Ο αόρατος διαμελισμός του Λιβάνου

Στις 17 Σεπτεμβρίου, στρατιωτικοί και κυβερνητικοί αξιωματούχοι συναντήθηκαν στο Παρίσι για να εξετάσουν πώς το λιβανικό κράτος θα μπορούσε να αναλάβει τον έλεγχο του νότου, καθώς η Προσωρινή Δύναμη των Ηνωμένων Εθνών στον Λίβανο (UNIFIL) οδεύει προς τη λήξη της αποστολής της.

Η Τουρκία και η Κύπρος συμμετείχαν στην ίδια συνάντηση, μαζί με τη Σαουδική Αραβία και τις ΗΠΑ. Δύο ημέρες νωρίτερα, οι πρεσβευτές του Λιβάνου και του Ισραήλ είχαν συναντηθεί στο αμερικανικό υπουργείο Εξωτερικών, αφού ο επόμενος επίσημος γύρος των διαπραγματεύσεων μετατέθηκε για τον Οκτώβριο. Τέσσερις ημέρες αργότερα, ο Τούρκος πρόεδρος Ερντογάν υποδέχθηκε τον πρωθυπουργό του Λιβάνου, Ναουάφ Σαλάμ, για συνομιλίες κεκλεισμένων των θυρών στη Νέα Υόρκη.

 

Οι τρεις αυτές συναντήσεις αποκαλύπτουν κάτι περισσότερο από έναν ανταγωνισμό για την επιρροή σε μια εξαντλημένη χώρα. Η Άγκυρα και το Τελ Αβίβ ακολουθούν δύο διαφορετικές στρατηγικές λογικές, καθεμία από τις οποίες προϋποθέτει έναν διαφορετικό Λίβανο. Η μία πλευρά χρειάζεται ένα κυρίαρχο κράτος, ικανό να υπογράφει συμφωνίες, να αδειοδοτεί έργα και να ελέγχει την επικράτειά του.
Η άλλη συνδέει την αποχώρησή της με όρους που το ίδιο αυτό αποδυναμωμένο κράτος αδυνατεί να εκπληρώσει. Αυτό που διακυβεύεται, επομένως, είναι η ίδια η δομή του Λιβάνου.

Η “Γαλάζια Πατρίδα” φτάνει.. στη Βηρυτό!

Το τουρκικό-αναθεωρητικό δόγμα της “Γαλάζιας Πατρίδας” αντιμετωπίζει τον θαλάσσιο χώρο ως κυρίαρχη προέκταση της ηπειρωτικής επικράτειας, ενώ η επέκταση του τουρκικού πολεμικού ναυτικού δίνει υλική βαρύτητα σε αυτή τη διεκδίκηση. Κάθε διευθέτηση στην Ανατολική Μεσόγειο που αποκλείει την Τουρκία, εκλαμβάνεται ως «περικύκλωση». Τον Ιούνιο, ο Ερντογάν μετέφερε την ίδια λογική στην ξηρά, δηλώνοντας ότι η ασφάλεια της Τουρκίας αρχίζει «στο Χαλέπι, τη Δαμασκό και τη Βηρυτό» και όχι στο Χατάι. Είχε εντάξει την Βηρυτό σε μια τουρκική περίμετρο ασφαλείας.

Ωστόσο, τα εργαλεία της Άγκυρας στον Λίβανο εξακολουθούν να περνούν μέσα από το ίδιο το κράτος. Μόνο μια κυρίαρχη κυβέρνηση μπορεί να υπογράψει συμφωνία οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών. Η δραστηριότητα της Τουρκικής Υπηρεσίας Συνεργασίας και Συντονισμού (TİKA) στο λιμάνι της Τρίπολης εξαρτάται από την επίσημη συναίνεση, ενώ η στρατιωτική εκπαίδευση στηρίζεται σε συμφωνία-πλαίσιο του 2010. Το αναβιωμένο αεροδρόμιο Qlayaat, του οποίου τα πρώτα προγραμματισμένα δρομολόγια περιλαμβάνουν την Κωνσταντινούπολη και τη Μερσίνα, αναπτύσσεται και αδειοδοτείται από το λιβανικό κράτος.

Όταν ο Ερντογάν υποδέχθηκε τον πρόεδρο του Λιβάνου, Ζοζέφ Αούν, στην Άγκυρα στις 30 Ιουλίου, δήλωσε ότι η Τουρκία επιθυμεί να συμμετάσχει σε «όλες τις πρωτοβουλίες» που θα ξεκινήσουν μετά την αποχώρηση της UNIFIL. Ένας τέτοιος ρόλος θα απαιτούσε πρόσκληση από τη Βηρυτό και κάποια μορφή διεθνούς κάλυψης. Θα αντιμετώπιζε επίσης την αντίσταση του Ισραήλ, όπως συνέβη όταν η Άγκυρα αποκλείστηκε από τη δύναμη σταθεροποίησης για τη Γάζα.

Το τουρκικό μοντέλο διαφέρει από το ιρανικό: Η επιρροή της Τεχεράνης αναπτύχθηκε μέσα από τα κενά του κράτους. Τα οικονομικά και διπλωματικά σχέδια της Άγκυρας, αντίθετα, απαιτούν λειτουργικούς θεσμούς, καθώς λιμάνια, αεροδρόμια, ναυτιλιακές οδοί και θαλάσσιες συμφωνίες, δεν μπορούν να διασφαλιστούν μέσω ενός μη αναγνωρισμένου θύλακα.

Ο μηχανισμός που περιμένει στον βορρά

Κάτω από το επίπεδο των σχέσεων μεταξύ κρατών, υπάρχει ένα κοινωνικό δίκτυο που έχει οικοδομηθεί εδώ και χρόνια. Η Άγκυρα έχει επιταχύνει τη χορήγηση τουρκικής υπηκοότητας σε Λιβανέζους τουρκικής καταγωγής και σε μέλη των τουρκμενικών κοινοτήτων του βορρά και της Μπεκάα.

Στοιχεία που επικαλείται το Carnegie τοποθετούν τον αριθμό των υπηκοοτήτων που είχαν χορηγηθεί έως το 2019 σε περισσότερες από 9.600, από σχεδόν 18.000 αιτούντες. Το Carnegie προειδοποίησε στα τέλη του 2025 ότι αυτή η εκλογική βάση θα μπορούσε να επηρεάσει τη σουνιτική εκπροσώπηση, στο πλαίσιο του αναλογικού εκλογικού συστήματος του Λιβάνου. Το δίκτυο αυτό ενισχύεται από έργα αποκατάστασης οθωμανικών μνημείων και από τη ναυτιλιακή σύνδεση Μερσίνης-Τρίπολης, η οποία μεταφέρει περισσότερους από 100 οδηγούς φορτηγών την εβδομάδα.

Ένα δεύτερο επίπεδο είναι δυσκολότερο να μετρηθεί και δεν θα πρέπει να υπερτιμηθεί. Θρησκευτικά ρεύματα με σκληροπυρηνικές καταβολές προωθούνται μέσω της τοπικής αυτοδιοίκησης, της κοινοτικής δράσης και της παροχής υπηρεσιών. Γύρω τους βρίσκονται οργανώσεις που στηρίζονται σε ξένη χρηματοδότηση, η οποία παραμένει σε μεγάλο βαθμό ασαφής. Μαζί, συγκροτούν ένα οικοσύστημα από το οποίο θα μπορούσε να προκύψει ένας μηχανισμός διακυβέρνησης, εάν το σουνιτικό πολιτικό πεδίο του Λιβάνου παραμείνει χωρίς ηγεσία και το κράτος συνεχίσει να υποχωρεί.

Το παράδειγμα του Ιντλίμπ

Η βορειοδυτική συριακή πόλη Ιντλίμπ προσφέρει το πλησιέστερο περιφερειακό προηγούμενο. Η λεγόμενη “Κυβέρνηση Σωτηρίας της Συρίας” αναπτύχθηκε από τη Χαγιάτ Ταχρίρ αλ-Σαμ (HTS), μέσω τοπικών διοικήσεων, δικαστηρίων και υπηρεσιών, ενώ συνδεδεμένοι φορείς επέκτειναν την εμβέλειά τους στους τομείς των καυσίμων, των επικοινωνιών και των μεταφορών.

Ανώτεροι αξιωματούχοι και γραφειοκράτες της μετακινήθηκαν αργότερα στη Δαμασκό, μετά τον Δεκέμβριο του 2024. Η Ιντλίμπ αποτέλεσε ένα διοικητικό εργαστήριο και το προσωπικό της αναβαθμίστηκε σε κρατικό επίπεδο. Ο βόρειος Λίβανος απέχει πολύ από αυτό το σημείο, όμως η πολιτική λογική είναι αξιοσημείωτη. Η επιρροή μετατρέπεται σε εξουσία όταν ο φορέας που παρέχει υπηρεσίες αποκτά επίσης την αρμοδιότητα να αποφασίζει ποιος μπορεί να δραστηριοποιείται.

Η σύγκριση έχει, φυσικά, όρια. Η Τρίπολη και το Ακκάρ διαθέτουν ακόμη στρατό, υπηρεσίες ασφαλείας, δήμους και ένα σουνιτικό πολιτικό πεδίο στο οποίο ανταγωνίζονται το Dar al-Fatwa, παραδοσιακές πολιτικές οικογένειες, προστάτες από τον Κόλπο και τοπικοί παράγοντες. Η μικτή χριστιανική και αλαουιτική γεωγραφία τους, επίσης, δεν επιτρέπει εύκολη αναπαραγωγή του μοντέλου.
Δεν υπάρχει αποδεδειγμένο σχέδιο δημιουργίας καντονιού στον βορρά. Το ερώτημα είναι κατά πόσο ένα δίκτυο με τοπικές ρίζες προετοιμάζεται να κινηθεί, μέσω των δήμων και του Κοινοβουλίου, προς την εκτελεστική εξουσία στη Βηρυτό.

Ο μηχανισμός παράλυσης της Ουάσινγκτον

Το τριμερές πλαίσιο ΗΠΑ-Ισραήλ-Λιβάνου, που υπογράφηκε στις 26 Ιουνίου, κινείται προς την αντίθετη κατεύθυνση. Η Ουάσινγκτον περιγράφει μια σταδιακή διαδικασία, κατά την οποία ο λιβανικός στρατός αποκαθιστά την αποτελεσματική κυρίαρχη εξουσία σε ολόκληρη την επικράτεια του Λιβάνου, καθώς το Ισραήλ αποσύρεται σταδιακά. Αυτό εξυπηρετεί έναν στόχο που η Βηρυτός έχει υιοθετήσει επίσημα: Να τεθούν όλα τα όπλα υπό κρατικό έλεγχο.

Η αλληλουχία, ωστόσο, καθιστά την αποχώρηση εξαρτώμενη από την επίτευξη του αφοπλισμού. Ο στρατός δεν μπορεί να αφοπλίσει διά της βίας τη Χεζμπολάχ, χωρίς να διακινδυνεύσει εμφύλια σύγκρουση, ενώ δεν μπορεί να εγκαθιδρύσει νέα τάξη ασφαλείας, όσο ισραηλινά στρατεύματα κατέχουν λιβανικό έδαφος και συνεχίζουν να επιχειρούν κατά μήκος των ορίων του. Κάθε πλευρά μπορεί έτσι να επικαλείται τη μη συμμόρφωση της άλλης, ενώ η αδυναμία του Λιβάνου παρέχει ένα ανοιχτού τέλους επιχείρημα για την παραμονή του Ισραήλ.

Η πρώτη πιλοτική ζώνη στη Zawtar al-Gharbiyah αποκάλυψε την παγίδα. Το σχέδιο προέβλεπε εκκαθάριση, επαλήθευση από τρίτη πλευρά, συντήρηση και ανασυγκρότηση, ενώ αργότερα θα επεκτεινόταν στη Srifa και τη Froun. Η πρόοδος σταμάτησε μετά τον γύρο διαπραγματεύσεων στη Ρώμη μεταξύ Βηρυτού, Τελ Αβίβ και Ουάσινγκτον στις αρχές Αυγούστου, καθώς το Ισραήλ απαίτησε επαλήθευση στις πρώτες περιοχές, πριν από οποιαδήποτε επέκταση.

Το Ισραήλ 

Το ισραηλινό Channel 14 κατηγόρησε τον στρατό ότι συντονίζεται με τη Χεζμπολάχ μέσα στις ζώνες και επικαλέστηκε πολιτική πηγή, η οποία χαρακτήρισε τον μηχανισμό αποτυχημένο. Πρόσφατα, ο αρχηγός του ισραηλινού Γενικού Επιτελείου, Εϊάλ Ζαμίρ, συνέδεσε την απομάκρυνση της Χεζμπολάχ από την περιοχή νότια του Λιτάνι, με μια δραματική βελτίωση της απόδοσης του λιβανικού στρατού. Κάθε φορά που η Βηρυτός πλησιάζει στην εκπλήρωση των όρων, το Τελ Αβίβ ανεβάζει τον πήχη για την αποχώρηση.

Η διπλωματική διαδικασία έχει επίσης παραμείνει σε κατάσταση αναστολής. Ο επόμενος επίσημος γύρος στη Ρώμη μετατέθηκε για τον Οκτώβριο, όταν το Ισραήλ διεξάγει εκλογές. Η συνάντηση των πρεσβευτών στις 15 Σεπτεμβρίου στην Ουάσινγκτον διατήρησε ανοιχτό έναν δίαυλο, αλλά δεν οδήγησε σε κάποια απόφαση. Το πλαίσιο συνεχίζει να λειτουργεί διοικητικά, ενώ η πολιτική συμφωνία παραμένει παγωμένη.

Διατηρώντας το κράτος αδύναμο, αυτή η παράλυση περιορίζει επίσης τις προοπτικές της Άγκυρας πολύ πέρα από τον νότο.Το Ισραήλ δεν χρειάζεται να ανταγωνιστεί άμεσα την Τουρκία στην Τρίπολη, εάν ο Λίβανος παραμένει ανίκανος να απορροφήσει τα δίκτυα και τις επενδύσεις που καλλιεργεί η Άγκυρα.

Η σύγκρουση αφορά το κατά πόσο το λιβανικό κράτος μπορεί να λειτουργήσει. Η προσπάθεια δημιουργίας ζώνης ασφαλείας στον νότιο Λίβανο ακολουθεί το πλαίσιο που παρουσίασε ο Νετανιάχου στις 29 Μαρτίου, όταν μίλησε για τρεις ζώνες ασφαλείας βαθιά μέσα σε εχθρικό έδαφος στον Λίβανο, τη Γάζα και τη Συρία…