Μία “δικτυακή ανάλυση” για τη Μέση Ανατολή

Η μαθηματική θεωρία δικτύων, που ασχολείται με την κατανόηση του τρόπου με τον οποίο η δομή ενός δικτύου επηρεάζει τη συμπεριφορά και τη λειτουργία του, έχει πολλές εφαρμογές. Εδώ, θα επικεντρωθούμε στην εφαρμογή της θεωρίας δικτύων στις επικοινωνίες και μεταφορές, με έμφαση ιδιαίτερη σε συστήματα επιμελητείας, εφοδιαστικές αλυσίδες και διεθνείς εμπορικές οδούς.

Στον δέκατο ένατο αιώνα και στο μεγαλύτερο μέρος του εικοστού αιώνα, η δικτυακή ανάλυση της διεθνούς πολιτικής οικονομίας της Μέσης Ανατολής ήταν επικεντρωμένη στη Διώρυγα του Σουέζ, που ήταν ο κύριος διοικητικός κόμβος, συνδέοντας τη Μεσόγειο με την Ερυθρά Θάλασσα, συντομεύοντας δραματικά τα ταξίδια μεταξύ Ευρώπης και Ασίας, μειώνοντας κόστος/χρόνο, επηρεάζοντας μεγάλα εμπορικά κέντρα (π.χ., Πειραιάς, Γένοβα) και γεωπολιτικές ισορροπίες, και αποτελώντας στρατηγική αρτηρία για την παγκόσμια ναυσιπλοΐα και την οικονομία.

Οι εμπορικές Μεγάλες Δυνάμεις του δέκατου ένατου αιώνα, κυρίως η Βρετανία, υποστήριξαν τη δημιουργία ενός ελληνικού κράτους για να το χρησιμοποιούν, μεταξύ άλλων, και ως ένα γεωπολιτικό κρηπίδωμα στην Ανατολική Μεσόγειο σε συνάρτηση με τη Διώρυγα του Σουέζ. Επιπλέον, το σχέδιο της πρώην Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και της Γερμανίας για την κατασκευή ενός μεγάλου σιδηροδρομικού δικτύου (Σιδηρόδρομος Βαγδάτης), ως ενός εναλλακτικού εμπορικού δρόμου (μέσω της ξηράς) προς εκείνον του Σουέζ (μέσω της θάλασσας) τέθηκε στο στόχαστρο της Βρετανίας, πυροδοτώντας έναν γεωστρατηγικό και οικονομικό ανταγωνισμό, που συνέβαλε σημαντικά στην έκρηξη του Πρώτου Παγκόσμιου Πολέμου.

Στον εικοστό πρώτο αιώνα, η σύνδεση μεταξύ της μεταποιητικής οικονομικής ζώνης του Ινδοειρηνικού και της χρηματοοικονομικής και εμπορικής ζώνης της Μεσογείου και του Ευρωατλαντικού Συνασπισμού αποτελεί μια βασική προοπτική, σύμφωνα με την οποία μπορούμε να κατανοήσουμε σύγχρονες εξελίξεις στη Μέση Ανατολή και, γενικότερα, στην Ανατολική Μεσόγειο. Ο καπιταλισμός της γεωπολιτικής ζώνης του Ινδοειρηνικού είναι επικεντρωμένος στη μεταποίηση. Ο καπιταλισμός της γεωπολιτικής ζώνης της Μεσογείου και του Ευρωατλαντικού Συνασπισμού είναι επικεντρωμένος στα χρηματοοικονομικά και στο διαμετακομιστικό εμπόριο.

Η στρατηγική σημασία του Ισραήλ

Στο πλαίσιο αυτού του σύγχρονου καταμερισμού του παγκόσμιου κεφαλαίου, το παγκόσμιο κεφάλαιο αντιμετωπίζει το Ισραήλ ως έναν στρατηγικής σημασίας διοικητικό κόμβο στο δίκτυο επικοινωνίας και μεταφορών μεταξύ του Ινδοειρηνικού, της Μεσογείου, και του Ευρωατλαντικού Συνασπισμού. Μάλιστα, ας θυμηθούμε ότι, διαβλέποντας αυτήν την εξέλιξη των δικτύων επικοινωνίας και μεταφορών, ο πρώην πρωθυπουργός του Ισραήλ, Νταβίντ Μπεν Γκουριόν, στη δεκαετία του 1960, είχε προωθήσει ένα “φαραωνικό” σχέδιο για την κατασκευή μιας διώρυγας, που θα συνέδεε την Ερυθρά Θάλασσα (από το Λιμάνι της Εϊλάτ) με τη Μεσόγειο Θάλασσα (κοντά στην πόλη Ασκελόν, πιθανόν μέσω της Λωρίδας της Γάζας), αποτελώντας έτσι μια ανταγωνιστική διώρυγα προς εκείνη του Σουέζ.

Εκείνο το σχέδιο είναι γνωστό ως η “Διώρυγα Μπεν Γκουριόν”, και, παρόλο που δεν υλοποιήθηκε, αντανακλά (και σε κάποιον βαθμό διαμορφώνει) σύγχρονες γεωστρατηγικές και οικονομικές εξελίξεις στην περιοχή. Στην αυγή του εικοστού πρώτου αιώνα, άρχισαν να αναδύονται νέες προκλήσεις και νέες ευκαιρίες στη Μέση Ανατολή και στην Κεντρική Ασία αναφορικώς με δίκτυα ενέργειας, δεδομένων, ναυσιπλοΐας, και στρατιωτικής τεχνολογικής αρχιτεκτονικής.

Αυτό είναι το κύριο αναλυτικό πλαίσιο, μέσα στο οποίο σήμερα πρέπει να αναλυθούν το Μεσανατολικό Ζήτημα, ο ρόλος του Ισραήλ (ως διοικητικού κόμβου στα προαναφερθέντα δίκτυα) και οι γεωστρατηγικές και οικονομικές διαπραγματεύσεις, αλλά και αντιπαραθέσεις, που λαμβάνουν χώρα μεταξύ των ΗΠΑ, του Ισραήλ, της Σαουδικής Αραβίας, της Αιγύπτου, της Κίνας, της Ινδίας, και της Ρωσίας στη Μέση Ανατολή και σε συνάρτηση με τη σύνδεση μεταξύ Ινδοειρηνικού, Μεσογείου, και Ευρωατλαντικού Συνασπισμού. Έτσι, για παράδειγμα, εξηγείται η οικονομική σύμπραξη του τριγώνου ΗΠΑ-Ισραήλ-Σαουδικής Αραβίας στο πλαίσιο της εμπορευματοκεντρικής πολιτικής του “ντίλερ” (και όχι πολιτικού) Τραμπ. Επίσης, σε αυτό το πλαίσιο, εντάσσεται και ο διεθνής ανταγωνισμός αναφορικώς με την κινεζική πρωτοβουλία “Μίας Ζώνης και Ενός Δρόμου”.

Τα ανωτέρω γεωστρατηγικά παίγνια καθοδηγούνται από τη λογική του παγκόσμιου κεφαλαίου, αλλά, συχνά, στο δυτικό γεωπολιτικό μπλοκ, επικαλύπτονται (ή και συγκαλύπτονται για τις μάζες) με εθνικές/εθνικιστικές, θρησκευτικές, και πολιτικές αφηγήσεις (για παράδειγμα, επίκληση της Βίβλου, ρητορική του αμερικανικού ιουδαιοχριστιανικού λόμπι, ρητορική περί δημοκρατίας, κ.ο.κ.). Αν αφήσουμε την πολιτική προπαγάνδα και τους μεταφυσικούς μύθους κατά μέρος, και δεδομένου ότι σήμερα δεν κυριαρχούν αυθεντικά ιδεολογικά κράτη, αλλά κράτη που αποτελούν ιεραρχημένα επιμέρους κρατικά διοικητικά συμβούλια του κεφαλαίου, πρέπει να κατανοήσουμε τη δυναμική των διεθνών σχέσεων στη Μέση Ανατολή και, γενικότερα, στην Ανατολική Μεσόγειο με βάση την προαναφερθείσα δικτυακή ανάλυση.