Ο ρόλος Τουρκίας και Ιράν στην σκακιέρα της Μέσης Ανατολής

Ο δε Ερντογάν περιοδεύει σε χώρες, τις ηγεσίες των οποίων είχε προ μερικών ετών προσβάλλει! Ο πρόεδρος Σίσι επιφύλαξε μία λαμπρή στον Ερντογάν και οι δύο άλλοτε εχθροί υπέγραψαν μία σειρά από οικονομικές-εμπορικές συμφωνίες, φιλοδοξώντας το σημερινό εμπόριο των δύο χωρών να φτάσει από τα 9 δισ. στα 15 δισ. δολάρια.

Οι δύο χώρες φαίνεται να προκρίνουν τα ζητήματα που τους ενώνουν – Σουδάν, όπου στηρίζουν το ίδιο στρατόπεδο στον εμφύλιο, Σομαλία, όπου καταδικάζουν την αναγνώριση της Σομαλιλάνδης από το Ισραήλ – ενώ υπάρχει μερική σύμπλευση των δύο πλευρών για Συρία, Ιράν και Γάζα. Αν και παραμένουν οι διαφορές τους στην Λιβύη, αυτές έχουν πάψει να θεωρούνται μη ανεχτές από το Κάιρο…

Η δε Σαουδική Αραβία ενισχύει την οικονομική της συνεργασία με την Τουρκία. Σύμφωνα με μια διακυβερνητική συμφωνία που υπογράφηκε την Τρίτη στο Ριάντ, οι σαουδικές εταιρείες θα αναπτύξουν αρχικά φωτοβολταϊκά έργα με δυνατότητα παραγωγής 2.000 μεγαβάτ στις επαρχίες Σίβας και Καραμάν της Τουρκίας, ενώ στη συνέχεια θα ολοκληρωθεί η κατασκευή επιπλέον αιολικών και φωτοβολταϊκών εγκαταστάσεων ισχύος 3.000 MW. Η συμφωνία ήρθε να επιστεγάσει τις αγαστές σχέσεις των δύο χωρών.

Παρόλα αυτά, στις σχέσεις τους υπάρχει και ένα όριο. Η Τουρκία τελικώς δεν θα μετάσχει στο στρατιωτικό σύμφωνο Σαουδικής Αραβίας και Πακιστάν. Το Ριάντ διεμήνυσε ότι η συμφωνία αυτή θα παραμείνει αυστηρά διμερής. Σημειωτέων, το Πακιστάν, που κατέχει πυρηνικά όπλα, αποτελεί αδελφό κράτος της Τουρκίας.

Αμερικανική απαγκίστρωση και Αραβική Άνοιξη

Από την εποχή που οι ΗΠΑ πρωτοσκέφτηκαν την ιδέα της μετατόπισης του στρατηγικού τους βάρους στον Ειρηνικό, μέχρι που αυτή άρχισε να παίρνει σάρκα και οστά, το σκεπτικό ήταν η Αμερική να απαγκιστρωθεί από τη Μέση Ανατολή, εφόσον οι περιφερειακοί παράγοντες συμπεριφέρονται υπεύθυνα και επιλύουν τις διαφορές τους. Στις ΗΠΑ, Δημοκρατικοί και Ρεπουμπλικάνοι (ήδη επί Ομπάμα) άρχισαν να ομονοούν στην ανάγκη απαγκίστρωσης από την Μέση Ανατολή. Αυτές οι φωνές έγιναν πιο δυνατές όταν το ISIS ηττήθηκε (αυτό το δεδομένο θύμισε ο Τομ Μπαράκ στους Κούρδους για να δικαιολογήσει την τωρινή στάση των ΗΠΑ).

Η αποκαλούμενη Αραβική Άνοιξη καθυστέρησε την απαγκίστρωση, όξυνε, αλλά δεν δημιούργησε τα σημερινά στρατόπεδα στη Μέση Ανατολή.  Στην μεταπολεμική εποχή οι χώρες της περιοχής χωρίζονταν σ’ αυτές που ασπάζονταν την δυτική τάξη πραγμάτων και στις άλλες που είχαν διαφορετικές πολιτικές. Από τα μέσα της δεκαετίας του 1950 μια ομάδα χωρών είχε στενή σχέση με τις ΗΠΑ. Οι χώρες αυτές ενστερνίζονται έβλεπαν τη Δύση ως εγγυητή της ασφάλειας και προσέβλεπαν στη ειρηνική διευθέτηση των αραβο-ισραηλινών συγκρούσεων και στη συνύπαρξη με το Ισραήλ.

Οι άλλες χώρες έβλεπαν τη Δύση ως ιμπεριαλιστική δύναμη. Ασπαζόμενες τον αραβικό εθνικισμό κι αργότερα τον ισλαμισμό, ήταν πιο επιρρεπείς στην ένοπλη σύγκρουση με το Ισραήλ και ταυτόχρονα επεδίωκαν να εξάγουν επαναστατικές πολιτικές στις φιλοδυτικές συντηρητικές χώρες. Θα ήταν λάθος, πάντως, να συνδέουμε την προσκόλληση στη Δύση με την μετριοπάθεια και την αντιδυτική κατεύθυνση με την επιθετικότητα. Αρκετές φορές συνέβη το αντίθετο.

Τουρκία και Ιράν αλλάζουν στρατόπεδο

Ενώ η σύνθεση κάθε στρατοπέδου έχει αλλάξει με την πάροδο του χρόνου, η βασική διαίρεση έχει επιζήσει. Για παράδειγμα, τη δεκαετία του 1970, η Αίγυπτος, υπό τον Σαντάτ, μεταπήδησε στο φιλοδυτικό στρατόπεδο, ενώ η Ισλαμική Επανάσταση μετακίνησε το Ιράν στην άλλη πλευρά. Πιο πρόσφατα, η Τουρκία του Ερντογάν, παρότι μέλος του ΝΑΤΟ, έχει γίνει αναθεωρητική. Το Κατάρ παρέκκλινε από το Συμβούλιο Συνεργασίας του Κόλπου (Σαουδική Αραβία, Εμιράτα, Κουβέιτ, Ομάν και Μπαχρέιν) σε έναν πιο ισλαμιστικό προσανατολισμό, με συνέπεια να τεθεί για χρόνια υπό απομόνωση.

Πριν την Αραβική Άνοιξη, η στάση κάθε χώρας στη Μέση Ανατολή καθοριζόταν κυρίως από το Παλαιστινιακό. Το ένα στρατόπεδο υποστήριζε την ειρήνη με το Ισραήλ, ως τη πιο στρατηγικά συμφέρουσα επιλογή για τα αραβικά κράτη, ενώ το άλλο αντιτάχθηκε, θεωρώντας ότι το Ισραήλ είναι ένα παράνομο κράτος που συμπεριφέρεται επιθετικά.

Η Αραβική Άνοιξη όξυνε τον περιφερειακό διχασμό με δύο τρόπους: Πρώτον, σαν επαναστατικό κύμα, ενδυνάμωσε τους αντιδυτικούς. Το Ιράν και η Τουρκία πανηγύρισαν την Αραβική Άνοιξη ως ισλαμική αφύπνιση που θα δημιουργούσε περισσότερες ισλαμιστικές κυβερνήσεις. Και οι δύο χώρες προσπάθησαν να αποκτήσουν πλεονέκτημα από το κενό ισχύος που δημιουργήθηκε από την αποχώρηση των ΗΠΑ και την αποδυνάμωση των φιλοδυτικών αραβικών καθεστώτων. Το έπραξαν άμεσα, ή μέσω πληρεξούσιων, σε Συρία, Ιράκ, Υεμένη και Λιβύη.

Δεύτερον, η Αραβική Άνοιξη προκάλεσε μια ριζική ανακατανομή ισχύος. Οι ΗΠΑ δεν παρείχαν πλέον επαρκή υποστήριξη, ενώ από το 1979, το Ιράν μετατράπηκε στον κύριο πόλο των αντιδυτικών κρατών. Τα κράτη του Κόλπου, αντίθετα –μέσω του άφθονου χρήματος και των παγκόσμιας εμβέλειας ΜΜΕ– είχαν άλλες ευκαιρίες να προβάλουν την ισχύ τους στο εξωτερικό, κυρίως σε χώρες που ήθελαν να παραμείνουν στο φιλοδυτικό στρατόπεδο, αλλά δοκιμαζόντουσαν οικονομικά, όπως η Αίγυπτος και η Ιορδανία.

Τα περισσότερα από τα ευθυγραμμισμένα με τη Δύση αραβικά κράτη του Κόλπου ένιωσαν ότι απειλούνται από τις λαϊκές διαμαρτυρίες που πυροδότησε η Αραβική Άνοιξη και το ενδεχόμενο το Ιράν να εκμεταλλευτεί την αναταραχή, όπως έγινε στο Μπαχρέιν. Το γεγονός αυτό, σε συνδυασμό με την απροθυμία των ΗΠΑ να παρέμβουν υπέρ τους, ώθησε την Σαουδική Αραβία και τα Εμιράτα να εμπλακούν σε πολιτικές και στρατιωτικές προσπάθειες κατά των αντιδυτικών στις συγκρούσεις σε Συρία, Λιβύη και Υεμένη.

Η Τουρκία

Η Τουρκία προσδοκούσε σε μία ισλαμική μεταπολίτευση στον αραβικό κόσμο, με κύριο μοχλό την Μουσουλμανική Αδελφότητα και την εργαλειοποίηση του Παλαιστινιακού. Το σχέδιο της δεν πέτυχε: Ορόσημο για αυτό ήταν το πραξικόπημα κατά των Αδελφών Μουσουλμάνων στην Αίγυπτο, με την Τουρκία να περιορίζεται σε επιμέρους κέρδη (Λιβύη, Συρία, σχέσεις με Κατάρ, κτλ).

Μετά από χρόνια ψυχροπολεμικών σχέσεων με Αίγυπτο, Εμιράτα, Σαουδική Αραβία και Ισραήλ, η Άγκυρα επιδόθηκε σε μία εργώδη προσπάθεια να εξομαλύνει τις σχέσεις με αυτά τα κράτη, τις οποίες ο ίδιος ο Ερντογάν είχε καταστρέψει με την ρητορική αμετροέπεια του και κυρίως με τη στήριξη τζιχαντιστικών ομάδων. Το προσπάθησε και με το Ισραήλ, αλλά η επίθεση της Χαμάς τον Οκτώβριο του 2023, μετέβαλε τα δεδομένα.

Μία κύρια αιτία ήταν το οικονομικό που “έκαιγε” τον Ερντογάν. Ευρισκόμενος υπό πίεση, ο “σουλτάνος” έπαψε να αποκαλεί τους εμίρηδες πειρατές, αδαείς και ανίκανους. Mετέφερε επίσης τη δίκη (ερήμην) για τη δολοφονία του Κασόγκι στη Σαουδική Αραβία, βάζοντας τέλος σε κάθε πιθανότητα οι ένοχοι να λογοδοτήσουν. Περιόρισε την στήριξη στην αιγυπτιακή Μουσουλμανική Αδελφότητα. Δεν άργησαν να έρθουν επενδύσεις από τα τεράστια κρατικά επενδυτικά ταμεία των κρατών του Κόλπου, εμπορικές συμφωνίες, swap χρεών… Φτάσαμε και σε συμφωνίες αμυντικού περιεχομένου και σε πωλήσεις drones.

Επίσης, η στήριξη του Ερντογάν στην Χαμάς μετά την επίθεση του ’23, δεν τον απο-νομιμοποίησε στα μάτια των αραβικών ηγεσιών, στον βαθμό τουλάχιστον που αυτό συνέβαινε παλαιότερα. Ο δε Ερντογάν έδειξε προσαρμοστικότητα και στήριξε άμεσα το Σχέδιο Τραμπ για την Γάζα, πιέζοντας την Χαμάς. Βεβαίως, η τουρκική παρουσία σε μία μεταπολεμική Γάζα παραμένει κόκκινη γραμμή για το Ισραήλ, ενώ δεν ενθουσιάζει τις αραβικές ηγεσίες. Τέλος, μπορεί η επίθεση της Χαμάς και ο πόλεμος στην Γάζα να έβαλαν “στον πάγο” τις συμφωνίες του Αβραάμ, αλλά δεν επέφεραν το ρήγμα στις σχέσεις αραβικών χωρών με το Ισραήλ, που προσδοκούσε η Χαμάς.

Το Ιράν

Σε ό,τι αφορά το Ιράν, δεν είμαστε στην εποχή που Σαουδική Αραβία και Εμιράτα μετείχαν στην “πολιτική μέγιστης” πίεσης του προέδρου Τραμπ (της πρώτης θητείας του). Υπάρχουν πάντα επενδυτικές ευκαιρίες που βάζουν μπρος στις σχέσεις αυτών των κρατών, όπως project ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Όμως, πίσω από τα χαμόγελα και τις συνομιλίες για συνεργασία, δεν έχει εξαφανιστεί η αμοιβαία καχυποψία, αν όχι εχθρότητα. Μετά από τόσα χρόνια εκατέρωθεν εκτόξευσης κατηγοριών και ύβρεων, οι διακηρύξεις περί αδελφικών σχέσεων, πρέπει πάντοτε να εγείρουν μεγάλες επιφυλάξεις. Αυτό φαίνεται με τις τελευταίες εξελίξεις…

Το Axios αποκάλυψε πρόσφατα ότι ο υπουργός Άμυνας της Σαουδικής Αραβίας είπε ιδιωτικά στους Αμερικανούς ότι αν δεν χτυπήσουν το Ιράν, αυτό θα βγει πιο ενισχυμένο. Το Ιράν απαίτησε από τις ΗΠΑ, μεταξύ άλλων, αυστηρά διμερείς συνομιλίες, χωρίς την παρουσία μεσανατολικών κρατών, όπως θέλουν οι Αμερικανοί. Η δε ιρανική απαίτηση, οι συνομιλίες να μην πραγματοποιηθούν στην Τουρκία, αλλά στο Ομάν, δείχνουν ότι δεν εκλείπουν ούτε οι ιρανικές επιφυλάξεις για την Άγκυρα.

Πάντως, Εμιράτα και τη Σαουδική Αραβία, γνωρίζουν ότι είναι ευάλωτα έναντι της Τεχεράνης και των συμμάχων της Χούθι, στην Υεμένη. Για αυτό και εξομάλυναν τις σχέσεις τους με την Τεχεράνη, το Ριάντ με την μεσολάβηση του Πεκίνου. Από την άλλη, ο φόβους τους περί ιρανικής απειλής δεν έχει εξαλειφθεί πλήρως, όπως έδειξε η δήλωση του Σαουδάραβα υπουργού Άμυνας. Μετά την ισραηλινή επίθεση στο Κατάρ, προστέθηκε και ο παράγοντας Ισραήλ, ειδικά για την Σαουδική Αραβία, εξ’ ου και το σύμφωνο με το Πακιστάν, ενώ δεν αποκλείεται να τρέξει και το ίδιο το βασίλειο πυρηνικά όπλα.

Το δε Ιράν βλέπει με ανησυχία τις στρατιωτικές κινήσεις της Τουρκίας στο Ιράκ, ενώ βλέπει την Τουρκία να έχει προνομιακό ρόλο στην Συρία, αφού έχασε τον πιστό του σύμμαχο Άσαντ στην Συρία. Υπάρχει πάντα και η τουρκική στήριξη στο Αζερμπαϊτζάν, το οποίο εποφθαλμιά ιρανικά εδάφη, χωρίς τα χαμόγελα των Ιρανών και των Αζέρων αξιωματούχων στις κοινές τους συναντήσεις, να καθησυχάζουν την Τεχεράνη…