Ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή ως μάχη για την κυριαρχία επί της Ιστορίας

Με άλλα λόγια, πρόκειται για μια μάχη κυριαρχίας επί της Ιστορίας. Για το ποιος θα καθορίσει το νόημα των γεγονότων, το πώς αυτά θα ενσωματωθούν στη συλλογική μνήμη και ποιος θα εμφανιστεί ως φορέας ιστορικής νομιμοποίησης. Η σύγκρουση γύρω από το Ιράν εντάσσεται ακριβώς σε αυτό το πλαίσιο. Παρά τις επιφανειακές ερμηνείες που εστιάζουν στο πυρηνικό πρόγραμμα, τον έλεγχο των πετρελαίων ή στην ισορροπία ισχύος στη Μέση Ανατολή, η αποκλειστικά στρατηγική λογική της επίθεσης εμφανίζει σοβαρά κενά.

Για παράδειγμα, όπως έχουμε εξετάσει σε προηγούμενο άρθρο στο SLpress, αν ο στόχος ήταν η αποτροπή της πυρηνικοποίησης του Ιράν, τότε θα μπορούσε να επιδιωχθεί μια ευρύτερη διεθνής συνεννόηση, ακόμη και με δυνάμεις όπως η Κίνα και η Ρωσία, οι οποίες δεν έχουν συμφέρον από τη διάχυση των πυρηνικών όπλων. Παρόμοια κενά παρουσιάζουν και οι ισχυρισμοί για προσβολή της Κίνας δια του Ιράν (πολλώ δε μάλλον της Ρωσίας), για τον έλεγχο των πετρελαίων κλπ.

Η απουσία μιας τέτοιας στρατηγικής υποδηλώνει ότι το πρόβλημα δεν είναι απλώς επιχειρησιακό, αλλά βαθύτερα εννοιολογικό. Και εδώ εισέρχεται μια κρίσιμη διάσταση που συχνά παραγνωρίζεται. Και η διάσταση αυτή είναι η διαφορετική αντίληψη του ιστορικού χρόνου μεταξύ των πολιτισμών.

Στρατηγική χρονικότητα και γεωπολιτική συμπεριφορά

Οι πολιτισμοί δεν διαφέρουν μόνο ως προς τα συμφέροντά τους, αλλά και ως προς τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται τον χρόνο και την Ιστορία. Αυτή η “στρατηγική χρονικότητα” επηρεάζει καθοριστικά τον τρόπο με τον οποίο διεξάγουν πολέμους και αξιολογούν τις εκβάσεις τους. Μια προσέγγιση που μπορεί να αποδειχθεί γόνιμη είναι η διάκριση μεταξύ μονοχρονικών (monochronic) και πολυχρονικών (polychronic) στρατηγικών κουλτουρών.

Η μονοχρονική προσέγγιση, που χαρακτηρίζει σε μεγάλο βαθμό τη δυτική στρατηγική σκέψη και ιδίως των ΗΠΑ, τείνει να εστιάζει στο παρόν και να επιδιώκει σαφή, αποφασιστικά αποτελέσματα. Η σύγκρουση νοείται ως γεγονός με αρχή, μέση και τέλος και η επιτυχία ταυτίζεται με την επίτευξη μιας καθαρής νίκης. Αντιθέτως, οι πολυχρονικές στρατηγικές κουλτούρες (αυτές που συναντώνται σε πολιτισμούς με βαθύ ιστορικό υπόβαθρο, όπως το Ιράν και η Κίνα) αντιλαμβάνονται τον χρόνο ως ένα συνεχές και αδιαίρετο όλο. Το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον συνδέονται σε μια ενιαία αφήγηση, και ο πόλεμος αποτελεί απλώς μία φάση αυτής της μακράς ιστορικής πορείας.

Σε αυτό το πλαίσιο, ακόμη και μια υλική ήττα μπορεί να ενσωματωθεί σε ένα ευρύτερο αφήγημα ιστορικής δικαίωσης. Αυτή η διαφορά έχει τεράστιες στρατηγικές συνέπειες. Ένας δρων που λειτουργεί με μονοχρονική λογική επιδιώκει την ταχεία επίλυση της σύγκρουσης. Ένας δρων με πολυχρονική συνείδηση μπορεί να αποδεχθεί τη μακροχρόνια φθορά, εφόσον αυτή συμβάλλει στη διαμόρφωση μιας ευνοϊκής ιστορικής αφήγησης.

Ο πόλεμος ως σύγκρουση αφηγημάτων

Σε αυτό το σημείο αναδεικνύεται η έννοια της κυριαρχίας της ιστορικής αφήγησης. Οι πόλεμοι δεν διεξάγονται μόνο στο πεδίο της μάχης, αλλά και στο επίπεδο του συλλογικού φαντασιακού. Η τελική τους σημασία καθορίζεται συχνά όχι από το ποιος κέρδισε στρατιωτικά, αλλά από το πώς ερμηνεύτηκαν τα γεγονότα σε βάθος χρόνου. Η ιστορία παρέχει πολυάριθμα παραδείγματα όπου στρατιωτικές ήττες στο τώρα μετατράπηκαν σε στρατηγικές νίκες στο ιστορικό συνεχές. Αυτό συμβαίνει όταν μια κοινωνία κατορθώνει να ενσωματώσει την εμπειρία της σύγκρουσης σε ένα αφήγημα ταυτότητας, αντίστασης ή μαρτυρίου.

Στην περίπτωση του Ιράν, αυτή η δυνατότητα είναι ιδιαίτερα έντονη λόγω της σιιτικής θρησκευτικής και ιστορικής παράδοσης. Η αφήγηση του διαρκούς αγώνα απέναντι σε άδικους ηγεμόνες –κορυφαίο σημείο αναφοράς το μαρτύριο της Καρμπάλα– προσφέρει ένα ισχυρό πλαίσιο ερμηνείας της σύγκρουσης. Σε αυτό το πλαίσιο, η απώλεια ηγετών δεν οδηγεί απαραίτητα σε αποσταθεροποίηση, αλλά μπορεί να ενισχύσει τη συνοχή, μετατρέποντας τους νεκρούς σε σύμβολα. Έτσι, μια στρατηγική που βασίζεται στον “αποκεφαλισμό” της ηγεσίας ενδέχεται να έχει το αντίθετο αποτέλεσμα από το επιδιωκόμενο. Αντί να διαλύσει το σύστημα, μπορεί να το ενοποιήσει σε ένα νέο επίπεδο συμβολικής έντασης.

Εν κατακλείδι, λοιπόν, η σύγκρουση με κέντρο το Ιράν δεν είναι απλώς ένα επεισόδιο περιφερειακής γεωπολιτικής. Είναι μέρος μιας ευρύτερης διαδικασίας αναδιαμόρφωσης του διεθνούς συστήματος και της ιστορικής αφήγησης του 21ου αιώνα. Το τελικό της αποτέλεσμα δεν θα κριθεί μόνο από την έκβαση των στρατιωτικών επιχειρήσεων, αλλά και από το ποιος θα καταφέρει να επιβάλει τη δική του ερμηνεία των γεγονότων.

Σε έναν κόσμο όπου η ισχύς δεν είναι πλέον μόνο υλική αλλά και συμβολική, η κυριαρχία επί της Ιστορίας μπορεί να αποδειχθεί εξίσου σημαντική με την κυριαρχία στο πεδίο της μάχης. Και σε αυτό το επίπεδο, οι πολιτισμοί που μπορούν να ενσωματώσουν τη σύγκρουση σε μια μακρά ιστορική αφήγηση πιθανόν να διαθέτουν ένα πλεονέκτημα που δεν αποτυπώνεται εύκολα στους παραδοσιακούς δείκτες ισχύος και στη σώρευση καταστρεπτικών πληγμάτων.