Η 11η Σεπτεμβρίου και η αυτοκτονία μιας αυτοκρατορίας

Η αβελτηρία με την οποία αντιμετωπίσαμε την κατάρρευση της Βρετανικής Αυτοκρατορίας στα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια οδήγησε στα Σεπτεμβριανά και στην τραγωδία της Κύπρου. Θα μείνει ασύγγνωστη η επανάληψη τέτοιων σφαλμάτων. Γιατί όμως απέτυχαν έτσι οι Αμερικανοί; Πώς προκάλεσαν με τρόπο αυτοκαταστροφικό αυτό το συνδαύλισμα, υπονομεύοντας καίρια την ισχύ και τα κρηπιδώματά τους; Η απάντηση βρίσκεται στις μεταλλαγές της αμερικανικής ιθύνουσας σφαίρας που επέφεραν δύο προηγούμενοι πόλεμοι, αυτοί του Βιετνάμ και του Γιομ Κιπούρ ή Ραμαντάν.

Μέχρι και τα τέλη της δεκαετίας του 1960, η άρχουσα τάξη στην Αμερική παρέμενε WASP (λευκή, αγγλοσαξονική, Διαμαρτυρόμενη). Αλλά οι κατακλυσμοί εκείνης της δεκαετίας έφεραν στα πράγματα μία νέα τάξη, ποικιλόμορφη εθνοτικά, πολιτισμικά και θρησκευτικά· η οποία, για να εδραιώσει την ηγεμονία της επέλεξε να καταδικάσει, μεσοπρόθεσμα, ολόκληρο το οικονομικό και, επέκεινα, πολιτικοστρατιωτικό οικοδόμημα της συλλογικής Δύσης.

Οι αριθμοί είναι αμείλικτοι· τον Αύγουστο που μας πέρασε, το δημόσιο χρέος των ΗΠΑ ξεπέρασε τα 40 τρισεκατομμύρια δολάρια. Πώς επετράπη τέτοια δημοσιονομική ανευθυνότητα; Θα πρέπει να επιστρέψουμε στο 1973-74 όταν το Βιετνάμ είχε ήδη προκαλέσει την κατάρρευση του Μπρέτον Γουντς για να επέλθει, προσέτι, ο αραβοϊσραηλινός πόλεμος το 1973 και το εμπάργκο του ΟΠΕΚ. Ο Χένρυ Κίσινγκερ διαπραγματεύτηκε με τους Σαουδάραβες αυτό που αργότερα αποκλήθηκε “petrodollar recycling”. Η Σαουδική Αραβία θα χρησιμοποιούσε αποκλειστικά αμερικανικά δολάρια για την τιμολόγηση και τις πωλήσεις πετρελαίου. Άλλες χώρες του OΠΕΚ ακολούθησαν μέχρι το 1975.

Δεδομένου ότι η συντριπτική πλειονότητα των κρατών και των διεθνών οικονομιών εξαρτάτο από την εισαγωγή πετρελαίου μέσω του ΟΠΕΚ, διαμορφώθηκε μια ιδιότυπη, αλλά εξαιρετικά ισχυρή, δομική ανάγκη για κατοχή και διακίνηση αμερικανικών δολαρίων. Το δολάριο, μολονότι είχε πλέον αποσυνδεθεί από την άμεση μετατρεψιμότητά του σε χρυσό, απέκτησε μια νέα θεσμική και γεωοικονομική βάση ισχύος, η οποία επέτρεψε την αναπαραγωγή της διεθνούς του ζήτησης υπό διαφορετικούς όρους.

Η εξέλιξη αυτή είχε σημασία κεφαλαιώδη για την εδραίωση του δολαρίου ως κατεξοχήν παγκόσμιου αποθεματικού νομίσματος και, επέκεινα, για τη διατήρηση της νομισματικής πρωτοκαθεδρίας των ΗΠΑ στο διεθνές οικονομικό σύστημα. Οι Σαουδάραβες όθεν κέρδιζαν δολάρια από την πώληση πετρελαίου. Και χρησιμοποιούσαν αυτά τα δολάρια για να χρηματοδοτούν τις ασυλλόγιστες, ελλειμματικές δαπάνες της αμερικανικής κυβέρνησης.

Η φθορά ισχύος της αμερικανικής λογικής

Όμως όλα κάποτε τελειώνουν. Μετά από 45 χρόνια, η Σαουδική Αραβία έσπασε τη συμφωνία. Το 2018 οι Κινέζοι εισήγαγαν προθεσμιακά συμβόλαια πετρελαίου σε γιουάν στο Διεθνές Χρηματιστήριο Ενέργειας της Σαγκάης. Η αποδολαριοποίηση προχώρησε περαιτέρω μετά το 2022, μετά την εκκωφαντική, θεαματικότατα αποτελεσματική αντίσταση της Ρωσίας στον οικονομικό πόλεμο που της έγινε.

Το 2023 οι BRICS δημιούργησαν το BRICS Pay, ένα νέο σύστημα πληρωμών που βασίζεται στην τεχνολογία blockchain, υπό την αιγίδα της ΝewDevelopment Bank. Οι Ρώσοι δέχονται πληρωμές για το πετρέλαιο που πωλούν σε χρυσό, γιουάν ή ρουπίες. Αυτό δεν αποτελεί τυπικά παραβίαση της διευθέτησης του “πετροδολαρίου”, διότι η Ρωσία δεν αποτελεί μέλος του ΟΠΕΚ. Επισημαίνει, όμως, τη βροντώδη αποτυχία της “εργαλειοποίησης” του δολαρίου ως μέσου τιμωρίας και επιβολής.

Το άλλο μεγάλο κεφάλαιο της αμερικανικής φθίσης αφορά ασφαλώς στη νέα ιθύνουσας σφαίρας που αντικατέστησε την προηγούμενη, WASP κυρίαρχη ομάδα. Για να εδραιώσει την εξουσία της, προχώρησε συνειδητά στην καλλιέργεια κοινωνικού κατακερματισμού. Έτσι φτάσαμε στο φαινόμενο της τυραννίας των μειονοτήτων. Για παράδειγμα, μόλις το 1% των Αμερικανών αυτοπροσδιορίζονται ως τρανς ή διεμφυλικοί, όμως είναι γνωστές παντάπασιν οι πληγές που έχουν επιφέρει στο κοινωνικό σώμα των ΗΠΑ.

Όταν άπληστες μειονότητες καρπώνονται συλλογικά αγαθά, καθίσταται αναπόφευκτη η γιγάντωση της οικονομικής ανισότητας, η φθίση του κοινωνικού συμβολαίου και η καθυπόταξη του δημοσίου βίου από ολιγάρχες. Γιατί συμβαίνει αυτό; Διότι, απλούστατα, η θέσμιση της κοινωνίας με υπόδειγμα το δικαιωματισμό ipso facto αναιρεί την πίστη στον ενιαίο κυρίαρχο λαό και υπονομεύει τη δημοκρατία. Δεν υπάρχει δημοκρατία χωρίς συλλογικά υποκείμενα και λαϊκή κυριαρχία. Αλλά ακόμα κι αν δεν ενδιαφέρεσαι για τη δημοκρατία (όπως πολλοί Ασιάτες και Αφρικανοί) σίγουρα δεν πρόκειται να έχεις πρότυπο μία χώρα η οποία βρίσκεται σε μόνιμη κατάσταση ψυχρού εμφυλίου πολέμου, επειδή τούτο επιτάσσει η αναπαραγωγή της κλειστής εξουσιαστικής ομάδας.

Οργανικά αλληλένδετη με τα παραπάνω υπήρξε η ληρώδης αμερικανική στρατηγική προσέγγιση. Δεν είχε καμία λογική προαγωγής αμερικανικών συμφερόντων η εισβολή στο Ιράκ. Ο Σαντάμ Χουσεΐν λειτουργούσε ως στήριγμα των Σουνιτικών Αραβικών μοναρχιών του Κόλπου και ανάχωμα στην ιρανική ισχύ. Δεν είναι δείγμα σοβαρής χώρας ο Ομπάμα να κάνει συμφωνία με το Ιράν και την ίδια στιγμή Βουλή και Γερουσία να καλούν ηγέτη ξένης χώρας για να την καταγγείλει.

Συλλογική αποτυχία

Τα γεγονότα της 6^ης Ιανουαρίου 2021, με την εισβολή των οπαδών του Τραμπ στο Καπιτώλιο, έπρεπε να είχαν πείσει μέχρι και τους αμβλύνοες για το λυκόφως της αμερικανικής αυτοκρατορικής εποχής. Αλλά δεν έγινε έτσι. Ύστερα όμως από τη συλλογική αποτυχία της Δύσης στη Μέση Ανατολή, συνεχώς από το 2001 και εντεύθεν, επήλθε και ο εξευτελισμός στην Ουκρανία τα τελευταία τεσσεράμισι έτη. Η Ρωσία όχι μόνο δεν κάμφθηκε, αλλά κερδίζει χρήματα, πωλώντας όπλα, πετρέλαιο, φυσικό αέριο και τεχνογνωσία στην Κίνα, την Ινδία και σε μια σειρά από ελάσσονες περιφερειακές δυνάμεις ανά την υφήλιο, όπως η Ινδονησία, η Αλγερία, το Βιετνάμ, η Βραζιλία και το Ιράν.

Η Κίνα προπορεύεται στην Τεχνητή Νοημοσύνη και ετησίως αποφοιτούν οχτώ φορές περισσότεροι Κινέζοι πτυχιούχοι STEM σε σχέση με τις ΗΠΑ. Oι Κινέζοι διαφυλάττουν την κοινωνική συνοχή και περιφρονούν την πολυπολιτισμική θέσμιση της κοινωνίας με τη χρήση του όρου “μπαϊτσουό” (αυτό που θα ονομαζόταν δικαιωματιστής στα καθ΄ ημάς).

Ατυχώς οι ελληνικές πολιτικές δυνάμεις (ελλαδικές και κυπριακές) στερούνται εισέτι σφαιρικής στρατηγικής για την προσαρμογή στη νέα, άναρχη εποχή : «οἶμαι δέ σε πολλὰ μεριμνᾶν, ὅπως μὴ λάθῃς σεαυτὸν ἀγνοῶν τι τῶν εἰς στρατηγίαν ὠφελίμων…».