Κόλπος: Ελεγχόμενη αποκλιμάκωση ή ανεξέλεγκτη σύγκρουση;

Όπως γνωρίζουμε όλοι ο Πρόεδρος Τραμπ αλλάζει με ιλιγγιώδη ταχύτητα, ίσως και 3-4 φορές την ημέρα, τις θέσεις, τις απειλές και τα τελεσίγραφά του, όπως εκφράζονται στις αναρτήσεις του στο Truth Social. Παρενθετικά θα λέγαμε ότι απαιτείτο μία εκτεταμένη σειρά άρθρων για να αναλυθεί αυτό το φαινόμενο, ίσως αργότερα να γραφτεί και… βιβλίο!

Οι αρθρογράφοι της Wall Street Journal, Ντόσσευ και Λεινσκέι, σε σχετικό άρθρο τους αποδίδουν αυτή την στάση του Τραμπ στην αστάθεια του χαρακτήρα του, στην προσωποποίηση του πολέμου, στην έπαρση, στην στρατηγική του αμηχανία και στα διλήμματά του, αλλά και στην αυτοσχεδιαστική διπλωματία που διαφαίνεται ότι ασκεί.

Ο ίδιος ο Τραμπ υποστηρίζει ότι “κρατά όλα τα χαρτιά”, υιοθετώντας μια ρητορική που θυμίζει περισσότερο διαπραγμάτευση εξαγοράς στον εταιρικό κόσμο, παρά διαχείριση διεθνούς κρίσης. Η αντίληψη ότι ένα κράτος μπορεί να εξαναγκαστεί σε “παράδοση”, όπως μια μικρότερη εταιρεία σε μια επιθετική εξαγορά, αποκαλύπτει μια βαθιά προβληματική ανάγνωση της γεωπολιτικής πραγματικότητας.

Κάποιος από τους συμβούλους του θα έπρεπε να τολμήσει να του διευκρινίσει εμφατικά ότι τα κράτη και ιδιαίτερα χώρες όπως το Ιράν, δεν λειτουργούν με όρους ισολογισμών και μετοχικών πιέσεων! Λειτουργούν με όρους ισχύος, επιβίωσης και πάνω από όλα εθνικής αξιοπρέπειας. Σε αυτό το πλαίσιο, η απειλή της “άνευ όρων παράδοσης”, τα περί εξαφάνισης ενός πολιτισμού και τα τοιαύτα δεν λειτουργούν ως μοχλός πίεσης, αλλά ως μηχανισμός σκλήρυνσης του ιρανικού καθεστώτος. Και σε αυτό το σημείο έχει οδηγήσει την κατάσταση.

Ο Τραμπ και η παγίδα κλιμάκωσης

Η σύγκρουση εισέρχεται σε μία επικίνδυνη φάση, όπως προαναφέρθηκε, λόγω της “παγίδας κλιμάκωσης”, στην οποία μπορεί να πέσει η Αμερική. Δηλαδή ως η ισχυρότερη εμπόλεμη πλευρά να επεκτείνει και να εντείνει τις επιθετικές ενέργειες, να ρίχνει στην σύγκρουση ολοένα και περισσότερα μέσα και προσωπικό για να κυριαρχήσει, ακόμα και αν τα κέρδη είναι λίγα και ουδόλως στρατηγικά. Το είδαμε στο Βιετνάμ, στο Ιράκ μετά την ανατροπή του Σαντάμ Χουσεΐν και πιο πρόσφατα στο Αφγανιστάν. Ένα σπειροειδές χάος, χωρίς εύκολη δίοδο επιστροφής σε έναν πόλεμο που –όπως είχε επισημάνει εξ αρχής ο γράφων– θα ήταν ένας πόλεμος υπομονής, εξάντλησης και αντοχής.

Αυτό που αποκαλούμε στην Ελλάδα “γαῖα πυρί μιχθήτω” δεν είναι απλώς ρητορική υπερβολή, αλλά υπαρκτός κίνδυνος για όλον τον κόσμο και φυσικά για την ίδια την Αμερική. Άραγε o Τραμπ κατάλαβε για ποιους λόγους κανείς από τους προκατόχους του δεν πείσθηκε από τον Νετανιάχου να μπει σε έναν πόλεμο εναντίον του Ιράν; Παρά τα όσα λέγονται στην Ουάσιγκτον μέχρι στιγμής δεν υπάρχει καμία ένδειξη παράδοσης άνευ όρων. Αντιθέτως, το επικοινωνιακό χάσμα μεταξύ των δύο πλευρών βαθαίνει. Η Ουάσινγκτον ισχυρίζεται ότι η Τεχεράνη “παρακαλεί” για συνομιλίες. Το Ιράν διαψεύδει κατηγορηματικά. Οι ΗΠΑ ανταπαντούν ότι το Ιράν ψεύδεται μόνο για να καταστεί στη συνέχεια σαφές ότι η ιρανική θέση ήταν εξαρχής συνεπής.

Αυτό το μοτίβο δεν είναι απλώς επικοινωνιακό πρόβλημα, αλλά θεωρούμε ότι αποτυπώνει ένα στρατηγικό αδιέξοδο στον πυρήνα του οποίου είναι ότι καμία πλευρά δεν εμπιστεύεται ούτε καν τις δημόσιες δηλώσεις της άλλης. Σε τέτοια περίπτωση η διπλωματία καθίσταται σχεδόν αδύνατη. Στον πυρήνα του σημερινού αδιεξόδου βρίσκεται μια ισορροπία αμοιβαίων εσφαλμένων αντιλήψεων. Και οι δύο δρώντες εκτιμούν ότι διαθέτουν σχετικό πλεονέκτημα, ενώ ταυτόχρονα πιστεύουν ότι μπορούν να αντέξουν περισσότερο από τον αντίπαλο σε μια παρατεταμένη αντιπαράθεση. Γνωρίζουν ότι μία συμφωνία έστω… λειψή θα τους κάνει να χάσουν πολλά, αλλά η επανάληψη των εχθροπραξιών θα τους κάνει να χάσουν περισσότερα.

Το κρίσιμο ερώτημα πλέον δεν είναι ποιος “κρατά τα χαρτιά”, όπως κομπάζει ο Τραμπ, αλλά ποιος είναι διατεθειμένος να σταματήσει το παιχνίδι πριν αυτό ξεφύγει από κάθε έλεγχο. Η ευρισκόμενη σε στρατηγικό αδιέξοδο Αμερική, ή το αναντίλεκτα αποδυναμωμένο Ιράν; Γιατί σε αντίθεση με τις επιχειρηματικές διαπραγματεύσεις, εδώ δεν υπάρχει ασφαλές δίχτυ. Υπάρχει μόνο το ενδεχόμενο μιας ανεξέλεγκτης κλιμάκωσης με συνέπειες που καμία πλευρά δεν μπορεί πραγματικά να διαχειριστεί.

Λανθασμένοι υπολογισμοί

Η ιστορία των διεθνών σχέσεων είναι γεμάτη παραδείγματα όπου κρίσεις ξέφυγαν όχι λόγω στρατηγικού σχεδιασμού, αλλά λόγω λανθασμένων υπολογισμών. Η ιστορία υποδεικνύει ότι τέτοιες κρίσεις δεν επιλύονται μέσω μέγιστης πίεσης, αλλά μέσω ελάχιστης εμπιστοσύνης, αρκετής όμως για να επιτρέψει την έναρξη διαλόγου. Αυτό μπορεί να σημαίνει επιστροφή σε έμμεσες συνομιλίες, εμπλοκή τρίτων μεσολαβητών ή ακόμη και σταδιακές, περιορισμένες συμφωνίες αποκλιμάκωσης που δημιουργούν χώρο για πιο ουσιαστικές διαπραγματεύσεις.

Πως όμως να γίνουν όντως ουσιαστικές διαπραγματεύσεις όταν οι δύο κορυφαίοι διαπραγματευτές του Τραμπ, ο Στηβ Γουίτκοφ και ο Τζάρεντ Κούσνερ, δεν έχουν ούτε εμπειρογνωμοσύνη, ούτε διπλωματική εμπειρίαq Και για τους δύο υπάρχουν με τεράστιες οικονομικές συγκρούσεις συμφερόντων, αφού οι περιουσίες τους είναι συνδεδεμένες με τις πετρελαϊκές μοναρχίες του Κόλπου που τους κάνουν πλούσιους, ενώ πολλοί αναλυτές και δημοσιογράφοι στις ΗΠΑ τους κατηγορούν ότι ενεργούν εκ μέρους του Νετανιάχου. Σε τέτοιες συνθήκες, ακόμη και μικρά περιστατικά μπορούν να λειτουργήσουν σαν πυροκροτητές γενικευμένης σύγκρουσης.

Ο πόλεμος του Τραμπ με το Ιράν –τον χαρακτηρίζουμε έτσι διότι ο ίδιος τον έχει προσωποποιήσει– προσφέρει ένα ακόμα ισχυρό παράδειγμα για το που και πως μπορεί να καταλήξει κάποιος που ξεκινάει μία σύγκρουση χωρίς σαφείς και εφικτούς πολεμικούς στόχους, χωρίς διακριτό τέλος και χωρίς βιώσιμη στρατηγική εξόδου. Η τεράστια στρατιωτική υπεροχή των ΗΠΑ και του Ισραήλ μπορεί να αποδυνάμωσαν το Ιράν, αλλά δεν υπάρχουν ενδείξεις κατάρρευσης και υποταγής.

Και από την στιγμή που το Ιράν δεν έχει ηττηθεί, δηλαδή δεν έχει υποκύψει στη θέληση των επιτιθέμενων, τότε μέχρι τώρα… κερδίζει. Το Ιράν γνώριζε εξ αρχής ότι δεν θα μπορούσε να ανταγωνιστεί την τεράστια στρατιωτική ισχύ ΗΠΑ-Ισραήλ. Κατορθώνει όμως να απαγορεύει στην Αμερική μία αποφασιστική νίκη με ασύμμετρο τρόπο. Έχοντας, μάλιστα, σημαντικό όπλο τη γεωγραφία, επιβάλει υψηλό κόστος, μέσω της παράτασης του πολέμου, προκαλώντας αβεβαιότητα και παγκόσμια ενεργειακή και κατ’ επέκταση οικονομική αναταραχή.

Η ανεξέλεγκτη σύγκρουση

Σε τελική ανάλυση, η επιλογή δεν είναι μεταξύ νίκης και ήττας, αλλά μεταξύ ελεγχόμενης αποκλιμάκωσης και ανεξέλεγκτης σύγκρουσης. Και όσο περισσότερο καθυστερεί η πρώτη, τόσο πιο πιθανή γίνεται η δεύτερη. Η κλιμάκωση δεν αποτελεί επιθυμητό αποτέλεσμα, αλλά δομικά ενσωματωμένο κίνδυνο. Η μετάβαση από το αδιέξοδο στη σύγκρουση ενδέχεται να προκύψει όχι από συνειδητό σχεδιασμό, αλλά από το συσσωρευτικό αποτέλεσμα παρερμηνειών, αποτυχιών σηματοδότησης και των εγγενών αβεβαιοτήτων της εξαναγκαστικής στρατηγικής.

Αντί επιλόγου θα λέγαμε ότι κανείς δεν μπορεί να εκτιμήσει με ασφάλεια τις όποιες εξελίξεις. Ο πόλεμος είναι το βασίλειο της αβεβαιότητας και η μόνη βεβαιότητα που μπορούμε να εκφράσουμε είναι η απρόβλεπτη φύση του, ιδιαίτερα όταν εμπλέκεται ένας μεγαλομανής και ναρκισσιστής, όπως ο Τραμπ, και ένας Νετανιάχου που επιζητεί οπωσδήποτε τον κατακερματισμό του Ιράν και την επικράτηση χάους, εκτροχιάζοντας κάθε διαδικασία προσέγγισης.

Μπορεί ο Τραμπ να μην παραδέχεται ποτέ τα λάθη του, αλλά μέσα του έχει αρχίσει να συνειδητοποιεί ότι ο πόλεμος αυτός ήταν ένα από τα μεγαλύτερα λάθη της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής. Τον ξεκίνησε χωρίς να λάβει υπόψη του τι θα έκανε και μέχρι που θα έφθανε το Ιράν. Προσδοκούσε τη γρήγορη και αποφασιστική νίκη, αλλά αυτή δεν ήρθε. Ξεκίνησε την “Επική Οργή” και έπεσε σε μία επική παγίδα, ενδεχομένως να οδηγηθεί και σε μία επική αποτυχία!