Η Ευρώπη απέναντι στην αναδιάρθωση του διεθνούς συστήματος

Το τέλος της μεταψυχροπολεμικής εποχής βρήκε απροετοίμαστη την ΕΕ, καθώς είχε επαναπαυθεί στη φθηνή ενεργειακή τροφοδοσία/εξάρτηση από την Ρωσία, τις ελεύθερες εμπορικές συναλλαγές με τις ΗΠΑ/Βόρεια Αμερική και την αμυντική ομπρέλα του ΝΑΤΟ (με το 75% του οικονομικού της βάρους να καλύπτεται από τις ΗΠΑ), ενώ είχε ήδη υποχωρήσει το οικονομικο/τεχνολογικό της αποτύπωμα στον παγκόσμιο ανταγωνισμό. Η αμηχανία της μπροστά στην αλλαγή παιγνιδιού του Τραμπ, την οδηγεί στο κατευνασμό, αποδεχόμενη το 5% ΑΕΠ των αμυντικών δαπανών (στο Νατοϊκό πλαίσιο) και την ετεροβαρή συμφωνία αύξησης κατά 15% των αμερικανικών δασμών στα προϊόντα της. Εν τούτοις, στο Ουκρανικό, επιχείρησε να διαφοροποιηθεί, προκρίνοντας την υποστήριξή της στην Ουκρανία, ως αναγκαία εμπροσθοφυλακή των ευρωπαϊκών συμφερόντων έναντι πιθανής ενίσχυσης της ρωσικής επιρροής. 

Έτσι, συντάσσεται, ευλόγως μεν, με τις ειρηνευτικές προσπάθειες Τραμπ, αλλά αντιδρά στην παραχώρηση ουκρανικών εδαφών/αλλαγή συνόρων, επισείοντας την απειλή της συλλογικής ευρωπαϊκής ασφάλειας, στο οποίο βεβαίως συνέτειναν και οι υβριδικές πιέσεις της Ρωσίας (παραβιάσεις ανατολικοευρωπαϊκών εναέριων χώρων από drones, κυβερνοεπιθέσεις σε υποδομές, παραπληροφόρηση…). Μόνο που η οικονομική και στρατιωτική στήριξη της Ουκρανίας και οι δέσμες κυρώσεων στην Ρωσία, δεν έκαμψαν την παραδοσιακή στρατιωτική αντοχή της Ρωσίας, παρά τις μεγάλες ανθρώπινες απώλειες και τις επώδυνες συνέπειες στην οικονομία της.

Σε αντίθεση με τις ευρωπαϊκές εκτιμήσεις, ο μεν Πούτιν αναθερμαίνει τη ρωσική οικονομία με επενδύσεις στην αμυντική τεχνολογία και, αργά αλλά σταθερά, διευρύνει τις εδαφικές του κτήσεις στην Ανατολική Ουκρανία, ο δε Τραμπ προσάπτει στους Ευρωπαίους “σαμποτάζ” του ειρηνευτικού του σχεδίου.

Νέα διάσταση στις ευρω-αμερικανικές σχέσεις

Το ρήγμα της διατλαντικής συμμαχίας αποτυπώνεται, επισήμως, στην Έκθεση Στρατηγικής Εθνικής Ασφάλειας (NSS), βάσει της οποίας οι ΗΠΑ, στηλιτεύοντας το ρόλο του ΟΗΕ και αποποιούμενες κάθε επιδίωξη παγκόσμιας κυριαρχίας, συνηγορούν υπέρ της εξισορρόπησης ζωνών επιρροής των ισχυρών παικτών, με την Ρωσία, κατ’ ακολουθία, να αποχαρακτηρίζεται ως απειλή. Ταυτόχρονα, η ευρω-αμερικανική σχέση προσλαμβάνει άλλη διάσταση  με την πλήρη απαξίωση του ευρωπαϊκού εγχειρήματος και των πολιτικών του ηγεσιών (όπως είχε προϊδεάσει ο Αντιπρόεδρος Βανς, από τον περασμένο Φεβρουάριο, στη Διάσκεψη του Μονάχου), προεξοφλώντας, μάλιστα, “πολιτισμικό αφανισμό” της Ευρώπης σε 20 χρόνια, τον οποίο θα απέτρεπαν μόνο ομοϊδεάτες της τρέχουσας Αμερικανικής Διοίκησης.

Ενώ η Συμμαχία των Προθύμων, υπό το Διευθυντήριο Γαλλίας-Γερμανίας-Ην. Βασιλείου, προσπαθεί να κρατήσει ενεργό το ενδιαφέρον συμμετοχής τους στις ειρηνευτικές συνομιλίες και παροχής μεταπολεμικών εγγυήσεων ασφαλείας στην Ουκρανία, οι Ευρωπαίοι αποκλείονται -για άλλη μια φορά- από τις τρέχουσες τριμερείς διαβουλεύσεις ΗΠΑ-Ρωσίας-Ουκρανίας, στο Αμπού Ντάμπι. Η ευρύτερη ευρωπαϊκή  στάση στο Ουκρανικό θα περιπλακεί υπό το φως των εξελίξεων της αμερικανικής επέμβασης στην Βενεζουέλα και, προπαντός, της απειλής προσάρτησης της Γροιλανδίας (υπενθυμίζεται, συνδεδεμένης μέσω Δανικής κυριαρχίας χώρας της ΕΕ και μέρος του ΝΑΤΟ):

Από τη μία πλευρά, ο Μακρόν επισημαίνει ότι πρέπει “να ξαναμιλήσουμε με την Ρωσία”, από την άλλη, εκδηλώνεται διάθεση μεγαλύτερης “αυτονόμησης” από τις ΗΠΑ με την οργάνωση στρατιωτικής παρουσίας εννέα χωρών στην Γροιλανδία, η οποία προκαλεί σφοδρή αντίδραση του Τραμπ με την απειλή επιβολής επιπλέον δασμών στους συγκεκριμένους “συμμάχους”, οδηγώντας το ΝΑΤΟ στα όρια της αυτοαναίρεσης. Τελικώς, οι απειλές περί δασμών, όπως και στρατιωτικής εισβολής στην Γροιλανδία, αποσύρονται, λαμβάνοντας προφανώς υπ’ όψιν τόσο την ασυνήθη αποφασιστικότητα ανταπάντησης της ΕΕ με εμπορικά αντίμετρα (ενεργοποίηση του Anti-Coercion Instrument), αλλά και τις άμεσες επιπτώσεις των διαδραματιζόμενων στις χρηματαγορές/υποχώρηση δολαρίου.                            

Τάση στρατιωτικοποίησης της ευρωπαϊκής οικονομίας 

Στο μεταξύ, η σταδιακή όξυνση της σοβούσας κρίσης του ΝΑΤΟ ώθησε τους Ευρωπαίους εταίρους να αναλάβουν “ευθύνες ενηλικίωσης” επιχειρώντας ένα αναγκαστικό και συνάμα αβέβαιο άλμα “στρατηγικής αυτονομίας” στον αμυντικό τομέα, με την υιοθέτηση του γιγαντιαίου χρηματοδοτικού προγράμματος ReArm/συναφών εργαλείων SAFE και EDIP (συνολικού ύψους έως 1 τρις ευρώ), το οποίο, μέσω κοινού δανεισμού και -κυρίως- εθνικών δανείων, αποσκοπεί στη στήριξη της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας και ενίσχυση των αμυντικών ικανοτήτων της ΕΕ. 

Ωστόσο, από θεσμικής απόψεως, η όλη μεθόδευση του αμυντικού προγράμματος προστίθεται στις εγγενείς παθογένειες της ΕΕ καθότι κινείται εκτός διαδικασιών ΚΕΠΠΑ (παράκαμψη ομοφωνίας) ούτε και εντάσσεται σε ένα κοινώς αποδεκτό ευρωπαϊκό πολιτικό σχέδιο, λόγω διαφορετικών εθνικών σχεδιασμών, έλλειψης κοινής πρόσληψης απειλών/προστασίας συνόρων, όπως και ασαφών όρων συμμετοχής τρίτων χωρών.

Εν προκειμένω, προτάσσεται η προστασία των βορειο-ανατολικών συνόρων και η οικοδόμηση σχετικού drone wall, καθώς και η δυνατότητα συμμετοχής τρίτων “ομονοούντων” εταίρων, μεταξύ των οποίων το Ην. Βασίλειο και η Τουρκία (επί των οποίων, ακριβώς, η Ελλάδα κατέγραψε την προστασία του “συνόλου των εξωτερικών συνόρων” και την επιφύλαξή της σε ενδεχόμενη συμπερίληψη της Τουρκίας στον κοινό δανεισμό ενόσω η γειτονική χώρα διατηρεί το casus belli και τη ρητορική των γκρίζων ζωνών, αξιοποιώντας το περιθώριο αρνησικυρίας που παρέχει ο οικείος Κανονισμός SAFE).

Σημειωτέον, η μέθοδος παράκαμψης της ομοφωνίας επαναλήφθηκε και για τη χρηματοδοτική κάλυψη της τελευταίας απόφασης οικονομικής στήριξης της Ουκρανίας (στην οποία αντιτάχθηκαν η Ουγγαρία, Τσεχία και Σλοβακία), ήτοι απόφαση κοινού δανεισμού 90 δις ευρώ, υπό την εγγύηση του Κοινοτικού Προϋπολογισμού, με “ενισχυμένη πλειοψηφία” (άρθρ. 20 Συνθ. ΕΕ).

Υπό την πίεση της συγκυρίας, η τάση μετάλλαξης της ΕΕ από εγχείρημα ειρήνης και “ήπιας ισχύος” σε δυνάμει “οικονομία πολέμου”, μπορεί να προσφέρει μια προσωρινή αναπτυξιακή ώθηση στη χειμαζόμενη ευρωπαϊκή οικονομία, όμως εγείρει ενδο/δια-κρατικές αντιδράσεις και επιφυλάξεις, τόσο ως προς τη στρατηγική της κατεύθυνση (προτεραιοποίηση ρωσικής απειλής, επανεξοπλισμός Γερμανίας, απουσία στρατηγικής διεξόδου μετά τον τερματισμό του ρωσο-ουκρανικού πολέμου/μέλλον ευρω-ρωσικών σχέσεων…) όσο και ως προς τη δυσκολία δημοσιονομικής διαχείρισης -σε ενωσιακό και εθνικό επίπεδο- του συνεπαγόμενου οικονομικού/κοινωνικού βάρους (πιθανές μεγάλες περικοπές παραγωγικών και κοινωνικών πόρων), εν μέσω, μάλιστα, υψηλών δημοσίων ελλειμμάτων και ενεργειακού κόστους.

Στην τρέχουσα  περίοδο αναδιάρθρωσης του διεθνούς συστήματος, η ΕΕ παραμένει ακόμα παγκόσμια οικονομική δύναμη, αλλά προκειμένου να αποφύγει τον κίνδυνο περαιτέρω υποχώρησης της θέσης της στον παγκόσμιο ανταγωνισμό και γεωπολιτικής περιθωριοποίησής της, επείγει η οργανωτική και λειτουργική αναπροσαρμογή της στα νέα δεδομένα. Αυτό σημαίνει τη μετεξέλιξη του κυρίαρχου μεταπολεμικού της μοντέλου (ήπια ισχύς, κοινωνικό κράτος δικαίου, μικτή οικονομία της αγοράς, πολυπολιτισμική συνύπαρξη…), στο πλαίσιο ενός νέου γεωστρατηγικού και αναπτυξιακού αφηγήματος.

Τούτο δεν είναι αυτονόητο λόγω του διεθνούς κλίματος επιστροφής σε εθνοκεντρικές επιλογές ισχύος, αλλά και της κρίσης αντιπροσώπευσης/νομιμοποίησης του ευρωπαϊκού συστήματος συνεργασίας. Σημειωτέον, η συγκεκριμένη κρίση έχει οξυνθεί  ως αποτέλεσμα, αφενός, της διαιώνισης των θεσμικών/γραφειοκρατικών του αβελτηριών, αφετέρου, των ανερχομένων αντισυστημικών/αντιευρωπαϊκών τάσεων υποθαλπόμενων, κυρίως, από την άνοδο της ακροδεξιάς και πάσης φύσεως λαϊκισμών.

Διλήμματα για την ΕΕ

Κατά συνέπεια, η φιλοδοξία της “στρατηγικής αυτονομίας” της ΕΕ περνάει μέσα από τη ικανότητα διατήρησης ενεργών των θεμελιωδών αρχών και αξιών της, αλλά -συγχρόνως- και ρεαλιστικών απαντήσεων σε κρίσιμα ταυτοτικά της διλήμματα/ερωτήματα. Ειδικότερα, ως προς την οργάνωση της κοινής άμυνας και ασφάλειας/γεωπολιτικό προσανατολισμό της, τα σχετιζόμενα με:

• τη δυνατότητα έγκαιρης αμυντικής χειραφέτησης από τις ΗΠΑ και τον επιδιωκόμενο χαρακτήρα της ευρωατλαντικής σχέσης,
• τον συμπληρωματικό προσδιορισμό ή μη της  ασαφούς ρήτρας “αμοιβαίας συνδρομής” (άρθρου 42 παρα. 7 Συνθ. ΕΕ) με ευρωπαικοποίηση του ΝΑΤΟ/ευρωστρατό και της ιδιοσυστασίας του προτεινόμενου μείγματος σκληρής-ήπιας ισχύος,
• τη διατήρηση της στρατηγικής αντιπαράθεσης ή την επιδίωξη “συμφιλίωσης”  με την Ρωσία στο πλαίσιο μιας νέας ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής ασφάλειας και τη θέση σε αυτή τρίτων “ομονοούντων” χωρών και δη της Τουρκίας,
• ως σημαντικό σημείο αναφοράς των επιθυμητών  στρατηγικών σχέσεων με τον Παγκόσμιο Νότο, την επιλογή της γεωοικονομικής εταιρικής σχέσης ή της συστημικής αντιπαλότητας με την Κίνα.

Ως προς το περιεχόμενο του νέου οικονομικο-κοινωνικού μοντέλου:

• τον έλεγχο της τάσης “στρατιωτικοποίησης της οικονομίας” με τη διαφύλαξη της “συνοχής”,
• την εξισορρόπηση της προστασίας της ευρωπαϊκής βιομηχανικής και αγροτικής παραγωγής με την αξιοποίηση των ευκαιριών πολυμερών ελευθέρων συναλλαγών (όπως οι συμφωνίες Mercosur και ΕΕ-Ινδία),
• την αντοχή του ευρωπαϊκού ρυθμιστικού πλαισίου ψηφιακής μετάβασης (έναντι των ανεξέλεγκτων ψηφιακών κολοσσών) και της τήρησης των διεθνών δεσμεύσεων κλιματικών στόχων για την πράσινη μετάβαση, ώστε να ανακτηθεί ανταγωνιστικό πλεονέκτημα/αντιστροφή της ενεργειακής ανεπάρκειας και της υστέρησης στον τομέα της  Τεχνητής Νοημοσύνης,
• την εμβάθυνση της οικονομικής/δημοσιονομικής/χρηματοπιστωτικής ολοκλήρωσης της ΕΕ, με σημαντική αύξηση του ενωσιακού προϋπολογισμού και υιοθέτηση ανάλογου της άμυνας χρηματοδοτικού πακέτου αναπτυξιακών επενδύσεων (όπως εισηγείται και η περιώνυμη Έκθεση Draghi), σε συνδυασμό με τη διατήρηση των χαρακτηριστικών του ευρωπαϊκού κοινωνικού κράτους/δημοσίων αγαθών,
• την ενίσχυση της κοινής προστασίας των συνόρων και του ευρύτερου ελέγχου της παράτυπης μετανάστευσης, τον επανακαθορισμό της σχέσης πολυπολιτισμικής συνύπαρξης και ασφάλειας, καθώς και την εξειδίκευση της συνάφειας της νόμιμης μετανάστευσης με τη γήρανση του ευρωπαϊκού πληθυσμού.

 Ως προς τη θεσμική αρχιτεκτονική:

• τον τρόπο αντιμετώπισης του κατακερματισμού της ιδιότυπης ευρωπαϊκής συμπολιτείας, των περίπλοκων διαδικασιών λήψης αποφάσεων και συναιρέσεων στον ελάχιστο κοινό παρονομαστή,
• την επέκταση ή μη της ειδικής πλειοψηφίας/κατάργηση ομοφωνίας ή/και εισαγωγή πλειόνων μορφών διαφοροποιημένης ολοκλήρωσης/μεταβλητής γεωμετρίας, όπως και τη δυνατότητα καινοτόμας ανασύνθεσης των  εθνικών με τα ενωσιακά χαρακτηριστικά που να εδράζεται σε δημοκρατικές και συμμετοχικές διαδικασίες.

Εν κατακλείδι, η ΕΕ, ανάμεσα στους μεσσιανικούς βολονταρισμούς Τραμπ και Πούτιν, βιώνει το υπαρξιακό της δράμα καθ’ ον χρόνο, μάλιστα,  της χρεώνεται, αμφιπλεύρως, “πολιτισμική παρακμή” και ευθύνη “αποδυτικοποίησης”. Η δύσκολη, όσο όμως και επείγουσα, συντεταγμένη αντίδρασή της με πειστικό επαναπροσδιορισμό του γεωπολιτικού, δημοκρατικού και κοινωνικού της στίγματος, αποτελεί μονόδρομο για την ίδια την επιβίωσή της, αλλά και ευκταία συνεισφορά του ορθολογικού και ανθρωποκεντρικού ευρωπαϊκού πολιτισμού στο ταραγμένο διεθνές σκηνικό.