Ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή και η δύναμη του αδύναμου

Μέρος της απάντησης σχετίζεται με τις συχνά υποτιμημένες δυνατότητες της ιρανικής οικονομίας. Παρά τις κυρώσεις, το Ιράν βρίσκεται τα τελευταία χρόνια στη 10η θέση παγκοσμίως στην παραγωγή χάλυβα (μπροστά από όλες τις ευρωπαϊκές χώρες, πλην Ρωσίας και Γερμανίας), στη 15η-16η θέση στην παραγωγή οχημάτων (προηγούμενο του Ηνωμένου Βασιλείου, της Ιταλίας και ενίοτε της Ρωσίας), ενώ ακόμα και σε ΑΕΠ κατά κεφαλήν (όπου οι κυρώσεις και ο μεγάλος αγροτικός πληθυσμός παίζουν μεγάλο ρόλο) βρίσκεται σε παρόμοιο επίπεδο με τη Βραζιλία και την Ουκρανία (σε όρους αγοραστικής δύναμης).

Οι καθόλου ασήμαντες αυτές βιομηχανικές δυνατότητες έδωσαν στη χώρα τη δυνατότητα να εκπονήσει ένα αρκετά εκτεταμένο εγχώριο πρόγραμμα όπλων, από άρματα μάχης και αεροσκάφη μέχρι πυραύλους. Ωστόσο, η εικόνα που είχαν πολλοί στη Δύση ήταν ότι τα περισσότερα από αυτά βασίζονταν σε σημαντικό βαθμό σε παλαιότερη τεχνολογία (συχνά μείγμα αμερικανικής – από την εποχή του Σάχη – και σοβιετικής ή ρωσικής) και δεν θεωρούνταν ιδιαίτερα υψηλής ποιότητας. 

Ο παράγων γεωγραφία

Χωρίς όμως κατάλληλη στρατηγική, οι όποιες παραγωγικές δυνατότητες της χώρας δεν θα είχαν νόημα. Η ευθεία αντιπαράθεση με τους επιτιθέμενους, σε πεδίο της δικιάς τους επιλογής θα οδηγούσε σε βέβαιη ήττα. Μόνη λοιπόν επιλογή ήταν μια ασύμμετρη αντιπαράθεση, όπου το Ιράν θα περιόριζε την έκθεσή του στα σημεία υπεροχής ΗΠΑ και Ισραήλ, όσο το δυνατόν περισσότερο, προσπαθώντας ταυτόχρονα να αξιοποιήσει τις βιομηχανικές της δυνατότητες και νέες τεχνολογίες σχετικά χαμηλής έντασης κεφαλαίου (δηλαδή περιορισμένου κόστους).

Η γεωγραφία της χώρας τη βοήθησε σε αυτή την επιλογή. Το Ιράν έχει πάνω από διπλάσια έκταση σε σχέση με την Τουρκία και πάνω από 2,5 φορές μεγαλύτερη από τη Γαλλία. Σημαντικό τμήμα του εδάφους του είναι ορεινό, η ακτογραμμή του κοντά στα στενά του Ορμούζ είναι εκτεταμένη, ενώ στο βορρά βρίσκονται χώρες με τις οποίες διατηρεί φιλικές σχέσεις. Έτσι, αντί να επιλέξει να υπερασπιστεί τον εναέριο χώρο του – κάτι στο οποίο προφανώς θα αποτύγχανε – το Ιράν έχει επιλέξει (εδώ και χρόνια) να κατανέμει τους πόρους του επενδύοντας στην απόκρυψη και προστασία των πλέον πολύτιμων όπλων και στρατιωτικών εγκαταστάσεις σε υπόγειες βάσεις, βαθιά κάτω από τους ορεινούς όγκους της περιοχής.

Ταυτόχρονα, υπάρχουν πληροφορίες ότι αντί να βασίσει την αεράμυνά του σε κλασικά ραντάρ (τα οποία θα μπορούσαν ευκολότερα να εντοπιστούν και να αντιμετωπιστούν), έχει επιλέξει άλλες μεθόδους, όπως πολυφασματικές κάμερες και σχετικά μικρούς, ευκίνητους εγχώριους αντιαεροπορικούς πυραύλους. Έτσι ο αντιαεροπορικός πόλεμος θυμίζει, σε κάποιο βαθμό, αντάρτικο: Ο “αντάρτης” Ιράν προσπαθεί να μειώσει την αποτελεσματικότητα των όπλων του αντιπάλου ώστε να επιβιώσει και να φθείρει τον αντίπαλο σε βάθος χρόνου.

Οι στρατηγικές επιλογές του Ιράν

Η συγκεκριμένη προσπάθεια, ωστόσο, δεν θα είχε από μόνη της αποτελέσματα, αν το Ιράν δεν μπορούσε να πλήξει κάτι περισσότερο από μερικά αεροσκάφη του αντιπάλου. Και εδώ η ιρανική επιλογή έχει ασύμμετρα χαρακτηριστικά. Αφενός, αντικατέστησε την αεροπορία του με πυραύλους (από τους οποίους καμία χώρα δεν μπορεί να προστατευτεί πλήρως) και τεράστιο αριθμό μη επανδρωμένων αεροσκαφών (το κόστος των οποίων είναι μικρότερο από τους πυραύλους που τα καταρρίπτουν). Αφετέρου, αξιοποιεί τη γεωγραφία και τα όπλα που διαθέτει για να εξαπολύσει έναν οικονομικό πόλεμο στον Κόλπο με σημαντικές επιπτώσεις στην παγκόσμια οικονομία.

Η στρατηγική αυτή αποδείχθηκε επαρκής για να επιτύχει το Ιράν μια ανακωχή η οποία φαίνεται πως βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στους δικούς της όρους. Το αν η ανακωχή αυτή διατηρηθεί είναι κάτι που θα το δούμε τις επόμενες ημέρες, αφού το Ισραήλ (που μάλλον ήταν η κινητήρια δύναμη πίσω από την επίθεση) αντιδρά, ενώ οι επιπτώσεις για τις ΗΠΑ από πιθανή επιβολή τελών σε κινέζικο νόμισμα θα έχει σοβαρές επιπτώσεις. Σε κάθε όμως περίπτωση, ακόμα κι αν ανακωχή διατηρηθεί, οι προσπάθειες ανατροπής του καθεστώτος με άλλα μέσα είναι μάλλον βέβαιο ότι θα συνεχιστούν.

Το Ιράν μπορεί να μην ηττήθηκε στρατιωτικά, αλλά μπορεί ακόμα να ηττηθεί σε βάθος χρόνου με υπόθαλψη επανάστασης ή εμφυλίου. Η ιρανική ηγεσία θα αντιμετωπίσει έτσι μια ιδιαίτερα δύσκολη επιλογή, όσον αφορά την εσωτερική της πολιτική: μακροπρόθεσμα η κίνηση προς μια περισσότερο μετριοπαθή κατεύθυνση και η χαλάρωση της εσωτερικής καταστολής θα διευκολύνει τη δράση των ξένων υπηρεσιών, αλλά το αντίθετο μάλλον θα αυξήσει την εσωτερική δυσαρέσκεια.

Σε κάθε περίπτωση, ο πόλεμος εναντίον του Ιράν δεν είναι μεμονωμένο επεισόδιο, ούτε απλά τμήμα μιας παλαιάς κοπής επιθετικής ιμπεριαλιστικής πολιτικής των ΗΠΑ ή του Ισραήλ. Εντάσσεται σε μια διπλή βαθύτερη μεταβολή: Αφενός στο τέλος της μονοκρατορίας των ΗΠΑ, αφετέρου στην περίπου ταυτόχρονη στρατιωτική επανάσταση που προκαλούν οι τεχνολογικές εξελίξεις (μη επανδρωμένα αεροσκάφη, πύραυλοι χαμηλού κόστους αλλά αυξημένης ακρίβειας, χρήση τεχνητής νοημοσύνης, αυξημένη επιτήρηση κλπ).

Πρόκειται για μια από εκείνες τις ξαφνικές ρήξεις – όπως τις περιγράφει η προερχόμενη από τη βιολογία θεωρία της «εστιγμένης ισορροπίας» (punctuated equilibrium) – που διακόπτουν μακρύτερες περιόδους σταθερότητας. Ιστορικά, τέτοιες μεταβολές συνεπάγονται μεγαλύτερη αστάθεια και αύξηση των ενόπλων συρράξεων. Ας ελπίσουμε η αιματοχυσία να είναι όσο το δυνατόν μικρότερη και συντομότερη και νέος κόσμος του οποίου τη γέννηση ζούμε να αποδειχθεί καλύτερος. 

 

---

 

*Ο Βασίλης Γ. Μανουσάκης διδάσκει από το 2021 στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του ΑΠΘ. Σπούδασε Διεθνείς και Ευρωπαϊκές Σπουδές στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, ενώ κατέχει μεταπτυχιακό τίτλο War Studies από το King’s College London και διδακτορικό από το Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου. Το ερευνητικό και διδακτικό του έργο εστιάζει στη μελέτη των στρατιωτικών κατοχών και του πολέμου, καθώς και πτυχών οικονομικής, κοινωνικής και πολιτικής ιστορίας του 20ου αιώνα.