Καταλύτης για τη νέα διεθνή τάξη ο πόλεμος με το Ιράν

Το δικαίωμα βέτο των πέντε μονίμων μελών θεωρήθηκε αναγκαίος μηχανισμός εξισορρόπησης, ώστε καμία μεγάλη δύναμη να μην αισθάνεται ότι παρακάμπτεται. Η ίδια αυτή πρόβλεψη, ωστόσο, αποτέλεσε και την πηγή της σταδιακής αποδυνάμωσης του συστήματος. Όταν τα συμφέροντα των μονίμων μελών συγκρούονται, ο μηχανισμός παραλύει. Οι αποφάσεις της Γενικής Συνέλευσης αποτυπώνουν πολιτικούς συσχετισμούς, αλλά στερούνται εκτελεστικής ισχύος. Το αποτέλεσμα είναι μια εμφανής υστέρηση αποτελεσματικότητας σε κρίσιμες διεθνείς συγκρούσεις.

Δεν πρόκειται για κατάρρευση του διεθνούς συστήματος. Πρόκειται για μετάβαση. Οι θεσμοί του 1945 εξακολουθούν να λειτουργούν, αλλά δεν επαρκούν για τη διαχείριση ενός περιβάλλοντος, όπου οι αναδυόμενες δυνάμεις, οι περιφερειακές ισορροπίες και οι γεωοικονομικές εξαρτήσεις έχουν μεταβληθεί ουσιωδώς. Σε τέτοιες περιόδους, τα κράτη στρέφονται σε παράλληλους μηχανισμούς: Διμερείς διευθετήσεις, ειδικές αποστολές, περιορισμένους συνασπισμούς. Η πολυμερής διακυβέρνηση δεν εγκαταλείπεται, αλλά συμπληρώνεται – και συχνά υποκαθίσταται – από ευέλικτες μορφές άσκησης ισχύος.

Το ζήτημα του Ιράν εντάσσεται σε αυτή τη μεταβατική φάση. Εάν οι εξελίξεις περιοριστούν σε ελεγχόμενες στρατιωτικές ενέργειες, με σαφή στόχο αποτροπής, οι συνέπειες θα παραμείνουν διαχειρίσιμες. Εάν όμως προκύψει ευρύτερη κλιμάκωση ή, πολύ περισσότερο, μεταβολή καθεστώτος, τότε οι επιπτώσεις θα είναι συστημικές.

Ο κρίσιμος παράγοντας Ιράν

Το Ιράν αποτελεί κρίσιμο παράγοντα στην ενεργειακή εξίσωση της Ευρασίας. Οποιαδήποτε ανατροπή που επηρεάζει την ικανότητά του να λειτουργεί ως παραγωγός ή διαμετακομιστικός κόμβος, θα έχει συνέπειες πέραν της Μέσης Ανατολής. Η ενεργειακή ασφάλεια δεν είναι πλέον απλώς οικονομικό ζήτημα· αποτελεί εργαλείο γεωπολιτικής πίεσης. Σε αυτό το πλαίσιο, οι μεγάλες βιομηχανικές οικονομίες – και ιδίως η Κίνα – παρακολουθούν στενά τις εξελίξεις.

Παράλληλα, το Ιράν έχει αναπτύξει δίκτυα επιρροής μέσω περιφερειακών συμμαχιών και πληρεξουσίων σχημάτων. Η αποδυνάμωση, ή η αναδιάταξη αυτού του πλέγματος δεν θα αφήσει κενό. Το ερώτημα δεν είναι εάν θα δημιουργηθεί κενό ισχύος, αλλά ποιος θα επιχειρήσει να το καλύψει και με ποια μέσα.

Η Τουρκία θα επιδιώξει, κατά πάσα πιθανότητα, να αξιοποιήσει τυχόν μεταβολή των ισορροπιών, προβάλλοντας τον εαυτό της ως ρυθμιστικό παράγοντα. Ωστόσο, μια τέτοια εξέλιξη δεν είναι μονοσήμαντη. Σημαντικά αραβικά καθεστώτα αντιμετωπίζουν με επιφυλακτικότητα την ενίσχυση πολιτικών ρευμάτων που συνδέονται με την “Αδελφότητα των Μουσουλμάνων”. Επομένως, η αποδυνάμωση ενός άξονα δεν συνεπάγεται αυτομάτως σταθερότητα· ενδέχεται να οδηγήσει σε νέα μορφή ανταγωνισμού.

Ιδιαίτερη σημασία έχει και η κουρδική παράμετρος. Οι εξελίξεις σε Ιράκ και Συρία έχουν ήδη αναβαθμίσει τον ρόλο των κουρδικών πληθυσμών. Μια αναδιάταξη στο Ιράν θα μπορούσε να επηρεάσει περαιτέρω αυτήν τη δυναμική, με άμεσες συνέπειες για την τουρκική εσωτερική και περιφερειακή πολιτική.

Η Τουρκία, άλλωστε, βρίσκεται και η ίδια σε περίοδο αναπροσαρμογής. Η γεωπολιτική της αξία τα τελευταία έτη ενισχύθηκε λόγω της θέσης της μεταξύ Δύσης και Ρωσίας. Εάν, ωστόσο, διαμορφωθεί ένα πλαίσιο επιλεκτικής συνεννόησης μεταξύ μεγάλων δυνάμεων σε ορισμένους τομείς, ο ρόλος της Άγκυρας ως απαραίτητου διαμεσολαβητή, ενδέχεται να περιοριστεί. Αυτό θα επηρεάσει αναπόφευκτα τη διαπραγματευτική της ισχύ.

Ελλάδα και Κύπρος 

Για την Ελλάδα και την Κύπρο, η συγκυρία απαιτεί νηφαλιότητα και στρατηγική συνέπεια. Τα σχήματα συνεργασίας στην Ανατολική Μεσόγειο αποτελούν ουσιαστικά εργαλεία σταθερότητας και όχι επικοινωνιακές κατασκευές. Η αξιοποίησή τους προϋποθέτει συνέπεια, σαφήνεια στόχων και διατήρηση αξιοπιστίας. Η αξιοπιστία αποτελεί το βασικό κεφάλαιο μιας χώρας στη διεθνή σκηνή. Η διαχείριση των σχέσεων με έναν αναθεωρητικό γείτονα οφείλει να εντάσσεται σε σαφές πλαίσιο όρων και ευρωπαϊκής στρατηγικής. Η Ευρωπαϊκή Ένωση παρέχει θεσμικούς μοχλούς που μπορούν να λειτουργήσουν ως πολλαπλασιαστές ισχύος, υπό την προϋπόθεση ότι αξιοποιούνται με συνέπεια και μακροπρόθεσμο σχεδιασμό.

Βρισκόμαστε σε περίοδο αναδιαμόρφωσης της διεθνούς αρχιτεκτονικής. Το νέο σχήμα δεν έχει ακόμη παγιωθεί. Σε τέτοιες φάσεις, η υπεραπλούστευση και η υπερβολή είναι κακοί σύμβουλοι. Απαιτείται ψύχραιμη εκτίμηση των συσχετισμών, κατανόηση των ενεργειακών και γεωοικονομικών διαστάσεων και προσεκτική ανάγνωση των περιφερειακών δυναμικών.

Οι εξελίξεις στο Ιράν, όποιες κι αν είναι, ενδέχεται να λειτουργήσουν ως επιταχυντής. Το ζητούμενο για τα κράτη της περιοχής – και ιδίως για όσα διαθέτουν θεσμικό βάθος και ευρωπαϊκή ένταξη – είναι να προσαρμόσουν εγκαίρως τη στρατηγική τους στη μεταβαλλόμενη πραγματικότητα, διατηρώντας σταθερό προσανατολισμό και θεσμική σοβαρότητα.

---

Ο Ελευθέριος Καραγιάννης είναι πρέσβης επί τιμή.