Γιατί οι μειονότητες στο Ιράν δεν έχουν εξεγερθεί

Οι πόλεμοι σε μεγάλα και πολυποίκιλα κράτη συχνά οδηγούν σε μια συνηθισμένη υπόθεση μεταξύ εξωτερικών παρατηρητών: Ότι η συνεχιζόμενη στρατιωτική πίεση θα προκαλέσει τελικά εσωτερικά ρήγματα. Από την έναρξη των επιθέσεων ΗΠΑ-Ισραήλ κατά του Ιράν, παρόμοιες… προσδοκίες κυκλοφόρησαν τόσο σε πολιτικές αναλύσεις, όσο και στα μέσα ενημέρωσης. Κυρίως στα δυτικά.

Πολλοί αναλυτές προέβλεπαν ότι ο πόλεμος θα μπορούσε να ενεργοποιήσει τα εθνοτικά… ρήγματα του Ιράν, ιδιαίτερα στις δυτικές επαρχίες όπου ζουν κουρδικές κοινότητες κοντά στα σύνορα με το Ιράκ και όπου δραστηριοποιούνται ένοπλες-κουρδικές αντιπολιτευτικές ομάδες.

Ωστόσο, οι εξελίξεις στο εσωτερικό του Ιράν, μέχρι στιγμής, έχουν διαψεύσει αυτές τις υποθέσεις. Αντί να προκαλέσουν φυγόκεντρη πίεση, οι επιθέσεις φαίνεται ότι έχουν ενισχύσει μια ευρύτερη εθνική συνοχή σε πολλά μέρη της χώρας, συμπεριλαμβανομένων περιοχών, που οι ξένοι αναλυτές συχνά θεωρούν ευάλωτες σε αναταραχές.

Η παρερμηνεία της ποικιλομορφίας του Ιράν

Η εθνοτική σύνθεση του Ιράν έχει εδώ και καιρό ερμηνευτεί με έναν επιδερμικό, ανιστόρητο και συχνά προπαγανδιστικό τρόπο. Η χώρα δεν είναι ένα ομοιογενές εθνικό κράτος. Μεγάλες κοινότητες Αζέρων, Κούρδων, Αράβων, Μπαλούχων και Τουρκμένων ζουν σε όλη τη χώρα, ενώ αρκετές επαρχίες φιλοξενούν, επίσης, σουνιτικούς πληθυσμούς. Ωστόσο, η ποικιλομορφία στο Ιράν δεν έχει ποτέ μεταφραστεί αυτόματα σε αποσχιστικές τάσεις. Η εθνότητα και η εθνική ταυτότητα αλληλεπιδρούν με πιο σύνθετους τρόπους, απ’ ό,τι συχνά ερμηνεύουν πολλοί ξένοι αναλυτές.

Οι Αζέροι, για παράδειγμα, έχουν ενσωματωθεί βαθιά στον πολιτικό και στρατιωτικό πυρήνα του κράτους, ενώ οι κουρδικές περιοχές, παρά τις περιόδους έντασης, παρέμειναν οικονομικά και κοινωνικά ενσωματωμένες στο ιρανικό πολιτικό σύστημα. Ακόμα και μέλη της ανώτατης ηγεσίας του Ιράν, συμπεριλαμβανομένου του πρόσφατα διορισμένου Ανώτατου Ηγέτη Μοτζτάμπα Χαμενεΐ, προέρχονται από οικογένειες με αζέρικες ρίζες.

Αυτές οι επικαλυπτόμενες ταυτότητες περιπλέκουν την αφήγηση ότι η εθνοτική διαφορετικότητα συνιστά από μόνη της δομική αδυναμία. Παρόλα αυτά, η στρατηγική εστίαση στον τωρινό πόλεμο στη δυτική κουρδική ζώνη, αντικατοπτρίζει μια μακροχρόνια πεποίθηση ορισμένων πολιτικών αντιλήψεων ότι, οι εθνοτικές διαιρέσεις μπορούν να ενεργοποιηθούν σε στιγμές κρίσης.

Σύμφωνα με στοιχεία της Wall Street Journal (WSJ), βασισμένα σε δεδομένα από τον οργανισμό παρακολούθησης συγκρούσεων ACLED, περίπου το 1/5 των επιθέσεων ΗΠΑ και Ισραήλ στο Ιράν, κατά την αρχική φάση της σύγκρουσης, επικεντρώθηκαν σε επαρχίες με κουρδική πλειοψηφία στα δυτικά της χώρας. Η ίδια αναφορά σημείωσε ότι αρκετοί στόχοι περιλάμβαναν αστυνομικές εγκαταστάσεις, φυλάκια συνοριακής ασφάλειας και περιφερειακές υποδομές ασφαλείας.

Στην πράξη, αυτό το μοτίβο δείχνει ότι οι στρατιωτικοί σχεδιαστές πίστευαν ότι η πίεση σε αυτές τις περιοχές θα μπορούσε να προκαλέσει όχι μόνο διαταραχή της ασφάλειας, αλλά και… πολιτική διάσπαση!

Ομάδες χωρίς ευρεία στήριξη

Οι αναφορές γύρω από τις κουρδικές αντιπολιτευτικές κινήσεις ενίσχυσαν αυτή την προσδοκία. Σύμφωνα με δημοσίευμα του AP, αρκετές ιρανικές κουρδικές ομάδες που εδρεύουν στο ιρακινό Κουρδιστάν, είχαν δηλώσει ότι προετοιμάζονται για πιθανές επιχειρήσεις, αν η σύγκρουση επεκταθεί. Ταυτόχρονα, αναφορές από το Ερμπίλ περιέγραφαν πώς οι ιρανικές επιθέσεις στόχευαν στρατόπεδα ομάδων κουρδικής αντιπολίτευσης που ζουν εξόριστες στο βόρειο Ιράκ.

Οι Ιρανοί αξιωματούχοι προειδοποίησαν ότι οποιαδήποτε προσπάθεια αποσχιστικών παραγόντων να εκμεταλλευτούν τον πόλεμο θα αντιμετωπιστεί αποφασιστικά. Οι ομοσπονδιακές αρχές του Ιράκ και αξιωματούχοι της Περιφερειακής Κυβέρνησης του Κουρδιστάν τόνισαν επίσης ότι το ιρακινό έδαφος δεν πρέπει να γίνει τόπος εκκίνησης επιθέσεων κατά γειτονικών κρατών. Οι περιφερειακοί παίκτες κατανοούν σαφώς τα διακυβεύματα. Ένα αποσταθεροποιημένο μέτωπο θα μπορούσε γρήγορα να εμπλέξει γειτονικά κράτη σε μία ευρύτερη σύγκρουση.

Ακόμα και το υπουργείο Άμυνας της Τουρκίας ανέφερε δημόσια ότι παρακολουθεί στενά τις εξελίξεις που αφορούν τo PJAK και άλλες κουρδικές ένοπλες οργανώσεις, προειδοποιώντας ότι οποιαδήποτε κλιμάκωση της αποσχιστικής δραστηριότητας θα μπορούσε να απειλήσει τη συνολική περιφερειακή σταθερότητα. Τα παραπάνω, δείχνουν πόσο σοβαρά αντιμετωπίζουν πολλές κυβερνήσεις το ενδεχόμενο η σύγκρουση να προκαλέσει αναταραχές στα δυτικά σύνορα του Ιράν.

Ωστόσο, η παρουσία ένοπλων ομάδων δεν μεταφράζεται αυτόματα σε βιώσιμη εξέγερση. Το αναλυτικό σφάλμα έγκειται στην σύγχυση μεταξύ οργανωτικής ύπαρξης και πολιτικής απήχησης. Ομάδες όπως το PJAK, το Κόμμα Ελευθερίας του Κουρδιστάν υπάρχουν, και μερικές έχουν επιχειρήσει να ανα-διοργανώσουν τα δίκτυά τους σε περιόδους περιφερειακής έντασης. Αλλά η κοινωνική βάση που απαιτείται για μια διαρκή εξέγερση στο εσωτερικό του Ιράν, είναι άλλο ζήτημα.

Η κουρδική κοινωνία του Ιράν είναι πολιτικά ποικιλόμορφη. Περιλαμβάνει εθνικιστές, μεταρρυθμιστές, θρησκευτικά κινήματα, αριστερούς ακτιβιστές και κοινότητες που είναι επικριτικές κατά της κυβέρνησης, αλλά παραμένουν επιφυλακτικές απέναντι σε ένοπλες στρατηγικές που υποστηρίζονται από ξένες δυνάμεις. Οι ένοπλες οργανώσεις μπορεί να εκμεταλλευτούν την αστάθεια, αλλά δεν μπορούν να δημιουργήσουν ευρεία κοινωνική νομιμοποίηση.

Πόλεμος, μνήμη και εθνική συνοχή

Η εξωτερική στρατιωτική παρέμβαση έχουν επίσης αλλάξει το πολιτικό περιβάλλον, με τρόπους που πολλοί εξωτερικοί παρατηρητές υποτίμησαν. Το Ιράν μπήκε στον πόλεμο, εν μέσω σημαντικής οικονομικής πίεσης λόγω των κυρώσεων και προηγούμενων διαδηλώσεων. Ωστόσο, οι εξωτερικές στρατιωτικές επιθέσεις τείνουν να ανα-διαμορφώνουν τη σχέση μεταξύ κράτους και κοινωνίας. Ακόμα και οι πολίτες που επικρίνουν την κυβέρνηση, συχνά ξεχωρίζουν τις εσωτερικές πολιτικές διαφορές από την ξένη παρέμβαση.

Η επίθεση των ΗΠΑ στο σχολείο κοριτσιών στην πόλη Μινάμπ, έγινε ένα ισχυρό σύμβολο σε αυτό το πλαίσιο. Αναφορές του AP ανέφεραν ότι η επίθεση προκάλεσε καταδίκες και αιτήματα για διερεύνηση πιθανών παραβιάσεων διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου. Οι εικόνες των παιδιών που σκοτώθηκαν κατά τη διάρκεια των βομβαρδισμών έγιναν viral στα κοινωνικά μέσα του Ιράν. Όποιο κι αν ήταν το αφήγημα της Ουάσινγκτον για την αποδυνάμωση του ιρανικού κράτους, η αντίληψη ότι άμαχοι, ειδικά παιδιά, έγιναν θύματα της σύγκρουσης, άλλαξε δραματικά τον συναισθηματικό τόνο του πολέμου στο εσωτερικό του Ιράν.

Όταν ο πόλεμος έχει διεθνώς ως αφήγημα την πίεση προς μια κυβέρνηση αλλά βιώνεται στο εσωτερικό ως βία κατά της κοινωνίας, οι πολιτικές αντιδράσεις μπορούν να αλλάξουν γρήγορα. Αντί να υποστηρίζεται η εξωτερική παρέμβαση, τέτοια περιστατικά συχνά ενισχύουν την εθνική αλληλεγγύη. Στο Ιράν, αυτή η αντίδραση έχει διαμορφωθεί από την ιστορική μνήμη και πολιτιστικά αφηγήματα.

Ο οκταετής πόλεμος Ιράν-Ιράκ (1980-1988), παραμένει μία από τις πιο ισχυρές συλλογικές μνήμες στη σύγχρονη πολιτική κουλτούρα της χώρας. Κατά τη διάρκεια αυτής της σύγκρουσης, εθελοντές από διαφορετικές εθνοτικές και θρησκευτικές κοινότητες κινητοποιήθηκαν για να υπερασπιστούν τη χώρα, ενάντια σε αυτό που θεωρούνταν ευρέως ξένη επίθεση. Αυτή η κληρονομιά συνεχίζει να επηρεάζει τον τρόπο που πολλοί Ιρανοί ερμηνεύουν σήμερα την εξωτερική στρατιωτική πίεση.

Ο πολιτιστικός και θρησκευτικός συμβολισμός παραμένει καθοριστικός. Στη σιιτική ιστορική παράδοση, η ιστορία του Ιμάμ Χουσεΐν, εγγονού του Προφήτη Μωάμεθ, που αντιστάθηκε στην αδικία στη Μάχη της Καρμπάλα (σημερινό Ιράκ), αποτελεί ισχυρό ηθικό και θρησκευτικό σημείο αναφοράς, σύμβολο αντίστασης, θυσίας, πίστης και αντοχής. Και η δολοφονία ενός θρησκευτικού ηγέτη (Αλί Χαμενεΐ) κατά τη διάρκεια του Ραμαζανιού (η μεγαλύτερη θρησκευτική γιορτή των μουσουλμάνων) λειτουργεί σήμερα ως αμάρτημα, προκαλώντας σοκ και οργή.

Οι Ιρανοί αξιωματούχοι αναφέρονται στην τωρινή σύγκρουση με ανάλογη ορολογία: Ο Αλί Λαριτζανί, γραμματέας του Ανώτατου Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας του Ιράν, προειδοποίησε πρόσφατα τις κουρδικές αντιπολιτευτικές φατρίες να μην εκμεταλλευτούν τον πόλεμο για αποσχιστικούς σκοπούς. Υπογράμμισε ότι τα σχέδια που στοχεύουν στον κατακερματισμό του Ιράν, ιδιαίτερα οι ιδέες για αποκόλληση των κουρδικών περιοχών, έχουν καταρρεύσει υπό το βάρος της πραγματικότητας της σύγκρουσης.

Τα όρια…κατακερματισμού

Όλα αυτά δεν σημαίνουν ότι ο κίνδυνος αναταραχών έχει εξαφανιστεί. Οι κουρδικές ένοπλες οργανώσεις παραμένουν ενεργές στα σύνορα και εξωτερικοί παράγοντες μπορεί ακόμα να τις θεωρούν, πιθανά, μέσα πίεσης. Ένας παρατεταμένος πόλεμος θα μπορούσε να αναδιαμορφώσει τοπικές δυναμικές με απρόβλεπτους τρόπους. Ωστόσο, η πρώτη φάση της σύγκρουσης αποκάλυψε ήδη τα όρια των στρατηγικών που στηρίζονται στην υπόθεση ότι η εθνοτική ποικιλομορφία μπορεί από μόνη της να υπονομεύσει το ιρανικό κράτος.

Αντίθετα, μέχρι στιγμής φαίνεται να ενεργοποιεί την αντίθετη δυναμική, ενισχύοντας την εθνική συνοχή. Η εξωτερική στρατιωτική πίεση έχει προσωρινά ενισχύσει την αντίληψη ενός κοινού εθνικού πλαισίου στις διάφορες κοινότητες του Ιράν. Η πρώτη εβδομάδα του πολέμου έχει δείξει πόσο λανθασμένα, ή ελλιπώς, κατανοείται η πολιτική κοινωνιολογία του Ιράν, σε πολλές εξωτερικές αναλύσεις.

Μια χώρα μπορεί να είναι εθνοτικά ποικιλόμορφη χωρίς να είναι πολιτικά εύθραυστη, όπως φαντάζονται ξένες δυνάμεις. Τοπικές διαμαρτυρίες ή διαδηλώσεις δεν μετατρέπονται αυτόματα σε αποσχιστική εξέγερση, και οι ένοπλες οργανώσεις δεν εκπροσωπούν απαραίτητα τη βούληση των κοινοτήτων που ισχυρίζονται ότι υπερασπίζονται.

Στις πρώτες ημέρες της σύγκρουσης, οι επιθέσεις στο Ιράν φαινόντουσαν σχεδιασμένες για να δοκιμάσουν αν οι εθνοτικές διαφορές θα μπορούσαν να διασπάσουν τη χώρα. Μέχρι στιγμής, το αποτέλεσμα υπήρξε το αντίθετο: Η εξωτερική πίεση που στόχευε να διαιρέσει το Ιράν, κατάφερε να κάνει πιο ισχυρή την εθνική ενότητα, ακυρώνοντας τις προσδοκίες όσων ανέμεναν τη γρήγορη κατάρρευσή του.