Υπό ποιες προϋποθέσεις μπορεί να καταρρεύσει το ιρανικό καθεστώς

Σε αυτό το πλαίσιο διαμορφώνονται δύο επικρατέστερες εκδοχές εξέλιξης, με την παρούσα ανάλυση να εκτιμά ως πιθανότερη τη δεύτερη (Σενάριο Β). Σενάριο Α: Η πρώτη αφορά μια επικίνδυνη κλιμάκωση, στην οποία Ρωσία και Κίνα επιλέγουν να διατηρήσουν τη συνοχή του άξονα έναντι επιμέρους συμφερόντων και να στηρίξουν ενεργά το ιρανικό καθεστώς. Σε μια τέτοια εξέλιξη, το Ιράν αναδεικνύεται σε βασικό πεδίο αναχαίτισης της δυτικής ισχύος, ενώ παράπλευρα θέατρα ενεργοποιούνται ταυτόχρονα ως πολλαπλασιαστές πίεσης, διευρύνοντας το κόστος και τη γεωγραφία της αντιπαράθεσης.

Σενάριο Β: Η δεύτερη εκδοχή αφορά την αποκλιμάκωση μέσω στρατηγικής σιωπής. Σε αυτό το σενάριο, η περιορισμένη ή ανύπαρκτη εμπλοκή Μόσχας και Πεκίνου οδηγεί σταδιακά στην αποκοπή του Ιράν από κρίσιμους μηχανισμούς στήριξης, ανοίγοντας τον δρόμο για εσωτερική αποσταθεροποίηση και τελική αποδόμηση του καθεστώτος.

Η λογική αυτή εντάσσεται σε μια ευρύτερη αναδιάταξη σφαιρών επιρροής, όπου μετά την Αλάσκα διαφαίνεται αποδοχή ρωσικής σφαίρας επιρροής στην Ουκρανία και, κατ’ αναλογία, άνοιγμα χώρου για κινεζική σφαίρα επιρροής στην Ταϊβάν. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, κάθε μεγάλη δύναμη κινείται εντός του δικού της γεωγραφικού και στρατηγικού πλαισίου, αφήνοντας το Ιράν εκτεθειμένο και χωρίς την προστασία του συνασπισμού στον οποίο τυπικά ανήκει.

Συνθήκες Κατάρρευσης του Ιράν

Για να καταρρεύσει ένα καθεστώς, δεν αρκεί η στρατιωτική πίεση. Απαιτείται η ταυτόχρονη διαμόρφωση πολιτικών συνθηκών στο εξωτερικό και στο εσωτερικό, ώστε η αποσταθεροποίηση να εμφανίζεται ως νόμιμη, αναγκαία και αναπόφευκτη. Σε αυτό το πλαίσιο, η 7η Οκτωβρίου, με τη επίθεση της Χαμάς κατά του Ισραήλ από τη Χαμάς, λειτούργησε ως καταλύτης στρατηγικής νομιμοποίησης χωρίς εξωραϊσμούς.

Η ωμή φύση της επίθεσης επέτρεψε τη σύνδεση του κινδύνου πυρηνικοποίησης του Ιράν με απειλή για τη διεθνή ασφάλεια και σταθερότητα. Παράλληλα, η οικονομική ασφυξία που επέβαλε η Δύση, σε συνδυασμό με την καταπίεση ενός δεσποτικού καθεστώτος, παράγει κοινωνική εξαθλίωση και συσσωρευμένη οργή, δημιουργώντας το απαραίτητο πολιτικό υπόστρωμα εντός και εκτός συνόρων για την αποδοχή της πτώσης του καθεστώτος ως φυσικής εξέλιξης.

Από τη φάση των πολιτικών συνθηκών, η διαδικασία μεταφέρεται στο επιχειρησιακό επίπεδο. Η στρατηγική που εφαρμόστηκε απέναντι στο Ιράν δεν υπήρξε στιγμιαία αλλά κλιμακωτή και πολυεπίπεδη. Η διαδοχική ενεργοποίηση θεάτρων στη Γάζα, τη Ράφα, τον Λίβανο, την Υεμένη και τη Συρία ακολούθησε τη βασική αρχή της υψηλής στρατηγικής, σύμφωνα με την οποία αποδυναμώνεται πρώτα ο περίγυρος του αντίπαλου ώστε να καταστεί ευάλωτος ο πυρήνας.

Υπό αυτή τη λογική, η Ιερουσαλήμ έπρεπε προηγουμένως να απογυμνώσει την Τεχεράνη από την περιφερειακή του περίμετρο και τους μηχανισμούς έμμεσης ισχύος. Η κορύφωση αυτής της πορείας εκδηλώνεται με τα πλήγματα κατά του πυρηνικού προγράμματος, τα οποία συνιστούν στην πρώτη φάση έναν de facto αφοπλισμό και όχι μια προσπάθεια ολοκληρωτικής καταστροφής. Σε αυτό το πλαίσιο, ο στρατηγικός στόχος των Ηνωμένες Πολιτείες δεν θα ήταν η διάλυση του ιρανικού κράτους, αλλά η μετατροπή του από δυνητική απειλή σε ελεγχόμενο και λειτουργικό σύμμαχο.

Η ανατροπή ενός τέτοιου συστήματος εξουσίας δεν πραγματοποιείται με αποσπασματικές κινήσεις αλλά προϋποθέτει ευθυγράμμιση με τη συνολική αρχιτεκτονική ισχύος και τις γεωπολιτικές δυναμικές του νέου διεθνούς συστήματος. Η κίνηση εντός της κατανομής ισχύος συνεπάγεται κίνηση εντός της σύγκρουσης των συνασπισμών. Δεν πρόκειται για αυτόνομα θέατρα πολέμου αλλά για αλληλένδετα μέτωπα ενός ενιαίου γεωστρατηγικού πολέμου, όπου από τη μία πλευρά συγκροτείται ο Δυτικός Συνασπισμός και από την άλλη ο Άξονας του Παγκόσμιου Νότου.

Μια βασική προϋπόθεση για το καθεστώς

Κατά συνέπεια, η αποδόμηση του ιρανικού θεοκρατικού συστήματος δεν πρέπει να αποτελεί προϊόν μιας μονοδιάστατης ενέργειας, αλλά αποτέλεσμα σύμπτωσης κρίσιμων παραγόντων που πρέπει να λειτουργήσουν ταυτόχρονα. Κομβικής σημασίας είναι η απουσία ενεργής στρατηγικής στήριξης από τις δύο κεντρικές δυνάμεις του Άξονα, τη Ρωσία και την Κίνα. Εάν λοιπόν η Δύση το προηγούμενο διάστημα κατόρθωσε να μετακινήσει τη Ρωσία εκτός του αντιδυτικού πλαισίου, τότε δεν πρόκειται για μια απλή διπλωματική επιτυχία αλλά για δομικό ρήγμα στον εσωτερικό ιστό του Άξονα. Η ικανοποίηση των ρωσικών στρατηγικών απαιτήσεων στην Ουκρανία λειτουργεί σε αυτήν την περίπτωση ως αντάλλαγμα υψηλής γεωπολιτικής αξίας και ως μηχανισμός αποσυμπίεσης της ρωσικής εμπλοκής.

Αντίστοιχα, μια σιωπηρή αποδοχή του κινεζικού αφηγήματος για την Ταϊβάν, κατά τον ίδιο τρόπο που έγινε αποδεκτό το ρωσικό αφήγημα περί ζωτικού χώρου στην Ουκρανία, δημιουργεί τις προϋποθέσεις στρατηγικής ουδετερότητας του Πεκίνου. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, το Ιράν παύει να αποτελεί προτεραιότητα για τις μεγάλες δυνάμεις του Άξονα και μένει εκτεθειμένο χωρίς ουσιαστικά ερείσματα στήριξης. Υπό αυτές τις συνθήκες, η ικανοποίηση των ρωσικών και κινεζικών στρατηγικών προτεραιοτήτων λειτουργεί και ως μηχανισμός συγκράτησης τρίτων δρώντων του Άξονα, καθώς μειώνει τα κίνητρα για αποσταθεροποιητικές αντιδράσεις από πόλους όπως η Βόρεια Κορέα, περιορίζοντας την οριζόντια επέκταση της σύγκρουσης.

Εσωτερική αποσταθεροποίηση 

Η διάσπαση της ισχύος μέσω ταυτόχρονης πίεσης σε εσωτερικό και εξωτερικό επίπεδο: Η πρόκληση κοινωνικών εκρήξεων από το εσωτερικό προς τα έξω λειτουργεί ως βασικός μοχλός αποσταθεροποίησης, με ιστορικό προηγούμενο την Πλατεία Μαϊντάν, όπου η εσωτερική κινητοποίηση συνδυάστηκε με εξωτερική στρατηγική στήριξη, οδηγώντας σε ανατροπή του υφιστάμενου συστήματος εξουσίας.

Όταν σε αυτήν την εσωτερική πίεση προστεθούν στοχευμένα στρατιωτικά ή κυβερνοπλήγματα σε κρίσιμες κρατικές υποδομές και μηχανισμούς ελέγχου, το καθεστώς οδηγείται σε στρατηγικό εγκλωβισμό. Αναγκάζεται να διασπάσει την προσοχή και τους πόρους του ανάμεσα στη διαχείριση της εσωτερικής επιβίωσης και στην αντιμετώπιση της εξωτερικής απειλής. Σε ένα τέτοιο διμέτωπο πλαίσιο πίεσης, η εσωτερική συνοχή του Ιράν καθίσταται μη βιώσιμη και η κατάρρευση μετατρέπεται σε ζήτημα χρόνου.

Η προσεκτική διαχείριση της φιγούρας του Ανώτατου Ηγέτη, με στόχο την αποφυγή της ηρωοποίησης του μέσω εξόντωσης: Η φυσική του εξάλειψη θα τον μετέτρεπε σε σύμβολο αντίστασης και μάρτυρα, προσφέροντας στο καθεστώς το ύστατο ηθικό κεφάλαιο για συσπείρωση.

Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο δεν επιλέχθηκε η εξόντωσή του από το Ισραήλ. Η αποτελεσματική προσέγγιση δεν είναι η εξάλειψη αλλά η σταδιακή υπονόμευση της αυθεντίας του, μέσω στοχευμένων διαρροών και αποκαλύψεων υποδομείται το αφήγημα της αλάθητης ηγεσίας, της προσωπικής ασκητικότητας και της ιδεολογικής καθαρότητας, ενώ αναδεικνύονται οι αντιφάσεις στον τρόπο ζωής της ηγετικής πυραμίδας. Το ζητούμενο είναι μια κατάρρευση χωρίς δόξα, χωρίς υλικό για τη συγκρότηση μύθου γύρω από την πτώση. Ένας λαός μπορεί να αποδομήσει τον ηγέτη του. Όταν όμως ένας ξένος τον σκοτώνει, τον κληροδοτεί στην Ιστορία.

Τέταρτη συμπληρωματική και ενισχυτική προϋπόθεση είναι το άνοιγμα δεύτερου εξωτερικού πολεμικού μετώπου από περιφερειακούς συμμάχους των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ, παράλληλα με αμερικανικά πλήγματα. Η λογική είναι η πολεμική υπερφόρτωση του ιρανικού συστήματος, με ταυτόχρονη διάσπαση δυνάμεων, μέσων και διοίκησης. Σε αυτό το σενάριο δρώντες πχ όπως το Αζερμπαϊτζάν δεν θα συμμετείχαν χωρίς αντάλλαγμα, κατ’ επέκταση, η εμπλοκή τους προϋποθέτει είτε άλλα ανταλλάγματα ή ακόμη και εδαφικές απολαβές οι οποίες λειτουργούν ως κίνητρο ενεργούς συμμετοχής και επιτάχυνσης της κατάρρευσης.

Τέλος με βάση τα παραπάνω, η αναστολή της αμερικανικής επίθεσης δεν προσεγγίζεται ως οριστική στρατηγική επιλογή, αλλά ως απόρροια ενός συγκεκριμένου σεναρίου από όσα ακολουθούν. Κάθε σενάριο αποτυπώνει μια διαφορετική εκτίμηση για τον λόγο που δεν ενεργοποιήθηκε το τελικό στάδιο κλιμάκωσης. Η παρούσα ανάλυση κλίνει προς το τελευταίο, καθώς η αναστολή εκτιμάται ως προσωρινή και προπαρασκευαστική, με την επιλογή της τελικής επίθεσης να παραμένει ανοικτή σε βραχυπρόθεσμο ορίζοντα:

Τι συνέβη στην πράξη;

Μία πιθανότητα είναι η εσωτερική κλιμάκωση στο Ιράν, είτε να κορυφώθηκε πρόωρα είτε να καταστάλθηκε ταχύτερα, ή και τα δύο ταυτόχρονα, με αποτέλεσμα να μην καταστεί δυνατή η επιχειρησιακή σύζευξη με ένα εξωτερικό χτύπημα, καθώς οι αμερικανικές δυνάμεις δεν πρόλαβαν να αναπτυχθούν στην περιοχή και το παράθυρο παρέμβασης έκλεισε πριν καταστεί λειτουργικό. Η αποδιοργάνωση των εσωτερικών δικτύων μέσω ηλεκτρονικού πολέμου και παρεμβολών (βλέπε starlink) ακύρωσε τον εσωτερικό πολλαπλασιαστή της πίεσης (διαδηλωτές), καθιστώντας μια άμεση επίθεση στρατηγικά αντιπαραγωγική. Το αναμενόμενο εσωτερικό ρήγμα δεν εκδηλώθηκε. Χωρίς διάσπαση στον πυρήνα εξουσίας, ένα εξωτερικό χτύπημα θα παρήγαγε συσπείρωση και όχι κατάρρευση.

Υπάρχει όμως και ένα ακόμα ενδεχόμενο: Η κρίση με τις διαδηλώσεις να λειτούργησε ως πρόβα τζενεράλε. Ενεργοποιήθηκαν οι μηχανισμοί του καθεστώτος, χαρτογραφήθηκαν δίκτυα, πρόσωπα και αντοχές. Η αναστολή δεν συνιστά τερματισμό αλλά μετάβαση σε επόμενη φάση, όπου η στρατιωτική επιλογή παραμένει ενεργή και χρονικά μετατεθειμένη, έως ότου αναπτυχθούν πλήρως οι αμερικανικές ναυτικές δυνάμεις στην περιοχή.