Η αναδιάταξη της Μέσης Ανατολής και το στρατηγικό δίλημμα της Ελλάδας

Πίσω από τις εξελίξεις αυτές διακρίνεται μια διαχρονική ψυχρή λογική της υψηλής στρατηγικής των Μεγάλων Δυνάμεων: Η αποτροπή της ανάδυσης ισχυρών και ενωμένων ανταγωνιστών. Η κατανόηση αυτού του σκεπτικού είναι σημαντική, όχι μόνο για την ερμηνεία των εξελίξεων στη Μέση Ανατολή, αλλά και για τη συνδιαμόρφωση μιας συνεκτικής και μακροπρόθεσμης στρατηγικής από την Ελλάδα και την Κυπριακή Δημοκρατία.

Η αποδυνάμωση ή ο κατακερματισμός πιθανών γεωπολιτικών ανταγωνιστών αποτελεί πρακτική που εφαρμόζεται διαχρονικά στη διεθνή πολιτική. Από την αρχαία Ρώμη έως την Ευρωπαϊκή ισορροπία δυνάμεων του 19ου αιώνα, η διατήρηση ενός συστήματος ανταγωνιστικών πολιτικών οντοτήτων θεωρούνταν αποτελεσματικός τρόπος αποτροπής της ανάδυσης αναθεωρητικών δυνάμεων. Στη σύγχρονη εποχή, η ίδια λογική εμφανίζεται συχνά σε αναλύσεις που αφορούν τη Μέση Ανατολή. Αναφορικά με το Ισραήλ, η ύπαρξη πολλών σχετικά αδύναμων-διαιρεμένων κρατών δημιουργεί ένα γεωπολιτικό περιβάλλον στο οποίο καμία δύναμη δεν θα μπορεί να αποκτήσει επαρκή ισχύ, ώστε να το απειλήσει αποφασιστικά.

Η προσέγγιση αυτή έχει συζητηθεί αρκετά. Το γνωστό υπόμνημα A Clean Break: A New Strategy for Securing the Realm υπογράμμιζε, ήδη από τη δεκαετία του 1990, τη σημασία της αναδιάταξης της περιφερειακής ισορροπίας ισχύος μέσω της αποδυνάμωσης εχθρικών καθεστώτων. Παρόμοιες εκθέσεις έχουν εμφανιστεί σε αναλύσεις Think Tanks, όπως το RAND Corporation, τα οποία εξετάζουν θέματα γεωπολιτικής στην Μέση Ανατολή.

Η Ανάλυση δεν Σημαίνει Αποδοχή: Σε αυτό το σημείο είναι σημαντικό να διευκρινιστεί ότι η προσπάθεια κατανόησης και ερμηνείας των γεωπολιτικών γεγονότων δεν συνεπάγεται αποδοχή ή ηθική νομιμοποίησή τους από τον εκάστοτε αναλυτή. Η ερμηνεία των διεθνών σχέσεων αποσκοπεί στην κατανόηση των στρατηγικών των κρατών. Η συζήτηση περί ηθικής αφορά κυρίως τη συμπεριφορά μεμονωμένων ατόμων ή ομάδων ανθρώπων – κοινωνιών. Άλλωστε τα ηθικά πρότυπα μεταβάλλονται με το πέρασμα των χρόνων. Στις διακρατικές σχέσεις, οι αποφάσεις καθορίζονται κυρίως από ζητήματα ισχύος-ασφάλειας και επιβίωσης μέσα σε ένα άναρχο διεθνές σύστημα.

Ταυτόχρονα, πρέπει να τονιστεί ότι οι γεωπολιτικοί σχεδιασμοί δεν σημαίνει σε καμία περίπτωση ότι πάντα πετυχαίνουν. Οι στρατηγικές υλοποιούνται στο χαοτικό περιβάλλον της πραγματικής ζωής, όπου αλληλεπιδρούν πολλοί παράγοντες: κρατικά συμφέροντα-οικονομικές κρίσεις-κοινωνικές εξεγέρσεις-απρόβλεπτα γεγονότα, όπως φυσικές/περιβαλλοντικές καταστροφές. Όταν μάλιστα οι ίδιες οι κοινωνίες συμμετέχουν ενεργά στη διαμόρφωση των εξελίξεων, τότε τα γεγονότα συχνά παίρνουν απρόσμενη τροπή.

Οι ανακατατάξεις στη Μ. Ανατολή μετά την 11η Σεπτεμβρίου 2001

Οι εξελίξεις που ακολούθησαν την τρομοκρατική επίθεση της 11ης Σεπτεμβρίου έθεσαν σε κίνηση μια διαδικασία γεωπολιτικής αναδιάταξης της περιοχής της Μέσης Ανατολής προς όφελος του Ισραήλ. Με την εξαίρεση του Χασεμιτικού βασιλείου της Ιορδανίας, στο οποίο επικρατεί μια σχετική σταθερότητα, Ιράκ-Συρία-Λιβύη-Λίβανος και Υεμένη, αποτελούν στην καλύτερη περίπτωση αδύναμες κρατικές οντότητες ή “αποτυχημένα κράτη”. Τα κράτη που συγκροτούν το Συμβούλιο Συνεργασίας του Κόλπου (GCC), δεν εμφανίζουν τις προϋποθέσεις για να εξελιχθούν σε ανταγωνιστικές ηγεμονικές δυνάμεις της Μέσης Ανατολής, ούτε επιθυμούν εχθρικές σχέσεις με το Ισραήλ.

Παρά τον σημαντικό πλούτο τους διαθέτουν περιορισμένο πληθυσμό, εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από εξωτερικές δυνάμεις για την ασφάλειά τους και χαρακτηρίζονται από κοινωνικές-δημογραφικές ιδιαιτερότητες. Επιπρόσθετα, η εθνική συνοχή είναι συχνά εύθραυστη, καθώς μέρος του πληθυσμού είναι Σιίτες, ενώ το μεγαλύτερο μέρος του επιστημονικού και εργατικού δυναμικού τους αποτελείται από ξένους. Η τεχνολογική και βιομηχανική βάση είναι ρηχή, ενώ δεν διαθέτουν άλλους πόρους πλην των υδρογονανθράκων.

Η Αίγυπτος αποτελεί έναν σημαντικό παράγοντα στη Μέση Ανατολή, η οποία δυνητικά θα μπορούσε να απειλήσει το Ισραήλ. Με τον μεγάλο πληθυσμό της, τη στρατηγική θέση, τον έλεγχο της Διώρυγας του Σουέζ, με την αξιοποίηση μεγάλων κοιτασμάτων υδρογονανθράκων, καθώς και με τα σχέδια μεγάλων επενδύσεων σε ΑΠΕ και μεταφοράς της παραγόμενης ενέργειας στην Ευρώπη διαθέτει σημαντικά γεωπολιτικά πλεονεκτήματα. Ωστόσο, οι εσωτερικές αδυναμίες και αντιφάσεις περιορίζουν τη δυνατότητά της να λειτουργήσει ως σταθερός-περιφερειακός ηγεμόνας. Η οικονομική της κατάσταση παραμένει εύθραυστη, ενώ κοινωνικοπολιτικές εντάσεις μπορούν να οδηγήσουν σε αστάθεια.

Η Αραβική Άνοιξη, όταν η χώρα βρέθηκε σε βαθιά πολιτική κρίση, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της ευπάθειας. Οι παραπάνω παράγοντες σε συνδυασμό με τη ραγδαία αύξηση του πληθυσμού και τη χρόνια λειψυδρία, που επιδεινώθηκε από την κατασκευή του φράγματος GERD στην Αιθιοπία, την αναγκάζουν να ασκεί πολύ προσεκτική εξωτερική και εσωτερική πολιτική. Οι εγχώριες ελίτ θυμούνται το φιάσκο της επέμβασης στην Υεμένη το ’60 και γενικά την αποτυχία του νασερισμού για κυριαρχία στον Αραβικό κόσμο

Η περίπτωση του Ιράν

Από τα παραπάνω συνάγεται ότι ο σημαντικότερος γεωπολιτικός ανταγωνιστής του Ισραήλ είναι το Ιράν και ο μόνος που μπορεί να απειλήσει την κυριαρχία του στη Μέση Ανατολή, με εξαίρεση την Τουρκία, για την οποία θα γίνει ιδιαίτερη μνεία, καθόσον το μέλλον της μας αφορά. Η Τεχεράνη διαθέτει μεγάλο πληθυσμό, σημαντικές στρατιωτικές δυνατότητες και ένα δίκτυο συμμάχων-ένοπλων οργανώσεων σε χώρες, όπως Λίβανος-Συρία-Ιράκ-Υεμένη και Γάζα, που συγκροτούν τον λεγόμενο “Άξονα της Αντίστασης”. Η λεγόμενη “Σιιτική Ημισέληνος” εκτείνεται από το Ιράν έως τη Μεσόγειο και αποτελεί ένα από βασικά προβλήματα ασφαλείας του Ισραήλ. Η αντιπαράθεση αυτή έχει μετατραπεί τα τελευταία χρόνια σε μια πολυεπίπεδη διαμάχη που περιλαμβάνει άμεσες και έμμεσες αντιπαραθέσεις, καθώς και συγκρούσεις δι’ αντιπροσώπων.

Από την οπτική του Ισραήλ, η αποδυνάμωση ή ο κατακερματισμός του Ιράν θα επιλύσει ένα σημαντικό μέρος των διλημμάτων ασφαλείας που αντιμετωπίζει, ενώ παράλληλα θα εξασφαλίσει την κυριαρχία του στην περιοχή στο βραχυ-μεσοπρόθεσμο μέλλον. Ένα Ιράν, που θα βρίσκεται μόνιμα σε κατάσταση αστάθειας, θα έχει χάσει το μεγαλύτερο μέρος των επιθετικών και οικονομικών δυνατοτήτων του ή θα έχει περιορισμένη κρατική συνοχή, δεν θα μπορεί να ασκεί την ίδια περιφερειακή επιρροή. Υπό αυτό το πρίσμα, ανεξαρτήτως του ποιος ή ποιοι θα κυβερνούν τη χώρα, θα υποχρεώνονται να εστιάζουν στο εσωτερικό μέτωπο, διαθέτοντας περιορισμένους πόρους για την οικοδόμηση μηχανισμών προβολής ισχύος.

Οι εν εξελίξει επιθέσεις των Αμερικανών και Ισραηλινών καταστρέφουν κρίσιμες στρατιωτικές υποδομές και όχι μόνο, ενώ παράλληλα εξοντώνουν τα έμπειρα ηγετικά στελέχη του καθεστώτος. Οι διάδοχοί τους θα χρειαστούν χρόνο για να επιβάλουν την εξουσία τους – εάν τα καταφέρουν. Τα προβλήματα για τους κυβερνώντες και τη διατήρησή τους στην ηγεσία της χώρας θα αρχίσουν την επόμενη ημέρα από το τέλος των επιχειρήσεων, όταν ο Ιρανικός λαός υπερβεί τον τωρινό πατριωτικό ενθουσιασμό και θα κληθεί να αντιμετωπίσει μια ζοφερή πραγματικότητα.

Η Σύγκλιση Συμφερόντων Ισραήλ και ΗΠΑ

Αυτή η πραγματικότητα συνδέεται άμεσα και με τα συμφέροντα των Ηνωμένων Πολιτειών. Ήδη από την εποχή της διακυβέρνησης του Μπαράκ Ομπάμα, η Ουάσιγκτον είχε αρχίσει να μετατοπίζει το ενδιαφέρον της προς την Ασία, προκειμένου να αντιμετωπίσει την άνοδο της Κίνας, μια στρατηγική η οποία είναι γνωστή και ως “Στροφή προς την Ασία”. Προκειμένου να μπορέσουν να επικεντρωθούν περισσότερο στην αντιπαράθεση με το Πεκίνο, οι ΗΠΑ επιδιώκουν να περιορίσουν την άμεση εμπλοκή τους στη Μέση Ανατολή, χωρίς όμως να επιθυμούν να απολέσουν την επιρροή τους στην περιοχή. Σε αυτό το πλαίσιο, η ύπαρξη ενός ισχυρού και αξιόπιστου συμμάχου αποκτά ιδιαίτερη σημασία.

Το Ισραήλ αποτελεί τον πιο ικανό και αξιόπιστο τέτοιο σύμμαχο. Διαθέτει ισχυρή οικονομία, προηγμένη στρατιωτική τεχνολογία και άφθονο καταρτισμένο επιστημονικό και τεχνικό προσωπικό. Επιπλέον, διαθέτει δυτική κουλτούρα και θεσμούς, ενώ εμφανίζει σχετική πολιτική σταθερότητα, σε αντίθεση από πολλές χώρες της περιοχής. Από τη δεκαετία του 1960, η επιρροή που ασκεί το Ισραηλινό λόμπι στην πολιτική, ακαδημαϊκή και επιχειρηματική ζωή των ΗΠΑ, καθιστούν τη συνεργασία μεταξύ των δύο χωρών ιδιαίτερα βαθιά και πολυεπίπεδη.

Παράλληλα, το Ισραήλ δεν διστάζει να χρησιμοποιήσει στρατιωτικά μέσα για την προάσπιση των συμφερόντων του. Η στρατηγική του βασίζεται στην αρχή της ταχείας, αποφασιστικής και δυσανάλογης αντίδρασης σε κάθε πιθανή απειλή. Η δυνατότητα αυτή ενισχύεται από την αμέριστη υποστήριξη που λαμβάνει από τις ΗΠΑ. Η βοήθεια επιτρέπει στο Ισραήλ να ανανεώνει συνεχώς τα πολεμικά του αποθέματα και να διατηρεί υψηλό επίπεδο στρατιωτικής και τεχνολογικής υπεροχής έναντι των υπαρκτών και πιθανών αντιπάλων του. Παράλληλα, η ισχυρή οικονομία και η χρηματοδότηση από τον υπερατλαντικό εταίρο του επιτρέπουν να αντέχει το οικονομικό κόστος, που συνεπάγονται οι στρατιωτικές επιχειρήσεις.

Στα παραπάνω θα πρέπει να προστεθεί ένα ακόμη στοιχείο, που επηρεάζει τον στρατηγικό σχεδιασμό τόσο του Ισραήλ, όσο και των ΗΠΑ. Αυτό αφορά στις πιθανές συνέπειες των συγκρούσεων. Αμφότερες δεν επηρεάζονται ιδιαίτερα από διαταραχές στη ροή ενέργειας, ενώ σε περιπτώσεις εκτεταμένης αστάθειας ή κρατικής κατάρρευσης των αντιπάλων τους, οι μεγάλες μεταναστευτικές και προσφυγικές ροές τείνουν να κατευθύνονται προς την Τουρκία και από εκεί προς την Ευρώπη. Οπότε μπορούν να ασκούν τις πολιτικές τους, γνωρίζοντας ότι δεν θα υποστούν τα επίχειρα των τυχοδιωκτικών, σε μεγάλο βαθμό, ενεργειών τους.

Η σύγκλιση αυτή εξηγεί σε μεγάλο βαθμό τη σταθερότητα της Αμερικανο-Ισραηλινής συμμαχίας, παρά τις κατά καιρούς διαφοροποιήσεις σε επιμέρους ζητήματα. Για τις ΗΠΑ, το Ισραήλ αποτελεί έναν κρίσιμο στρατηγικό εταίρο, που συμβάλλει στη διατήρηση της επιρροής τους σε μια από τις σημαντικότερες γεωπολιτικές περιοχές του κόσμου. Από την άλλη πλευρά, για το Ισραήλ η στήριξη της Ουάσινγκτον αποτελεί τον βασικό πυλώνα, που του επιτρέπει να διατηρεί την υπεροχή του σε ένα ιδιαίτερα σύνθετο και συχνά εχθρικό περιβάλλον.

Η περίπτωση της Τουρκίας

Η Τουρκία επιθυμεί να αναλάβει ηγεμονικό ρόλο στην περιοχή, υποκαθιστώντας το Ισραήλ. Αν και αποτελεί σημαντική δύναμη και μέλος του ΝΑΤΟ, δεν θεωρείται από την Ουάσιγκτον ως πλήρως αξιόπιστος στρατηγικός εταίρος. Η ιστορική κληρονομιά ως διάδοχος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και οι φιλοδοξίες της για τη διαμόρφωση μιας ανεξάρτητης πολιτικής, δημιουργούν ανησυχίες ότι θα μπορούσε να αναπτύξει μια αυτόνομη σφαίρα επιρροής, που δεν θα ευθυγραμμίζεται πάντα με τα Αμερικανικά συμφέροντα. Μια τέτοια εξέλιξη θα οδηγούσε ακόμη και σε κρίσεις με άλλους στενούς συμμάχους των ΗΠΑ στην περιοχή, όπως Ελλάδα-Ισραήλ-Αίγυπτο. Ωστόσο, η ίδια η Τουρκία παρουσιάζει σημαντικές εσωτερικές αντιφάσεις.

Οι αντιθέσεις μεταξύ Τούρκων και Κούρδων, οι ιδεολογικές συγκρούσεις στο εσωτερικό της κοινωνίας και οι οικονομικές ανισότητες δημιουργούν ένα δυναμικό αστάθειας, που θα μπορούσε υπό ορισμένες συνθήκες και προϋποθέσεις να οδηγήσει σε ευρύτερες πολιτικές εξελίξεις. Εάν η αρχή του divide et impera αποτελεί διαχρονικό εργαλείο ισχύος στη διεθνή πολιτική, τότε η εφαρμογή μιας αντίστοιχης λογικής έναντι της Τουρκίας δεν θα πρέπει να αποκλείεται ως πιθανή γεωπολιτική εξέλιξη στο μέλλον. Σε ένα ακραίο, αλλά όχι αδιανόητο σενάριο, η Τουρκία θα μπορούσε να οδηγηθεί σε μια διαδικασία αποσύνθεσης ή διαμελισμού της σε δύο ή τρία κράτη. Αυτές οι πολιτικές οντότητες θα είναι πιο αδύναμες, θα ανταγωνίζονται μεταξύ τους και θα εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από εξωτερική οικονομική και στρατιωτική υποστήριξη.

Από Ελλαδική-Κυπριακή οπτική γωνία μια τέτοια εξέλιξη οδηγεί σε ένα ευρύτερο στρατηγικό δίλημμα. Η εν λόγω χώρα αποτελεί σήμερα τον σημαντικότερο γεωπολιτικό ανταγωνιστή της Ελλάδας και της Κυπριακής Δημοκρατίας, επιδιώκοντας την “βασσαλοποίησή” τους και ίσως την απόσπαση εδαφών τους. Μια εξέλιξη, όπως αυτή που περιγράφηκε παραπάνω, θα δημιουργούσε ένα νέο γεωπολιτικό περιβάλλον στην Ανατολική Μεσόγειο, το οποίο μακροπρόθεσμα θα ήταν σαφώς ευνοϊκότερο για την Ελλάδα-Κύπρο. Βεβαίως, ένα τέτοιο σενάριο δεν θα ήταν χωρίς κόστος. Το κυριότερο είναι ότι μια πιθανή αποσταθεροποίηση της Τουρκίας θα μπορούσε να οδηγήσει σε τεράστιες μεταναστευτικές ροές προς την Ευρώπη, με την Ελλάδα να αποτελεί την κύρια πύλη εισόδου. Ωστόσο, στη στρατηγική σκέψη των κρατών συχνά απαιτείται η αξιολόγηση των μακροπρόθεσμων γεωπολιτικών εξελίξεων και οφελών, πέρα από τις άμεσες αρνητικές συνέπειες.

Τα παραπάνω σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να ερμηνευθούν ως υποστήριξη του ενός ή του άλλου τρόπου ενεργείας, αλλά ως υπενθύμιση ότι απαιτείται πολύ σοβαρή και ενδελεχής αξιολόγηση από τις πολιτικές και στρατιωτικές ηγεσίες σε Ελλάδα και Κύπρο των ευκαιριών και κινδύνων που προκύπτουν από τις εξελίξεις. Σε κάθε περίπτωση οι μυλόπετρες της Ιστορίας έχουν τεθεί σε κίνηση και “αλέθουν” ζωές ανθρώπων και κρατικές οντότητες. Η Γεωγραφία είναι αμείλικτη: Η Κύπρος δεν βρίσκεται στη θέση της Ιρλανδίας, ούτε η Ελλάδα στη θέση της Πορτογαλίας. Θα είναι τεράστιο λάθος για τον Ελληνισμό να βαυκαλιζόμαστε ότι όλα αυτά δεν μας αγγίζουν και να ενεργούμε σαν τις ευαγγελικές “μωρές παρθένες”.