάμ Χαφτάρ, γιο του στρατάρχη Χαλίφα Χαφτάρ, ο οποίος αποτελεί τον de facto στρατιωτικό ηγέτη της ανατολικής Λιβύης και προαλείφεται για διάδοχος του ηλικιωμένου πατέρα του. Η αντικατάσταση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία. Ο Σάλεχ επικρίνονταν ότι είχε μετατρέψει μια κατά βάση εθιμοτυπική διοικητική θέση, εκείνη του προέδρου της Βουλής, σε πραγματικό κέντρο λήψης αποφάσεων.

Κατά τους επικριτές του, το πέτυχε παρακάμπτοντας τους κοινοβουλευτικούς κανόνες, πραγματοποιώντας ψηφοφορίες χωρίς να υπάρχει απαρτία, ή παρουσιάζοντας ως εγκεκριμένες αποφάσεις ψηφοφορίες, που υποτίθεται ότι είχαν διεξαχθεί μέσω WhatsApp, όταν αυτό εξυπηρετούσε τις πολιτικές του επιδιώξεις.

Η πλευρά Σάλεχ υποστήριζε ότι το Σώμα εκλέχτηκε από μία αντιπροσωπευτική-εκλογική διαδικασία, το 2014 (στην πραγματικότητα, την μοναδική αντιπροσωπευτική στην μετακανταφική Λιβύη) και πως η θητεία του παρατείνονταν αυτόματα μέχρι την διενέργεια νέων, νόμιμων εθνικών εκλογών – τις οποίες ήθελε η Βεγγάζη, αλλά δεν έδειχνε καμία σπουδή η κυβέρνηση της Τρίπολης, η οποία αγνόησε τις σχετικές διεθνείς δεσμεύσεις, πάντα με την συνδρομή της Τουρκίας.

Ο ρόλος του Σαντάμ Χαφτάρ

Πάντως, ο νέος πρόεδρος της Βουλής εκλέχτηκε με τις πρακτικές που κατηγορούνταν ο Σάλεχ! Συγκεκριμένα, πραγματοποιήθηκε μία κλειστή ψηφοφορία για την επικύρωση της συμφωνίας, με διαδικασίες κυριολεκτικά “fast track”, χωρίς κάποια διαβούλευση. Το αποτέλεσμα ήταν η ομόφωνη υποστήριξή της, ακριβώς αυτό που επιδίωκε ο Σαντάμ Χαφτάρ. Η εξέλιξη αποτελεί νίκη για τον νεότερο Χαφτάρ στην προσπάθειά του να αναλάβει την προεδρία, ή να καταστεί ο de facto ηγέτης ολόκληρης της Λιβύης.

Παρά το γεγονός ότι η ανάδειξη του Σαντάμ Χαφτάρ στην εξουσία έχει πλέον μετατραπεί σε άτυπο στόχο της αμερικανικής διπλωματίας στη Λιβύη, αλλά και της διαδικασίας του ΟΗΕ – ενώ υποστηρίζεται από ένα ευρύ φάσμα χωρών, από τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και τη Ρωσία, έως τη Γαλλία – το εγχείρημα εξακολουθεί να προσκρούει σε ένα θεμελιώδες εμπόδιο: Οι Λίβυοι, ιδιαίτερα οι κάτοικοι της πολυπληθέστερης δυτικής περιοχής της χώρας, δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι θέλουν να κυβερνηθούν από αυτόν.

Από την άλλη, αν υπάρχει κάποιος υπεύθυνος που δεν προχώρησε μία διαφανή εκλογική διαδικασία, αυτός είναι η Τρίπολη και η σύμμαχος της Τουρκία και όχι η Βεγγάζη. Πάντως, επιδεικνύοντας τη χρησιμότητά του προς την Άγκυρα, εξασφαλίζοντας την πολυπόθητη επικύρωση της συμφωνίας και προσφέροντας επιχειρηματικές συμφωνίες και στρατιωτικές συνεργασίες, ο Σαντάμ φαίνεται να επιδιώκει να προσεταιριστεί την Τουρκία, ώστε αυτή να αξιοποιήσει την επιρροή της στη δυτική Λιβύη για να διευκολύνει την άνοδό του στην εξουσία!

Η επικοινωνιακή στρατηγική του Σαντάμ και των μέσων ενημέρωσης που τον υποστηρίζουν, παρουσιάζει την επικύρωση ως μια υπεύθυνη πολιτική απόφαση, η οποία υπηρετεί το εθνικό συμφέρον και αποσκοπεί στην προώθηση της ενότητας της Λιβύης. Παράλληλα, ο Σαντάμ επιχειρεί, μέσω της Βουλής των Αντιπροσώπων, να επιβάλει νέο διοικητή στην Κεντρική Τράπεζα της Λιβύης, προκειμένου να προωθήσει τα σχέδιά του για την κατάληψη της εξουσίας.

Να θυμίσουμε πως σύμφωνα με διεθνή δημοσιεύματα, υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις ότι ο στρατάρχης Χαλίφα Χαφτάρ (και η οικογένειά του) είχε κινηθεί παρασκηνιακά με τρόπο που είχε ευνοήσει την εκλογή του (κατ’ όνομα μεταβατικού πρωθυπουργού, όπως αποδείχτηκε) Αμπντελχαμίντ Ντμπέιμπα τον Φεβρουάριο του 2021 από το Φόρουμ για τον Πολιτικό Διάλογο στη Λιβύη, υπονομεύοντας παράλληλα τον παραδοσιακό του σύμμαχο στην ανατολική Λιβύη, τον Σάλεχ, την υποψηφιότητα του οποίου στήριζε η Αίγυπτος!

Ο λόγος της τότε στάσης Χαφτάρ έχει να κάνει με φόβους περί υποσκελισμού της εξουσίας του, ειδικά μετά την στρατιωτική του υποχώρηση, στην λογική ακριβώς του “διαίρει και βασίλευε”. Η δε εκλογή Ντμπέιμπα, στελέχους της πετρελαϊκής νομενκλατούρας επί Καντάφι και σταθερού συμμάχου της Τουρκίας, είχε σημαδευτεί και από καταγγελίες για χρηματισμό. Προφανώς και η εκλογή του 2021 είχε γίνει από ένα είδος “κονκλαβίου” και όχι από μία αντιπροσωπευτική διαδικασία, αυτήν του Κοινοβουλίου.

Οι διεθνείς αντιδράσεις

Η Ελλάδα και οι Ευρωπαίοι σύμμαχοί της αντέδρασαν αναμενόμενα. Εξέδωσαν αυστηρές ανακοινώσεις, κατηγορώντας την Τουρκία και χαρακτηρίζοντας τη συμφωνία «άκυρη και ανυπόστατη» και αντίθετη προς το διεθνές δίκαιο, όπως πραγματικά είναι. Όμως, η αντίδραση αυτή, αν και βασίζεται στο Διεθνές Δίκαιο, αντανακλά ταυτόχρονα την περιορισμένη δυνατότητα επιρροής τους στις εξελίξεις.

Γαλλία και Ελλάδα (η πρώτη περισσότερο, η δεύτερη λιγότερο, αν θυμηθούμε και τις δηλώσεις Ντόκου ότι “ο Χαφτάρ μετράει μέρες”) είχαν προσφέρει στήριξη στον Χαφτάρ, στην προσπάθεια του να καταλάβει την Τρίπολη – βέβαια η Ελλάδα αποκλειστικά πολιτική.  Όμως, η λιβυκή πολιορκία της Τρίπολης, συνέβαλε στην εδραίωση της τουρκικής παρουσίας στη χώρα, καθώς η τότε κυβέρνηση Σαράζ είχε δώσει “γη και ύδωρ” στην Τουρκία για να διασωθεί, κάτι που τελικώς κατάφερε. Επιπλέον, ο Χαφτάρ συνέχισε να διατηρεί αγαστές σχέσεις με την Μόσχα, χωρίς ταυτόχρονα “να τα σπάσει” με τις ΗΠΑ, αλλά και με άλλες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες.

Η σύγκρουση οδήγησε στην αρχική υπογραφή της συμφωνίας για τις θαλάσσιες ζώνες με τη λιβυκή κυβέρνηση της Τρίπολης και σε μία αμυντική συμφωνία. Οι δε Ευρωπαίοι σε καμία περίπτωση δεν μπορούσαν να υποσκελίσουν την τουρκική στήριξη στην κυβέρνηση της Τρίπολης – με drones, οπλισμό, μισθοφόρους, εκπαίδευση, παρουσία τακτικών τουρκικών στρατευμάτων, μεταφερόμενους τζιχαντιστές από την Συρία, βάσεις κτλ – στήριξη που ήταν καθοριστική για την επιβίωση της και στην αναχαίτιση της πολιορκίας του Χαφτάρ.

Η δε αισιοδοξία των Ευρωπαίων διατηρήθηκε ακόμη και όταν η οικογένεια Χαφτάρ συνέχισε να αναπτύσσει σχέσεις εξάρτησης με τη Ρωσία, ενώ παράλληλα χρησιμοποιούσε τις μεταναστευτικές ροές ως μέσο πίεσης και εκβιασμού προς την Αθήνα και άλλα κράτη της νότιας Ευρώπης.

Η στάση Χάφταρ στον εμφύλιο του Σουδάν, όπου στηρίζει τους παραστρατιωτικούς του RSF – που στηρίζουν και τα Εμιράτα – και όχι τον τακτικό στρατό που στηρίζει η Αίγυπτος, δείχνει ότι πρόκειται για έναν απρόβλεπτο παράγοντα που δρα πρωτίστως με βάση τα δικά του συμφέροντα. Θυμίζουμε πως ο ρόλος της Αιγύπτου στην αποτροπή μιας εισβολής των δυνάμεων της Τρίπολης (συνεπικουρούμενες από την Τουρκία) για την κατάληψη της Σύρτης – κάτι που έμοιαζε βέβαιο μετά την αποτυχία του Χαφτάρ να καταλάβει την λιβυκή πρωτεύουσα, το 2019 – υπήρξε καθοριστικός.

Τα συμφέροντα των εμπλεκομένων

Παρότι η τουρκολιβυκή συμφωνία για τις θαλάσσιες ζώνες συγκρούεται με τις αιγυπτιακές θέσεις για τον καθορισμό των θαλάσσιων συνόρων της χώρας και η Τουρκική Εταιρεία Πετρελαίου (TPAO) θα μπορούσε να ξεκινήσει έρευνες στα συγκεκριμένα ύδατα, ο μεγαλύτερος πονοκέφαλος για το Κάιρο είναι η απώλεια του Αγκίλα Σάλεχ και η αυξανόμενη δυσκολία διατήρησης καλών σχέσεων με όλους τους εμπλεκόμενους.

Κατά την οπτική της Άγκυρας, η βελτίωση των σχέσεων Τουρκίας-Αιγύπτου και τα κοινά συμφέροντα στην εκμετάλλευση των κοιτασμάτων φυσικού αερίου δημιουργούν σημαντικές προοπτικές για μια συμφωνία που θα μπορούσε να επιλύσει τις μεταξύ τους θαλάσσιες διαφορές – εξ’ ου και προσπαθεί να την δελεάσει με την υπογραφή ενός συμφώνου στην λογική ότι “θα δώσει περισσότερη ΑΟΖ στο Κάιρο, από, ό,τι η Αθήνα”. Την ίδια στιγμή, ερώτημα θα παραμένει η τελική στάση της Αιγύπτου, εν μέσω της αυξανόμενης αντιπαράθεσης στην Λιβύη.

Οι ΗΠΑ, προς το παρόν, φαίνεται να επιλέγουν να κρατήσουν αποστάσεις, υιοθετώντας την εκτίμηση ότι αυτή η εξέλιξη εξυπηρετεί τους στόχους τους στη Λιβύη. Ο ρόλος του Απεσταλμένου (και συμπέθερου του Τραμπ) Αμερικανο-λιβανέζου Μάσαντ Μπούλος στην επικύρωση του τουρκολιβυκού, ο οποίος μεσολάβησε μεταξύ Τρίπολης και Βεγγάζης, υπήρξε καθοριστικός, σύμφωνα με πληθώρα δημοσιευμάτων.

Ωστόσο, παραμένει ασαφές κατά πόσο η Ουάσινγκτον θα μπορέσει να διατηρήσει αυτή την αποστασιοποιημένη στάση, λόγω των δυνητικών συμφερόντων της Chevron, αλλά και πιθανών πιέσεων από το Ισραήλ. Εξάλλου, είναι οι ΗΠΑ θα θέλουν να διατηρήσουν τον πρώτο ρόλο στις ενεργειακές ροές προς την Ευρώπη από τη Μεσόγειο και είναι λογικό να υπάρχει δυσπιστία προς την Τουρκία.

Οι πιέσεις από το ισχυρό ελληνικό λόμπι στις ΗΠΑ, τα δυνητικά διακυβευόμενα συμφέροντα της Chevron και η ισραηλινή επιρροή θα μπορούσαν να ωθήσουν την αμερικανική κυβέρνηση να περιορίσει τις επιπτώσεις της συμφωνίας. Ενδέχεται, επίσης, να συνειδητοποιήσει σε μεταγενέστερο στάδιο, ότι η ανεξάρτητη παραγωγή ενέργειας από την Τουρκία υπονομεύει το στρατηγικό όραμά της για διατήρηση σημαντικού ρόλου στις ενεργειακές ροές προς την Ευρώπη από τη Μεσόγειο.

Υπάρχουν περιθώρια για διπλωματία;

Παρά τις έντονες αντιδράσεις που προκάλεσε η επικύρωση, είναι απίθανο να αλλάξει κάτι στη θάλασσα στο άμεσο μέλλον. Τα περισσότερα από τα θαλάσσια οικόπεδα στα οποία πρόκειται να πραγματοποιήσει έρευνες η TPAO βρίσκονται εντός των λιβυκών υδάτων, ενώ υπάρχουν περιθώρια ευρύτερων διαπραγματεύσεων με την Αίγυπτο για το ένα οικόπεδο που δεν εμπίπτει σε αυτήν την κατηγορία. Επιπλέον, λόγω του αργού ρυθμού υλοποίησης τέτοιων ενεργειακών έργων, το ζήτημα δεν αποτελεί άμεση προτεραιότητα.

Παράλληλα, η ελληνική κυβέρνηση επιχειρεί να ξεκινήσει συνομιλίες με τη Λιβύη για τη διευθέτηση του ζητήματος της Κρήτης. Πρόκειται για έναν πιο περιορισμένο και δυνητικά διαχειρίσιμο στόχο, σε σύγκριση με την πλήρη ακύρωση της συμφωνίας. Ωστόσο, εάν η διπλωματία αποτύχει, τα δύο θαλάσσια οικόπεδα νότια της Κρήτης, όπου η Chevron και η ελληνική ενεργειακή εταιρεία HELLENiQ ENERGY πραγματοποιούν ήδη έρευνες, θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε μια αντιπαράθεση ανάλογη με εκείνη που σημειώθηκε ανοιχτά της Κύπρου το 2020, όπου η Τουρκία είχε στείλει ως και πολεμικά πλοία, προκαλώντας μετωπική αντιπαράθεση με τη Γαλλία.

Οι εξελίξεις αυτές θα μπορούσαν τελικά να επιστρέψουν ως μπούμερανγκ και να επηρεάσουν την ίδια τη Λιβύη. Ενώ ο Σαντάμ θεωρεί ότι έχει εξασφαλίσει ένα τετελεσμένο γεγονός, η κυβέρνηση της Τρίπολης εξακολουθεί να διατηρεί σημαντικό βάρος, καθώς είναι η πλευρά που υπέγραψε τη συμφωνία και αποτελεί ακόμα την διεθνή αναγνωρισμένη κυβέρνηση. Αυτό σημαίνει ότι η Τουρκία δεν μπορεί απλώς να την εγκαταλείψει. Είναι χαρακτηριστικό δε πως ο Σαντάμ μετέβη στο Κάιρο μετά την επικύρωση του τουρκολιβυκού, κάτι για το οποίο η Αίγυπτος αντέδρασε δημοσίως.

Η Άγκυρα θα πρέπει, επίσης, να αντλήσει διδάγματα από την εμπειρία της Ελλάδας, της Γαλλίας, της Αιγύπτου και άλλων χωρών: Εάν ο Σαντάμ πετύχει τον στόχο του και εξασφαλίσει επιρροή στην Τρίπολη, ή ακόμη και αν οι υποστηρικτές του δεν καταφέρουν να τηρήσουν τις δεσμεύσεις τους και να διευκολύνουν την επιβολή μιας πολιτικά ανέφικτης συμφωνίας για την ανάδειξή του στην προεδρία, η Τουρκία θα μπορούσε ξαφνικά να αντιμετωπίσει πρόβλημα.

Το βασικό συμπέρασμα από αυτή τη δραματική τροπή των γεγονότων είναι ότι η προώθηση βραχυπρόθεσμων στόχων μέσω ενδιάμεσων συμμάχων και τοπικών παραγόντων δεν εγγυάται το επιθυμητό μακροπρόθεσμο αποτέλεσμα…