Υπάρχει εντός του Ιράν εναλλακτική στο καθεστώς;

Ορισμένοι αναλυτές θεωρούν ότι το σύστημα εξουσίας στο Ιράν είναι πιο ανθεκτικό απ’ όσο φαίνεται και μπορεί να επιβιώσει, ακόμη και έντονων κοινωνικών εκρήξεων ή μαζικών βομβαρδισμών – υπάρχει και το παράδειγμα του πολέμου του περασμένου Ιουνίου, όπου τα ισραηλινά πολεμικά πλήγματα οδήγησαν σε προσωρινή συσπείρωση, υπό το καθεστώς. Άλλοι εκτιμούν ότι, ακόμη και αν καταρρεύσει, η εξουσία ενδέχεται να περάσει στο Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης, τον ισχυρότερο στρατιωτικο-πολιτικό θεσμό της χώρας, οδηγώντας απλώς σε μια νέα μορφή αυταρχισμού.

Υπάρχουν και πιο αισιόδοξες εκτιμήσεις για το Ιράν. Σύμφωνα με αυτές, μια συνολική κατάρρευση του συστήματος θα μπορούσε να ανοίξει τον δρόμο, είτε για μια δημοκρατική μετάβαση με τη συμβολή προσωπικοτήτων της διασποράς (όπως ο υιός Παχλεβί) είτε για την εγκαθίδρυση μιας συνταγματικής μοναρχίας. Κάποιοι φαντάζονται ακόμη και μια ελεγχόμενη μετάβαση, όπου πρόσωπα του ίδιου του καθεστώτος θα παρέδιδαν την εξουσία στην αντιπολίτευση. Οι εκτιμήσεις αυτές μοιάζουν υπερβολικές, με δεδομένη την πραγματικότητα στο εσωτερικό της χώρας.

Το Ιράν πράγματι εμφανίζεται σε καμπή. Η κοινωνία είναι εξαντλημένη από δεκαετίες οικονομικής κακοδιαχείρισης, πληθωρισμού και διεθνούς απομόνωσης. Ο ανώτατος ηγέτης Αλί Χαμενεΐ είναι προχωρημένης ηλικίας και βεβαρημένης υγείας, γεγονός που εντείνει τα σενάρια διαδοχής και αβεβαιότητας. Παράλληλα, το πυρηνικό αδιέξοδο και η ένταση με τις Ηνωμένες Πολιτείες, εντείνουν τους γεωπολιτικούς κινδύνους. Ωστόσο, οι συζητήσεις για την “επόμενη μέρα” παραβλέπουν τον καθοριστικό παράγοντα: Την κατάσταση της ίδιας της ιρανικής αντιπολίτευσης που ελάχιστα ωφελήθηκε από το κύμα διαμαρτυριών που συντάραξε το Ιράν.

Ιράν: Ο χάρτης της αντιπολίτευσης

Το βασικό πρόβλημα είναι η βαθιά διχόνοια. Η αντιπολίτευση στο Ιράν δεν διαθέτει ενιαία ηγεσία, ούτε ενοποιητική δομή. Αντιθέτως, θυμίζει “αρχιπέλαγος” ομάδων που διαφέρουν ως προς τη γεωγραφία, τη γενιά, την ιδεολογία και την εμπειρία καταστολής. Στο εσωτερικό της χώρας δρουν εργατικά σωματεία, φοιτητικοί πυρήνες, γυναικεία κινήματα, οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων και εθνοτικές ομάδες. Όλοι συμμετείχαν στα κύματα διαμαρτυριών από το 2009 και μετά, αλλά η κρατική καταστολή και η αμοιβαία καχυποψία, δυσχεραίνουν τον συντονισμό τους.

Ιδιαίτερη σημασία έχουν οι εργατικές οργανώσεις – εκπαιδευτικοί, συνταξιούχοι, εργαζόμενοι στις μεταφορές – που εκφράζουν συστηματικά τη λαϊκή δυσαρέσκεια για την ακρίβεια, την ανισότητα και τη διαφθορά. Διαθέτουν κοινωνικές ρίζες και οργανωτική δομή, όμως το καθεστώς περιορίζει τη δράση τους και αποτρέπει τη σύμπραξή τους με άλλες ομάδες. Παρόλα αυτά συνεχίζουν να έχουν περιορισμένες ασφαλείς προσβάσεις στο διαδίκτυο.

Παράλληλα, τα δίκτυα εθνοτικών μειονοτήτων, όπως οι Κούρδοι, οι Μπαλούχοι και οι Άραβες του Αχβάζ, διαθέτουν ισχυρή οργάνωση και ζητούν, όχι μόνο το τέλος της θεοκρατικής διακυβέρνησης, αλλά αποκέντρωση και πολιτισμικά δικαιώματα. Ωστόσο, οι σχέσεις τους με άλλες αντιπολιτευτικές δυνάμεις είναι εύθραυστες: Οι μειονότητες φοβούνται έναν νέο συγκεντρωτισμό, ενώ οι Πέρσες αντιπολιτευόμενοι ανησυχούν για αποσχιστικές τάσεις, ή ξένη επιρροή.

Η καχυποψία για εξωτερικές παρεμβάσεις εντείνει τη διάσπαση. Σχεδόν κάθε παράταξη στο Ιράν έχει κατηγορηθεί για δεσμούς με ξένες δυνάμεις  – από τις μοναρχίες του Κόλπου, έως τις ΗΠΑ. Παρότι τέτοιες επαφές δεν είναι ανύπαρκτες, η υπερβολική έμφαση σε αυτές υπονομεύει την οικοδόμηση εμπιστοσύνης.

Σημαντικό ρόλο παίζουν οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών – δικηγόροι, δημοσιογράφοι, φεμινίστριες, επιστήμονες –
που προσπαθούν να γεφυρώσουν το χάσμα ανάμεσα σε λαϊκούς ακτιβιστές και κύκλους των ελίτ. Έχουν διατυπώσει κοινά μανιφέστα υπέρ του πλουραλισμού, της κοσμικότητας, της ισότητας φύλων και του κράτους δικαίου. Ωστόσο, συχνά υφίστανται πρώτοι την καταστολή και μένουν στο περιθώριο των ευρύτερων συνασπισμών.

Μουσαβί, Παχλεβί και Ρατζαβί 

Υπάρχει επίσης η αντιπολίτευση εντός του ίδιου του καθεστώτος του Ιράν, με πρόσωπα που υπηρέτησαν το σύστημα, αλλά ζητούν μεταρρυθμίσεις. Ο πρώην πρόεδρος Χασάν Ρουχανί έχει προτείνει συνταγματικές αλλαγές, ενώ ο Μοχάμεντ Χαταμί έχει καλέσει σε βαθύτερες μεταρρυθμίσεις. Ο Μιρ Χοσεΐν Μουσαβί, ηγετική μορφή στο Πράσινο Κίνημα, παραμένει σε κατ’ οίκον περιορισμό. Ο Μοστάφα Τατζαντέ έχει ζητήσει ρητά δημοκρατική μετάβαση. Ωστόσο, αυτοί οι παράγοντες βρίσκονται παγιδευμένοι: Από την μία το κράτος τους περιορίζει και από την άλλη, οι νεότεροι διαδηλωτές τούς θεωρούν μέρος του προβλήματος.

Στη διασπορά, οι αντικαθεστωτικές δυνάμεις έχουν μεγαλύτερη ελευθερία κινήσεων και επιρροή στα μέσα ενημέρωσης και οικονομικών πόρων. Όμως και εκεί κυριαρχούν έριδες. Οι μοναρχικοί, με επίκεντρο τον Ρεζά Παχλεβί, αποτελούν το πιο αναγνωρίσιμο ρεύμα, αλλά κατηγορούνται για επιθετική ρητορική και υπερβολική εξάρτηση από το εξωτερικό. Άλλοι φοβούνται ότι ενδεχόμενη επαναφορά της μοναρχίας θα οδηγήσει σε νέο συγκεντρωτισμό και αυταρχισμό. Ακόμη πιο αμφιλεγόμενη είναι η οργάνωση Μουτζαχεντίν-ε-Χαλκ, υπό την ηγεσία της Μαριάμ Ρατζαβί. Παρά τη δομή και τη διεθνή στήριξη που διαθέτει, αντιμετωπίζεται με καχυποψία από πολλούς Ιρανούς, λόγω του τρομοκρατικού παρελθόντος της οργάνωσης και καταγγελιών για αυταρχικές πρακτικές.

Προσπάθειες γεφύρωσης, όπως ο “Χάρτης Mahsa” το 2023, επιχείρησαν να ενώσουν διαφορετικά ρεύματα γύρω από κοινές δημοκρατικές αρχές, αλλά κατέρρευσαν, λόγω ιδεολογικών διαφορών. Ακόμη κι αν η διασπορά ενωνόταν, θα έπρεπε να οικοδομήσει δεσμούς εμπιστοσύνης με το εσωτερικό, αναγνωρίζοντας ότι, όσοι υφίστανται την καταστολή, πρέπει να έχουν τον κύριο λόγο στις στρατηγικές αποφάσεις.

Δύσκολη η μετάβαση

Μπορούμε να πούμε, ότι καμία ομάδα δεν μπορεί μόνη της να επιφέρει μετάβαση. Απαιτείται ένας ευρύς συνασπισμός με, έστω περιορισμένη, κοινή πλατφόρμα: Τερματισμός της κυριαρχίας του κλήρου, εγγύηση βασικών ελευθεριών, διασφάλιση της εδαφικής ακεραιότητας και μια χρονικά οριοθετημένη, διεθνώς επιτηρούμενη μετάβαση.

Τα πιο αμφιλεγόμενα ζητήματα – μοναρχία ή δημοκρατία, βαθμός αποκέντρωσης, εξωτερική πολιτική – θα μπορούσαν να αποφασιστούν αργότερα από μια εκλεγμένη συντακτική συνέλευση. Πέραν από την κοινή διακήρυξη αρχών, η αντιπολίτευση χρειάζεται θεσμικές γέφυρες: Αποκεντρωμένα δίκτυα στο εσωτερικό του Ιράν για ανθεκτικότητα στην καταστολή, κοινοτικές δομές που θα ενισχύσουν τη λαϊκή στήριξη και έναν διαφανή μηχανισμό συντονισμού στη διασπορά. Τέλος, πρέπει να υπάρξει ρεαλιστικό σχέδιο για την “επόμενη μέρα” – τεχνοκρατικό και μη ιδεολογικό – που θα εξασφαλίσει σταθερότητα, λειτουργία βασικών υπηρεσιών και αποτροπή χάους, μετά από ενδεχόμενη πτώση του καθεστώτος.

Χωρίς ενότητα, το καθεστώς μπορεί να επιβιώσει, όχι επειδή διαθέτει ισχυρή λαϊκή νομιμοποίηση, αλλά επειδή δεν υπάρχει αξιόπιστη και συνεκτική εναλλακτική. Βέβαια, όλα αυτά είναι τόσο πολύπλοκα, που μάλλον κάτι πολύ διαφορετικό και χαοτικό θα δούμε.