Η Τουρκία στην σκακιέρα της Ερυθράς Θάλασσας

Όταν το τουρκικό γεωτρύπανο Cagri Bey απέπλευσε για τη Σομαλία στις 15 Φεβρουαρίου, σηματοδότησε την πιο πρόσφατη έκφανση των φιλοδοξιών του προέδρου Ερντογάν στην Αφρική. Οι κοινές έρευνες πετρελαίου και φυσικού αερίου στα ανοικτά των ακτών της Σομαλίας αποτελούν κρίσιμη εξέλιξη στην προσπάθεια της Τουρκίας να διαφοροποιήσει τις ενεργειακές της πηγές. Παράλληλα, αντιπροσωπεύουν ένα νέο πεδίο τουρκικών επενδύσεων στην ήπειρο, όπου η Άγκυρα διευρύνει σταθερά το αποτύπωμά της τις τελευταίες δύο δεκαετίες, μέσω της ανάπτυξης πολιτικών υποδομών και της ενίσχυσης των πωλήσεων όπλων και της στρατιωτικής βοήθειας.

Σε αντίθεση με την προσέγγιση της Κίνας, που για χρόνια επικεντρώθηκε σε τεράστια έργα υποδομής, ή της Ρωσίας, η οποία ανταλλάσσει στήριξη ασφαλείας με πρόσβαση σε πόρους, η Τουρκία ακολουθεί μια ενδιάμεση οδό: Συνδυάζει στρατιωτική βοήθεια με επιχειρηματικές συμφωνίες και διπλωματική εμπλοκή, μετατρέποντας τους δεσμούς ασφαλείας σε διαρκή επιρροή. Στη Σομαλία, αυτή η επιρροή της έχει εξασφαλίσει παρουσία στην Ερυθρά Θάλασσα – μια περιοχή που ενδιαφέρει την Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα.

«Η Τουρκία βλέπει την Ανατολική Αφρική ως κεντρική για τις μακροπρόθεσμες φιλοδοξίες της από την ενέργεια έως το διάστημα και χρησιμοποιεί τη στρατιωτική στήριξη για να εξασφαλίσει έρεισμα», δήλωσε ο Σέρχατ Ερκμέν, διευθυντής του Pros&Cons Security and Risk Analysis Center στην Άγκυρα. Πρόσθεσε ότι η Τουρκία επιδιώκει να προβάλλει «επιρροή σε έναν από τους πιο στρατηγικούς θαλάσσιους διαδρόμους μεταφοράς παγκοσμίως».

Η Τουρκία στην Σομαλία

Η εμπλοκή της Τουρκίας στην αφρικανική ήπειρο είναι πολυεπίπεδη. Στον Νίγηρα επένδυσε στη δημόσια υγεία και σε συστήματα καθαρού νερού. Στο Σουδάν κατασκεύασε μονάδα εντατικής θεραπείας νεογνών και επιδιώκει την ανάπτυξη λιμένα. Στη Λιβύη ανέπτυξε στρατιωτικούς εκπαιδευτές, οπλισμένα drones και σύμμαχους της Σύρους, για να στηρίξει την αναγνωρισμένη από τον ΟΗΕ κυβέρνηση.

Ωστόσο, πουθενά τα τουρκικά κέρδη δεν είναι πιο ορατά από ό,τι στη Σομαλία. Η Άγκυρα διατηρεί στο Μογκαντίσου τη μεγαλύτερη υπερπόντια στρατιωτική της βάση, όπου από το 2017 έχει εκπαιδεύσει πάνω από το 1/3 του σομαλικού στρατού και έχει πουλήσει οπλισμένα drones για χρήση κατά της al-Shabaab, της τοπικής οργάνωσης που συνδέεται με την Αλ Κάιντα. Τον τελευταίο μήνα, η Τουρκία ανέπτυξε μαχητικά F-16, άρματα μάχης και ελικόπτερα για να ενισχύσει περαιτέρω τις κυβερνητικές θέσεις – μια αποστολή που, σύμφωνα με τον υφυπουργό Άμυνας της Σομαλίας, θα συμβάλει στη σταθεροποίηση μιας χώρας, που μαστίζεται από συγκρούσεις επί σχεδόν τέσσερεις δεκαετίες.

Παράλληλα, βρίσκονται υπό ανάπτυξη στη Σομαλία τουρκική ναυτική βάση και πεδίο δοκιμών βαλλιστικών πυραύλων, καθώς και το πρώτο διαστημοδρόμιο της Τουρκίας, του οποίου τα έργα ξεκίνησαν νωρίτερα φέτος. Την ίδια στιγμή, η Άγκυρα συνέβαλε στην ανάπτυξη πολιτικών υποδομών, κατασκευάζοντας σχολεία, νοσοκομεία και αεροδρόμιο. Το 2024 μεσολάβησε για συμφωνία αποκλιμάκωσης της έντασης μεταξύ Σομαλίας και Αιθιοπίας.

Το ετήσιο εμπόριο της Τουρκίας με την Αφρική αυξήθηκε κατά 10% πέρυσι, φθάνοντας τα 35 δισ. δολάρια – σχεδόν όσο και το εμπόριό της με τις ΗΠΑ – με έμφαση στα χημικά, τη γεωργία, τον χάλυβα και τον σίδηρο. Μέχρι σήμερα, τουρκικές κατασκευαστικές εταιρείες έχουν εμπλακεί σε περισσότερα από 2.000 έργα στην ήπειρο, συνολικής αξίας 100 δισ. δολαρίων, δήλωσε πρόσφατα ο Ερντογάν. Η Άγκυρα έχει σχεδόν τετραπλασιάσει τις διπλωματικές της αποστολές στην Αφρική, από τις αρχές της δεκαετίας του 2000. Η Turkish Airlines έχει προσθέσει δεκάδες νέους προορισμούς, ενώ τουρκικά πανεπιστήμια έχουν υποδεχθεί δεκάδες χιλιάδες Αφρικανούς φοιτητές.

Μετά το αποτυχημένο πραξικόπημα του 2016, ο Ερντογάν πίεσε τις κυβερνήσεις της Γκάνας, της Κένυας και του Σουδάν να κλείσουν σχολεία, που συνδέονταν με το κίνημα του Φετουλάχ Γκιουλέν. Το 2024, η Κένυα απήγαγε και επαναπροώθησε, κατόπιν αιτήματος της Άγκυρας, ομάδα Τούρκων αιτούντων άσυλο, που φέρονταν ως οπαδοί του Γκιουλέν. Ακολούθησαν μεταλλευτικές συμβάσεις και, νωρίτερα αυτόν τον μήνα, άδεια από τη Λιβύη για έρευνες υπεράκτιου πετρελαίου.

Στόχος η ισχύς στην Ερυθρά Θάλασσα

Στον πυρήνα της, η τουρκική εμπλοκή αποσκοπεί στη διαμόρφωση της ισορροπίας ισχύος – συχνά σε ευθυγράμμιση με τη Σαουδική Αραβία, την Αίγυπτο και το Κατάρ – κατά μήκος του διαδρόμου της Ερυθράς Θάλασσας, μιας από τις πλέον στρατηγικές θαλάσσιες οδούς εμπορίου παγκοσμίως. Κατά την επίσκεψή του στην Αιθιοπία, ο Ερντογάν καταδίκασε την αναγνώριση από το Ισραήλ της αποσχισθείσας περιοχής της Σομαλιλάνδης, λέγοντας ότι «δεν ωφελεί ούτε τη Σομαλιλάνδη, ούτε το Κέρας της Αφρικής», το οποίο «δεν πρέπει να μετατραπεί σε πεδίο αντιπαράθεσης ξένων δυνάμεων».

Η πρόσφατη τουρκική στρατιωτική ανάπτυξη στη Σομαλία ακολούθησε την απόφαση της σομαλικής κυβέρνησης – υπό πίεση της Σαουδικής Αραβίας – να τερματίσει συμφωνίες ασφάλειας και λιμένων με τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, τα οποία ενισχύουν τους δεσμούς τους με τη Σομαλιλάνδη. Παρόμοια δυναμική καταγράφηκε και πέρυσι, όταν η Άγκυρα παρείχε στον σουδανικό στρατό τουρκικής κατασκευής drones για χρήση κατά των παραστρατιωτικών Δυνάμεων Ταχείας Υποστήριξης, τις οποίες το Σουδάν, η Ευρωπαϊκή Ένωση και ειδικοί του ΟΗΕ κατηγορούν ότι εξοπλίζονται από τα ΗΑΕ – κάτι που τα Εμιράτα αρνούνται επανειλημμένως. Ο Ερντογάν διατηρεί σχέσεις και με τις δύο πλευρές και έχει προσφερθεί να μεσολαβήσει.

Επιστρέφοντας από την Αιθιοπία, ο Ερντογάν δήλωσε ότι συζήτησε εμπορικές και επενδυτικές προοπτικές με τον πρωθυπουργό, Άμπιι Άχμεντ, εκφράζοντας την επιθυμία του να συμμετάσχουν τουρκικές εταιρείες στην κατασκευή μεγάλου αεροδρομίου κοντά στην Αντίς Αμπέμπα. «Η Αιθιοπία είναι η μεγαλύτερη χώρα σε μια στρατηγικά σημαντική περιοχή», ανέφερε. «Για να αξιοποιηθεί το δυναμικό της Αφρικής, αναμφίβολα ένας από τους βασικούς δρόμους περνά μέσα από την Αιθιοπία».