Γιατί οι ΗΠΑ εγκατέλειψαν τους Κούρδους στην Συρία

Σε μια περίοδο κατά την οποία οι ισορροπίες στη Συρία μεταβάλλονται ραγδαία, οι ΗΠΑ ανακοίνωσαν ότι στηρίζουν την κυβέρνηση αλ-Σάραα και ότι η συνεργασία τους με τις Συριακές Δημοκρατικές Δυνάμεις (SDF, υπό την ηγεσία των Κούρδων) έχει “λήξει”, επαναφέροντας στο προσκήνιο τις σχέσεις Τουρκίας-ΗΠΑ.

Η συμμαχία των ΗΠΑ με τις SDF – των οποίων ο βασικός κορμός είναι οι Μονάδες Προστασίας του Λαού (YPG), τις οποίες η Τουρκία θεωρεί τρομοκρατική οργάνωση – αποτέλεσε ένα από τα πιο προβληματικά ζητήματα στις διμερείς σχέσεις. Στο πλαίσιο αυτό, συζητούνται πλέον οι λόγοι για τους οποίους οι ΗΠΑ τερμάτισαν τη συνεργασία τους με τους Κούρδους της Συρίας, η παρούσα κατάσταση στις σχέσεις Άγκυρας-Ουάσινγκτον και οι πιθανές εξελίξεις στο μέλλον.

Οι ΗΠΑ είχαν από νωρίς καταστήσει σαφές ότι η συνεργασία τους με τους Κούρδους, υπό την ομπρέλα των SDF – οι οποίες ιδρύθηκαν επίσημα στις 11 Οκτωβρίου 2015 – ήταν «τακτική, περιστασιακή και προσωρινή» (tactical-transactional-temporary). Η ανακοίνωση περί λήξης αυτής της σχέσης προκάλεσε έντονη απογοήτευση στην κουρδική πλευρά.

Γιατί εγκαταλείφθηκαν οι SDF 

Σύμφωνα με τη Γκιονούλ Τολ, διευθύντρια του Προγράμματος Τουρκίας στο Middle East Institute στην Ουάσινγκτον, όσοι παρακολουθούν στενά τις εξελίξεις στις ΗΠΑ και στη Συρία δεν αιφνιδιάστηκαν. Η Τολ επισημαίνει ότι μετά τη συνάντηση του προέδρου Τραμπ με τον πρόεδρο Ερντογάν στον Λευκό Οίκο, Αμερικανοί αξιωματούχοι δήλωσαν πως «βρισκόμαστε στην ίδια σελίδα με την Τουρκία στο ζήτημα της Συρίας».

Καθοριστικός καταλύτης της αλλαγής αυτής υπήρξε η πτώση του καθεστώτος Άσαντ. Όπως σημειώνει η Τολ: «Υπάρχει πλέον μια νέα κεντρική κυβέρνηση στη Συρία και η Ουάσινγκτον θέλει να επαναπροσδιορίσει τις σχέσεις της μαζί της. Με απλά λόγια, οι ΗΠΑ προτιμούν να συνεργαστούν με τη Δαμασκό, αντί για τις SDF». Παράλληλα, σύμφωνα με τη Wall Street Journal, ο Τραμπ επιδιώκει την πλήρη αποχώρηση των αμερικανικών στρατευμάτων από τη Συρία. Κατά την πρώτη του θητεία είχε επιχειρήσει να το πράξει, χωρίς επιτυχία, λόγω αντιδράσεων από την ηγεσία της CENTCOM.

Ο καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο Türk-Alman Üniversitesi, Ενές Μπαϊρακλί, εξηγεί ότι οι ΗΠΑ, ενόψει της ανόδου της Κίνας, εφαρμόζουν μια «δομική μεταμόρφωση» που ξεκίνησε επί προηγούμενων προέδρων, αλλά εφαρμόστηκε πιο ριζικά επί Τραμπ. Όπως τονίζει: «Η Συρία δεν αποτελεί κορυφαία προτεραιότητα εξωτερικής πολιτικής για τον Τραμπ· ούτε το PKK, ούτε οι SDF είναι κρίσιμοι παράγοντες σε αυτή την εξίσωση. Εκείνο που επιδιώκεται είναι μια σταθερότητα που δεν θα απαιτεί άμεση αμερικανική εμπλοκή. Και για πρώτη φορά εδώ και περίπου έναν αιώνα, η Δαμασκός διαθέτει κυβέρνηση φιλική προς την Άγκυρα».

Αναλυτές επισημαίνουν ότι οι ΗΠΑ επιδιώκουν πλέον συνεργασίες, όχι με οργανώσεις, αλλά με περιφερειακές δυνάμεις. Η Μπιλκεχάν Αλαγκιόζ, καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Μαρμαρά, συμφωνεί: «Από τη δεκαετία του ’90, η Μέση Ανατολή αποτελούσε για τις ΗΠΑ πρωτίστως ζήτημα ενεργειακής ασφάλειας. Σήμερα όμως οι ΗΠΑ είναι καθαρός εξαγωγέας ενέργειας. Η στρατηγική σημασία της περιοχής επαναπροσδιορίζεται στο πλαίσιο του ανταγωνισμού με την Κίνα και αυτό καθιστά πιο λογική τη συνεργασία με κράτη, παρά με ένοπλους-μη κρατικούς δρώντες».

Τι αναμένουν οι ΗΠΑ από την Τουρκία;

Ένα ακόμη ερώτημα είναι κατά πόσο η αλλαγή στάσης της Ουάσινγκτον απέναντι στη Δαμασκό και η συνεκτίμηση των τουρκικών ευαισθησιών, συνδέονται με το Ισραήλ ή το Ιράν. Σύμφωνα με την Αλαγκιόζ, βασική προσδοκία των ΗΠΑ από την Τουρκία είναι ο μόνιμος περιορισμός της ιρανικής επιρροής στη Συρία. Οι σχέσεις της Άγκυρας με τη νέα συριακή κυβέρνηση λειτουργούν ως εγγύηση ότι η ιρανική παρουσία δεν θα επανέλθει, κάτι που για την Ουάσινγκτον συνιστά σημαντικό στρατηγικό κέρδος.

Επιπλέον, οι ΗΠΑ αναμένουν από την Τουρκία συμβολή στη διατήρηση της περιφερειακής σταθερότητας και, βραχυπρόθεσμα, στη βελτίωση των σχέσεων με το Ισραήλ – αν και η παρούσα κυβέρνηση Νετανιάχου, καθιστά μια τέτοια εξέλιξη δύσκολη στο άμεσο μέλλον.
Η Τολ σημειώνει ότι το γεγονός πως το Ισραήλ δεν αντέδρασε στις επιχειρήσεις κατά των SDF ενδέχεται να υποδηλώνει μια σιωπηρή συνεννόηση που μειώνει την ένταση, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι θα τερματιστεί η επιθετική ρητορική μεταξύ Ερντογάν και Νετανιάχου.

Μπορεί να επηρεαστούν άλλα μέτωπα;

Ανοικτό παραμένει το ερώτημα κατά πόσο η αποκλιμάκωση στο θέμα των SDF μπορεί να διευκολύνει την άρση του αδιεξόδου γύρω από την αγορά των ρωσικών S-400 και το πρόγραμμα των F-35. Ο Μπαϊρακλί υπενθυμίζει ότι ο Τραμπ έχει επανειλημμένα δηλώσει πως επιθυμεί την επίλυση αυτών των ζητημάτων. Η Τουρκία είχε αποβληθεί από το πρόγραμμα των F-35 το 2019, λόγω της αγοράς των S-400, ενώ τον Δεκέμβριο του 2020 της επιβλήθηκαν κυρώσεις, στο πλαίσιο του νόμου CAATSA.

Η Τολ, ωστόσο, τονίζει ότι μια λύση ευνοϊκή για την Άγκυρα προϋποθέτει συνεργασία του Λευκού Οίκου με το Κογκρέσο –  κάτι που δεν χαρακτηρίζει ιδιαίτερα τον Τραμπ, ο οποίος συχνά επιλέγει να κυβερνά μέσω προεδρικών διαταγμάτων.

Θα διαρκέσει η σχέση Τραμπ-Ερντογάν;

Η στενή προσωπική σχέση των δύο ηγετών γεννά ερωτήματα ως προς τη διάρκειά της και τη μακροπρόθεσμη επίδρασή της στις σχέσεις Τουρκίας-ΗΠΑ. Η Τολ εκτιμά ότι οι πολιτικές του Τραμπ θα έχουν μακροχρόνιες συνέπειες, ανεξαρτήτως του ποιος θα τον διαδεχθεί:
«Ακόμη κι αν ο επόμενος πρόεδρος ακολουθήσει διαφορετική πορεία, ο κόσμος θα έχει ήδη μετακινηθεί προς ένα σύστημα νέων συμμαχιών και μικρότερης εξάρτησης από τις ΗΠΑ».

Ο Μπαϊρακλί θεωρεί ότι η μεταβολή της αμερικανικής πολιτικής είναι δομική και θα συνεχιστεί και μετά τον Τραμπ, είτε με άλλον Ρεπουμπλικάνο πρόεδρο, είτε με τον ίδιο. Η Αλαγκιόζ συμφωνεί, επισημαίνοντας ότι οι θετικές εξελίξεις για την Τουρκία δεν εδράζονται μόνο σε προσωπικές σχέσεις, αλλά σε βαθύτερη θεσμική αλλαγή της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής.