Η επόμενη μέρα της τουρκοαζερικής κρίσης για τη μαντίλα

Η επέτειος της επανανεξαρτητοποίησης του Αζερμπαϊτζάν, στις 18 Οκτωβρίου 1991, βρίσκει τις σχέσεις του με την Τουρκία σε μία από τις πιο τεταμένες περιόδους της ιστορίας τους. Η ένταση είναι τέτοια, ώστε η τουρκική πρεσβεία στο Μπακού αναγκάστηκε να διαψεύσει, μέσω ανάρτησης στο Χ, δημοσιεύματα σύμφωνα με τα οποία ο υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν, κατά την επίσκεψή του στις 15 Οκτωβρίου, είχε πραγματοποιήσει μυστικές επαφές, με στόχο την αποσταθεροποίηση του Αζερμπαϊτζάν.

Σύμφωνα με την πρεσβεία, δημοσιεύματα, μεταξύ των οποίων και εκείνα του ειδησεογραφικού ιστότοπου Qafqazinfo, απέδιδαν στην Άγκυρα σχέδια παρέμβασης στις εσωτερικές υποθέσεις του Αζερμπαϊτζάν, επιχειρήσεις πληροφοριών, απόπειρες πρόκλησης πραξικοπήματος και εκπαίδευση πρακτόρων! Η τουρκική πλευρά χαρακτήρισε τους ισχυρισμούς «σκόπιμα ψεύδη», υποστηρίζοντας ότι αποσκοπούν στο να στρέψουν τον λαό του Αζερμπαϊτζάν εναντίον της Τουρκίας.

Ο Φιντάν είχε μεταβεί στο Μπακού εκπροσωπώντας τον πρόεδρο Ερντογάν σε διεθνή συνάντηση, ενώ παράλληλα μετέφερε μήνυμα προς τον πρόεδρο του Αζερμπαϊτζάν, Ιλχάμ Αλίεφ, με στόχο την αποκλιμάκωση της έντασης. Το ενδεχόμενο να συνδέεται η επίσκεψή του με σχέδια ανατροπής της κυβέρνησης του Αζερμπαϊτζάν προκαλεί εύλογα ερωτήματα, καθώς μια τέτοια εκδοχή δεν συνάδει με τον επίσημο σκοπό της επίσκεψης. Παράλληλα, η κρίση φαίνεται να εξυπηρετεί όσους επιθυμούν να επωφεληθούν από τη διεύρυνση του χάσματος μεταξύ των δύο χωρών.

Πρωτοφανής ένταση στις σχέσεις Τουρκίας-Αζερμπαϊτζάν

Οι σχέσεις Τουρκίας και Αζερμπαϊτζάν δεν είχαν φτάσει ποτέ σε τέτοιο επίπεδο έντασης, ούτε κατά την απόπειρα πραξικοπήματος του 1995. Τότε, ο επικεφαλής της τουρκικής υπηρεσίας πληροφοριών ΜΙΤ, Σόνμεζ Κιοκσάλ, ενημέρωσε τον πρόεδρο Σουλεϊμάν Ντεμιρέλ ότι πρόσωπα μέσα στον τουρκικό κρατικό μηχανισμό, με διασυνδέσεις σε παράνομα δίκτυα συμφερόντων, συνεργάζονταν με τον συνταγματάρχη Ραβσάν Τζαβαντόφ, ο οποίος φερόταν να κινείται για την ανατροπή του Χαϊντάρ Αλίεφ (τον πατέρα του σημερινού προέδρου).

Ο Ντεμιρέλ τηλεφώνησε στον Αλίεφ και τον προειδοποίησε ότι βρισκόταν σε εξέλιξη πραξικόπημα, καλώντας τον να επιστρέψει αμέσως στη χώρα του. Η απόπειρα πραξικόπηματος τελικά καταπνίγηκε. Τότε, οι δύο ηγέτες είχαν ξεπεράσει την κρίση με το σύνθημα “Δύο κράτη, ένα έθνος”.

Σήμερα, η νέα ένταση εκδηλώνεται σε μια περίοδο κατά την οποία το Αζερμπαϊτζάν έχει ανακτήσει τον έλεγχο του Καραμπάχ, έχει ενισχύσει τις πολιτικές, στρατιωτικές και οικονομικές σχέσεις του με την Τουρκία και βρίσκεται κοντά σε συμφωνία ειρήνης με την Αρμενία. Για την Άγκυρα, η κρίση προστίθεται σε μια σειρά δυσκολιών στην εξωτερική της πολιτική.

Τα ανοιχτά μέτωπα της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής

Παρά τις δημόσιες φιλοφρονήσεις μεταξύ του Ερντογάν και του Αμερικανού προέδρου Ντόναλντ Τραμπ, ουσιαστική πρόοδος στις διμερείς σχέσεις δεν έχει καταγραφεί. Το τουρκικό υπουργείο Εθνικής Άμυνας έχει χαρακτηρίσει ασύμβατη με το πνεύμα της συμμαχίας τη μη παράδοση των έξι μαχητικών F-35, για τα οποία η Τουρκία υποστηρίζει ότι έχει ήδη πληρώσει, καθώς και τη συνέχιση των κυρώσεων CAATSA.

Λίγες ημέρες νωρίτερα, ο υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ, Μάρκο Ρούμπιο, είχε δηλώσει στην Αθήνα ότι το ζήτημα των F-35 δεν μπορεί να επιλυθεί χωρίς διευθέτηση της διαφοράς για τους ρωσικούς πυραύλους S-400. Παράλληλα, η αμερικανική και γαλλική υποστήριξη προς τις προσπάθειες της Ελλάδας, της Κυπριακής Δημοκρατίας και του Ισραήλ να ενισχύσουν τη συνεργασία τους στην Ανατολική Μεσόγειο προκαλεί δυσαρέσκεια στην Άγκυρα.

Αβεβαιότητα επικρατεί και γύρω από την αμυντική συμφωνία Σαουδικής Αραβίας-Πακιστάν, γνωστή ως Αμυντική Συμφωνία της Μέκκας, η οποία, σύμφωνα με προηγούμενες πληροφορίες, επρόκειτο να κατατεθεί στην τουρκική Εθνοσυνέλευση, χωρίς τελικά να συμβεί αυτό. Την ίδια ώρα, ο πόλεμος Ρωσίας-Ουκρανίας αυξάνει τους κινδύνους στη Μαύρη Θάλασσα, ενώ στο εσωτερικό μέτωπο οι δηλώσεις του PKK, που συνδέουν την παράδοση των όπλων με την εκπλήρωση των όρων του Αμπντουλάχ Οτσαλάν, δημιουργούν πρόσθετες πιέσεις στην κυβέρνηση. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η κρίση με το Αζερμπαϊτζάν αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα.

Πώς ξεκίνησε η κρίση

Η ένταση άρχισε να κλιμακώνεται στις 21 Σεπτεμβρίου, όταν το Αζερμπαϊτζάν επέβαλε περιορισμούς στις σχολικές ενδυμασίες στην πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση, στο πλαίσιο της εφαρμογής της αρχής της κοσμικότητας. Αρχικά, το ζήτημα δεν προκάλεσε ιδιαίτερες αντιδράσεις στην Τουρκία, με εξαίρεση ορισμένους ισλαμιστές σχολιαστές.

Ωστόσο, στις 24 Σεπτεμβρίου, η απόφαση του Αζερμπαϊτζάν να μην αποχωρήσει από την αίθουσα της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ κατά την ομιλία του Ισραηλινού πρωθυπουργού Μπενιαμίν Νετανιάχου προκάλεσε δυσαρέσκεια στην Άγκυρα, χωρίς τότε να εκδηλωθεί επίσημη αντίδραση. Το Αζερμπαϊτζάν διατηρεί στενές σχέσεις με το Ισραήλ, το οποίο έχει συμβάλει στον εξοπλισμό των ενόπλων δυνάμεών του, όπως έχουν κάνει και η Τουρκία και το Πακιστάν.

Επιπλέον, το Μπακού προμηθεύει το Ισραήλ με σημαντικό μέρος των αναγκών του σε αργό πετρέλαιο, μέσω του αγωγού Μπακού – Τιφλίδα – Τσεϊχάν, ο οποίος διέρχεται από την Τουρκία. Παρά τη διακοπή των εμπορικών σχέσεων Άγκυρας-Τελ Αβίβ, λόγω του πολέμου στη Γάζα, η ροή πετρελαίου μέσω του αγωγού συνεχίστηκε. Η σχετική απόφαση, ωστόσο, εξαρτάται από το Αζερμπαϊτζάν.

Το μήνυμα Αλίεφ

Στη συνέχεια, άρχισαν να εντείνονται οι διαμαρτυρίες και οι καταγγελτικές τοποθετήσεις απέναντι στο Μπακού, τόσο από ισλαμιστικές οργανώσεις όσο και από πολιτικούς και σχολιαστές στην Τουρκία. Μεταξύ αυτών ήταν η Παγκόσμια Ένωση Μουσουλμάνων Λογίων, πολιτικά στελέχη, ορισμένοι βουλευτές του κυβερνώντος AKP (Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης) και ο ισλαμικός όμιλος Yeni Akit.

Στις 2 Οκτωβρίου, ο Αλίεφ έστειλε σαφές μήνυμα προς όσους θεωρούσε ότι επιχειρούσαν να επηρεάσουν την εσωτερική πολιτική της χώρας του. Μιλώντας στο συνέδριο του κυβερνώντος κόμματος Νέο Αζερμπαϊτζάν (YAP), δήλωσε: «Ο καθένας πρέπει να γνωρίζει τη θέση του. Να μην ανακατεύεται στις υποθέσεις μας, να μη χώνει τη μύτη του στον τρόπο ζωής μας και να μην προσπαθεί να μας υποδεικνύει τι πρέπει να κάνουμε. Ο καθένας ας ασχοληθεί με τα προβλήματα του δικού του λαού και του δικού του κράτους».

Αν και δεν κατονόμασε την Τουρκία, το μήνυμα θεωρήθηκε ότι απευθυνόταν στην Άγκυρα, με αφορμή τις αντιδράσεις για τη μαντίλα αλλά και τη στάση του Αζερμπαϊτζάν απέναντι στο Ισραήλ. Ο Αλίεφ υπογράμμισε, παράλληλα, ότι η χώρα του εξασφάλισε τον εξοπλισμό της αγοράζοντας όπλα και καταβάλλοντας υψηλό τίμημα, απορρίπτοντας την εικόνα ότι η επιτυχία της οφείλεται αποκλειστικά στη βοήθεια τρίτων. Στις 7 Οκτωβρίου, ο εκπρόσωπος του AKP, Ομέρ Τσελίκ, επιχείρησε να αποστασιοποιήσει την τουρκική κυβέρνηση από τις ομάδες που στοχοποιούσαν το Αζερμπαϊτζάν.

Η μαντίλα και το Ισραήλ στο επίκεντρο

Η ένταση αναζωπυρώθηκε στις 12 Οκτωβρίου, όταν ο Οκτάι Σαράλ, σύμβουλος του Ερντογάν, καταδίκασε τους περιορισμούς στη σχολική ενδυμασία. Υποστηρίζοντας ότι δεν πρέπει να παρεμποδίζεται το δικαίωμα των μαθητριών που φορούν μαντίλα στην εκπαίδευση, κάλεσε το Αζερμπαϊτζάν να ανακαλέσει άμεσα την απόφασή του.

Την επόμενη ημέρα, το κυβερνών κόμμα YAP απάντησε ότι το σύνθημα “Ένα έθνος, δύο κράτη” δεν μπορεί να χρησιμοποιείται ως δικαιολογία για παρεμβάσεις στις εσωτερικές υποθέσεις της χώρας. Παράλληλα, κάλεσε το AKP να εγκαταλείψει μια πολιτική που, όπως υποστήριξε, βλάπτει τις διμερείς σχέσεις.

Στις 14 Οκτωβρίου, ο ηγέτης του συγκυβερνώντος MHP (Κόμμα Εθνικιστικής Δράσης) Ντεβλέτ Μπαχτσελί, παρενέβη στη συζήτηση, τονίζοντας ότι τα κράτη-μέλη του Οργανισμού Τουρκικών Κρατών οφείλουν να σέβονται την κυριαρχία και την εσωτερική νομοθεσία των εταίρων τους. Την ίδια ημέρα, ο Μπιναλί Γιλντιρίμ, συμπρόεδρος της τουρκικής πλευράς στον Οργανισμό Τουρκικών Κρατών, προειδοποίησε με σκληρή γλώσσα όσους επιχειρούν να παρέμβουν στις εσωτερικές υποθέσεις του Αζερμπαϊτζάν.

Παράλληλα, ο πρόεδρος του Ισραήλ, Ισαάκ Χέρτζογκ, ταξίδεψε στο Μπακού με προγραμματισμένη πτήση της Azerbaijan Airlines, προκειμένου να συμμετάσχει στη σύνοδο της Διάσκεψης για την Αλληλεπίδραση και τα Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης στην Ασία (CICA). Η παρουσία του ανέδειξε εκ νέου τις διαφορετικές προσεγγίσεις Άγκυρας και Μπακού απέναντι στο Ισραήλ.

Μηνύματα αποκλιμάκωσης

Στη σύνοδο της CICA, η Τουρκία εκπροσωπήθηκε από τον υπουργό Εξωτερικών Χακάν Φιντάν και όχι από τον Ερντογάν. Μάλιστα, εκεί ο Φιντάν αποχώρησε κατά την ομιλία του Ισραηλινού προέδρου, μαζί με εκπροσώπους περίπου 12 μουσουλμανικών χωρών. Παρά το επεισόδιο, ο Τούρκος ΥΠΕΞ τόνισε ότι οι σχέσεις των δύο χωρών παραμένουν ισχυρές και αδιάρρηκτες.

Προηγουμένως, στις 15 Οκτωβρίου, ο Φιντάν συναντήθηκε με τον Αλίεφ και συζήτησε μαζί του την ένταση στις σχέσεις των δύο χωρών. Στη συνέχεια, ο αντιπρόεδρος του AKP, Κιουρσάντ Ζορλού, κάλεσε να λαμβάνονται υπόψη οι επίσημες θέσεις του προέδρου και του υπουργείου Εξωτερικών για την τουρκική εξωτερική πολιτική, σε μια προσπάθεια να περιοριστούν οι παρεμβάσεις από άλλα πολιτικά στελέχη. Η Άγκυρα φάνηκε να επιδιώκει την αποκλιμάκωση. Ενδεικτικό ήταν και το μήνυμα του Μπαχτσελί για την επέτειο της ανεξαρτησίας του Αζερμπαϊτζάν, στις 18 Οκτωβρίου.

Το βασικό ερώτημα είναι εάν το περιβάλλον του Ερντογάν έχει αντιληφθεί ότι ούτε το Αζερμπαϊτζάν ούτε τα υπόλοιπα κράτη-μέλη του Οργανισμού Τουρκικών Κρατών επιθυμούν να αποδεχθούν τον ρόλο του “μεγάλου αδελφού” που διεκδικεί η Τουρκία, ιδιαίτερα σε ζητήματα εξωτερικής πολιτικής, θρησκείας και τρόπου ζωής.

Από την άλλη πλευρά, ο Αλίεφ, στέλνοντας το μήνυμά του χωρίς να κατονομάσει τον Ερντογάν, επέλεξε να στρέψει τη δημόσια αντίδρασή του συνολικά κατά της Τουρκίας, μια στάση που η τουρκική κυβέρνηση θεωρεί άδικη απέναντι στη διαχρονική στήριξη της Άγκυρας προς το Μπακού.

Θα μεταβεί ο Αλίεφ στην Άγκυρα;

Ο Ερντογάν έλαβε από τον Αλίεφ, έναν από τους στενότερους συμμάχους του, ένα σαφές μήνυμα: Τα κράτη-μέλη του Οργανισμού Τουρκικών Κρατών δεν αντιμετωπίζουν θετικά τις παρεμβάσεις της Τουρκίας στις εσωτερικές υποθέσεις άλλων χωρών, ιδίως σε ζητήματα θρησκείας και τρόπου ζωής. Οι ανησυχίες αυτές συνδέονται και με τον φόβο εξάπλωσης ριζοσπαστικών ισλαμιστικών κινημάτων, με αναφορές τόσο στο Ιράν όσο και στο Αφγανιστάν.

Στις 29 Οκτωβρίου, με αφορμή την Ημέρα της Δημοκρατίας στην Τουρκία, και στις 30 Οκτωβρίου, ο Ερντογάν αναμένεται να φιλοξενήσει στην Άγκυρα τους ηγέτες του Οργανισμού Τουρκικών Κρατών. Παρά την ένταση, εκτιμάται ότι ο Αλίεφ θα συμμετάσχει στη συνάντηση. Ωστόσο, ενδεχόμενη απουσία του, εκτιμάται στην Τουρκία ότι θα ικανοποιήσει ορισμένες πρωτεύουσες, μεταξύ των οποίων το Τελ Αβίβ, η Τεχεράνη, η Αθήνα και η Μόσχα.

Σε κάθε περίπτωση, οι σχέσεις Τουρκίας-Αζερμπαϊτζάν έχουν στρατηγική σημασία και για τις δύο πλευρές. Είναι δύσκολο να διαταραχθούν οριστικά εξαιτίας των διαφορών για το Ισραήλ, ή τη μαντίλα. Τόσο ο Ερντογάν όσο και ο Αλίεφ διαθέτουν την πολιτική εμπειρία ώστε να αντιληφθούν ότι η διατήρηση αυτής της συμμαχίας εξυπηρετεί τα μακροπρόθεσμα συμφέροντα των δύο χωρών.