Ο γνωστικός πόλεμος και η στρατηγική της δομημένης ασάφειας

Ο Γνωσιακός Πόλεμος (Cognitive War) είναι ένα πεδίο όπου οι αντιλήψεις, οι ψυχολογικές προκαταλήψεις και η διαχείριση της αβεβαιότητας διαμορφώνουν στρατηγικές συμπεριφορές με καθοριστικές συνέπειες. Σε αυτό το πλαίσιο, δύο θεωρητικά εργαλεία της συμπεριφορικής οικονομικής και της γνωσιακής ψυχολογίας αποδεικνύονται ιδιαίτερα χρήσιμα.

Αυτά είναι η “Θεωρία Προοπτικών” (Prospect Theory) των Kahneman και Tversky και το “Παράδοξο του Ellsberg”. Μέσα από αυτά, μπορούμε να ερμηνεύσουμε, όχι μόνο τη συμπεριφορά των ΗΠΑ και του Ισραήλ, αλλά πιθανώς και την στρατηγική του Ιράν, η οποία φαίνεται να εδράζεται σε μια συνειδητή αξιοποίηση της αβεβαιότητας ως όπλου.

Από τον ορθολογισμό στην ψυχολογία της απόφασης

Η Θεωρία Προοπτικών εισήγαγε μια νέα αντίληψη ως προς την κατανόηση της λήψης αποφάσεων. Σε αντίθεση με την κλασική θεωρία της “Αναμενόμενης ωφέλειας”, η “Θεωρία Προοπτικών” υποστηρίζει ότι οι άνθρωποι, τόσο ως άτομα, όσο και ως συλλογικοί δρώντες, δεν αξιολογούν τα αποτελέσματα με απόλυτους όρους, αλλά σε σχέση με ένα σημείο αναφοράς. Όταν βρίσκονται σε “ζώνη κέρδους”, τείνουν να αποφεύγουν το ρίσκο, όμως, όταν βιώνουν απώλειες, καθίστανται περισσότερο πρόθυμοι να αναλάβουν κινδύνους.

Αν προβάλουμε αυτήν τη λογική στο σημερινό γεωπολιτικό περιβάλλον, διαπιστώνουμε ότι και οι τρεις βασικοί δρώντες λειτουργούν υπό την αίσθηση απώλειας. Το Ισραήλ αντιλαμβάνεται απειλές υπαρξιακής φύσεως, οι ΗΠΑ βλέπουν τη σχετική τους ισχύ να αμφισβητείται, ενώ το Ιράν θεωρεί ότι βρίσκεται υπό διαρκή πίεση και περικύκλωση. Αυτό δημιουργεί ένα κοινό ψυχολογικό υπόβαθρο, το οποίο είναι πως όλοι λειτουργούν εντός “loss domain”, δηλαδή μέσα σε ζώνη απώλειας (φανταστικής ή πραγματικής δεν έχει σημασία). Συνεπώς, η ανάληψη αυξημένου ρίσκου είναι σχεδόν αναμενόμενη συμπεριφορά.

Ωστόσο, η “Θεωρία Προοπτικών” από μόνη της δεν επαρκεί για να εξηγήσει τη φαινομενική “παράλυση”, ή την αδυναμία εξόδου από συγκρουσιακές καταστάσεις. Εδώ εισέρχεται το “Παράδοξο του Ellsberg”.

Το “Παράδοξο του Ellsberg”

Ο Ellsberg ανέδειξε ότι οι άνθρωποι απεχθάνονται την αβεβαιότητα σχετικά με τις πιθανότητες. Προτιμούν ένα γνωστό ρίσκο από ένα άγνωστο, ακόμη και αν το δεύτερο μπορεί να είναι ευνοϊκότερο. Αυτή η “αποστροφή προς την αβεβαιότητα” έχει τεράστιες επιπτώσεις στη στρατηγική συμπεριφορά των κρατών.

Στην περίπτωση της σύγκρουσης με το Ιράν, οι ΗΠΑ και το Ισραήλ βρίσκονται αντιμέτωποι με μια βαθιά αμφίσημη κατάσταση. Δεν γνωρίζουν με ακρίβεια το επίπεδο της προόδου στο πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, τον βαθμό ελέγχου επί των περιφερειακών δρώντων (όπως η Χεζμπολάχ ή οι Χούθι), ούτε τις πραγματικές “κόκκινες γραμμές” της Τεχεράνης. Η μεταπολεμική κατάσταση, σε περίπτωση ευρείας σύγκρουσης, είναι ακόμη πιο αβέβαιη. Και αυτή είναι πιθανή κρατική αποσταθεροποίηση, διάχυση πυρηνικών δυνατοτήτων, ενίσχυση μη κρατικών δρώντων.

Αντιθέτως, η συνέχιση μιας ελεγχόμενης, έστω και αδιέξοδης, σύγκρουσης αποτελεί ένα “γνωστό κακό”. Υπάρχουν κανόνες, μοτίβα, ιστορικά προηγούμενα. Έτσι, δεν είναι ότι οι δρώντες επιλέγουν συνειδητά τον πόλεμο, αλλά ότι αποφεύγουν να εισέλθουν σε ένα ακόμη πιο αβέβαιο πεδίο. Πρόκειται για μια μορφή στρατηγικής παγίδευσης στο “γνωστό”.

Η ιρανική στρατηγική της αβεβαιότητας

Ο Ellsberg, ο οποίος είχε γίνει παγκόσμια γνωστός από τη διαρροή των περιβόητων Pentagon Papers, θεωρούσε πως οι αμερικανικές κυβερνήσεις είχαν εγκλωβιστεί για πολλά χρόνια, κατά παρανοϊκό τρόπο, σε έναν αδιέξοδο πόλεμο στο Βιετνάμ, για τον οποίον γνώριζαν ξεκάθαρα ότι ήταν αδιέξοδος, όπως φαίνεται και από τα Pentagon Papers, ακριβώς γιατί προτιμούσαν, έστω και ασυνείδητα, τη γνωστή κακή πραγματικότητα του πολέμου από την ασαφή μεταπολεμική κατάσταση.

Το κρίσιμο ερώτημα, ωστόσο, είναι αν αυτή η κατάσταση είναι απλώς αποτέλεσμα γνωσιακών περιορισμών, ή αν αποτελεί προϊόν σκόπιμης στρατηγικής, ιδιαίτερα από πλευράς του Ιράν. Υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις ότι η Τεχεράνη δεν είναι παθητικός δέκτης αυτής της δυναμικής, αλλά ενεργός διαμορφωτής της.

Συγκεκριμένα, η Τεχεράνη φαίνεται να έχει υιοθετήσει μια στρατηγική που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως “δομημένη ασάφεια”. Σε αντίθεση με τα δυτικά στρατηγικά δόγματα, τα οποία επιδιώκουν σαφήνεια, προβλεψιμότητα και αξιόπιστη αποτροπή, το Ιράν καλλιεργεί την αβεβαιότητα ως βασικό εργαλείο ισχύος.

Στον πυρηνικό τομέα, διατηρεί μια πολιτική “κατωφλίου” (threshold), το οποίο απειλεί διαρκώς να διαβεί, αλλά δεν το πράττει. Δεν δηλώνει ρητά την πρόθεση απόκτησης όπλου, αλλά δεν αποκλείει και αυτή τη δυνατότητα. Στο περιφερειακό επίπεδο, λειτουργεί μέσω ενός δικτύου έμμεσων δρώντων, των οποίων η σχέση με την Τεχεράνη είναι σκόπιμα ασαφής. Οι επιθέσεις τους μπορούν να θεωρηθούν είτε αυτόνομες, είτε υποκινούμενες, δημιουργώντας ένα συνεχές φάσμα ευθύνης.

Παράλληλα, η ιρανική αντίδραση σε προκλήσεις δεν είναι σταθερή. Άλλοτε κλιμακώνει, άλλοτε επιδεικνύει αυτοσυγκράτηση. Αυτό καθιστά εξαιρετικά δύσκολη τη “χαρτογράφηση” της συμπεριφοράς της από τους αντιπάλους της.

Aποτροπή μέσω ισχύος και μέσω αβεβαιότητας

Η παραδοσιακή αποτροπή βασίζεται στην αξιοπιστία. Δηλαδή, ο αντίπαλος πρέπει να γνωρίζει ότι μια συγκεκριμένη ενέργεια θα προκαλέσει συγκεκριμένη αντίδραση. Το Ιράν, αντίθετα, φαίνεται να εφαρμόζει μια μορφή “αποτροπής μέσω αβεβαιότητας”. Ο αντίπαλος δεν γνωρίζει με ακρίβεια τι θα συμβεί, και αυτή ακριβώς η άγνοια λειτουργεί αποτρεπτικά.

Η στρατηγική αυτή εκμεταλλεύεται άμεσα την αποστροφή προς την αβεβαιότητα που περιγράφει το “Παράδοξο του Ellsberg”. Οι ΗΠΑ και το Ισραήλ, ως συστήματα που βασίζονται στον υπολογισμό και την πρόβλεψη, δυσκολεύονται να λειτουργήσουν σε ένα περιβάλλον όπου οι πιθανότητες δεν είναι γνωστές. Ως αποτέλεσμα, τείνουν είτε να καθυστερούν αποφάσεις, είτε να περιορίζονται σε μερικές, μη αποφασιστικές κινήσεις.

Έτσι, δημιουργείται μια ιδιότυπη “παγίδα αβεβαιότητας”: Οι αντίπαλοι του Ιράν παραμένουν εγκλωβισμένοι σε μια κατάσταση που δεν μπορούν ούτε να κλιμακώσουν πλήρως, ούτε να τερματίσουν.

Ο γνωσιακός πόλεμος ως νέο πεδίο σύγκρουσης

Η παραπάνω δυναμική μπορεί να ιδωθεί ως μορφή γνωσιακού πολέμου. Δεν πρόκειται απλώς για σύγκρουση στρατιωτικής ισχύος, αλλά και για σύγκρουση αντιλήψεων. Το Ιράν δεν επιδιώκει μόνο να πλήξει στρατιωτικά τον αντίπαλο, αλλά να διαμορφώσει το πώς αυτός αντιλαμβάνεται το περιβάλλον, τις επιλογές και τους κινδύνους του. Σε αυτό το πλαίσιο, η αβεβαιότητα δεν είναι πρόβλημα προς επίλυση, αλλά εργαλείο προς αξιοποίηση. Η πληροφορία δεν αποκαλύπτεται πλήρως, αλλά διαχειρίζεται επιλεκτικά. Η προβλεψιμότητα δεν επιδιώκεται, αλλά αποφεύγεται.

Αυτή η προσέγγιση συνιστά μια μετατόπιση από τον κλασικό πόλεμο στον “πόλεμο των προσδοκιών”. Ο στόχος δεν είναι μόνο η καταστροφή των δυνατοτήτων του αντιπάλου, αλλά η διαμόρφωση των προσδοκιών του για το μέλλον. Αν ο αντίπαλος φοβάται περισσότερο το άγνωστο από το παρόν, τότε μπορεί να εγκλωβιστεί σε μια κατάσταση που δεν τον εξυπηρετεί στρατηγικά.

Όμως, παρά την αποτελεσματικότητά της, η στρατηγική της αβεβαιότητας ενέχει σοβαρούς κινδύνους. Όταν η ασάφεια υπερβαίνει ένα ορισμένο όριο μπορεί να οδηγήσει σε λανθασμένες εκτιμήσεις. Ένας δρών μπορεί να υποτιμήσει ή να υπερεκτιμήσει τις προθέσεις του άλλου, οδηγούμενος σε ανεπιθύμητη κλιμάκωση.

Οι κίνδυνοι της αβεβαιότητας

Η ιστορία των διεθνών σχέσεων είναι γεμάτη παραδείγματα όπου η έλλειψη σαφούς πληροφόρησης οδήγησε σε καταστροφικές αποφάσεις. Σε ένα περιβάλλον όπου όλοι οι δρώντες λειτουργούν υπό την επίδραση γνωσιακών προκαταλήψεων, ο κίνδυνος αυτός εντείνεται.

Χαρακτηριστική είναι η δήλωση του τότε υπουργού Εξωτερικών των ΗΠΑ Dean Acheson στις 12 Ιανουαρίου 1950 στο National Press Club, όταν, περιγράφοντας την Αμυντική Περίμετρο των ΗΠΑ στον Ειρηνικό (Defense Perimeter Speech) παρέλειψε να αναφέρει την Νότιο Κορέα (όπως και την Ταϊβάν) στα σημεία που οι ΗΠΑ θα υπεράσπιζαν σε περίπτωση εισβολής, γεγονός που εκτιμάται ότι συνέβαλε σημαντικά στην απόφαση του Κιμ Ιλ Σουνγκ να εισβάλει στη Βόρειο Κορέα, αλλά και του Στάλιν να δώσει την έγκρισή του για αυτήν την ενέργεια.

Επιπλέον, η παρατεταμένη παραμονή σε μια “ενδιάμεση” κατάσταση μπορεί να διαβρώσει τη στρατηγική συνοχή και την πολιτική βούληση. Η φθορά, ακόμη και αν είναι ελεγχόμενη, συσσωρεύεται.

Συμπεράσματα

Η σύγκρουση με το Ιράν δεν είναι απλώς μια ακόμη γεωπολιτική αντιπαράθεση. Αποτελεί ένα πεδίο όπου οι γνωσιακές δυναμικές παίζουν καθοριστικό ρόλο. Η “Θεωρία Προοπτικών” μας βοηθά να κατανοήσουμε γιατί οι δρώντες αναλαμβάνουν αυξημένο ρίσκο όταν αισθάνονται ότι χάνουν, ενώ το “Παράδοξο του Ellsberg” εξηγεί γιατί αποφεύγουν την έξοδο από μια συγκρουσιακή κατάσταση όταν το μέλλον είναι αβέβαιο.

Το Ιράν, από την πλευρά του, φαίνεται να έχει ενσωματώσει αυτές τις δυναμικές σε μια συνεκτική στρατηγική, χρησιμοποιώντας την αβεβαιότητα ως εργαλείο αποτροπής και παγίδευσης των αντιπάλων του. Με τον τρόπο αυτό, μεταφέρει το πεδίο της σύγκρουσης από το υλικό στο γνωσιακό επίπεδο.

Σε έναν κόσμο όπου η πληροφορία, η αντίληψη και η ψυχολογία αποκτούν ολοένα και μεγαλύτερη σημασία, ο γνωσιακός πόλεμος ενδέχεται να καταστεί το κυρίαρχο πεδίο αντιπαράθεσης. Και σε αυτό το πεδίο, η κατανόηση των περιορισμών της ανθρώπινης σκέψης μπορεί να αποδειχθεί εξίσου σημαντική με την υλική στρατιωτική ισχύ.