Οδηγεί σε κατάρρευση ο αποκεφαλισμός του ισλαμικού καθεστώτος;

Η άνοδος αυταρχικών μορφών εθνικισμού, η αναθεωρητική στάση της Ρωσίας και της Κίνας και η περιφερειακή στρατηγική του Ιράν συνθέτουν ένα περιβάλλον αυξημένης γεωπολιτικής ρευστότητας. Παράλληλα, η στροφή της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής προς έναν περισσότερο συναλλακτικό ρεαλισμό επιταχύνει τη μετάβαση από μια τάξη βασισμένη σε κανόνες σε ένα σύστημα ισορροπίας ισχύος.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η συζήτηση για «αλλαγή καθεστώτος» στο Ιράν εγείρει σοβαρά ζητήματα νομιμοποίησης και στρατηγικής βιωσιμότητας. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο εάν μια πολιτική αλλαγή στο Ιράν είναι επιθυμητή, αλλά εάν είναι συμβατή με ένα σταθερό και προβλέψιμο διεθνές σύστημα. Οι δηλώσεις του Ντόναλντ Τραμπ για «αλλαγή καθεστώτος» στο Ιράν, με την προτροπή προς τους Ιρανούς να πάρουν την εξουσία στα χέρια τους μόλις σταματήσουν οι βομβαρδισμοί, δεν αποτελούν απλώς μια ρητορική υπερβολή.

Αποκαλύπτουν μια βαθύτερη πολιτική αντίληψη: ότι τα καθεστώτα ανατρέπονται με πυραύλους και ότι οι κοινωνίες αναδομούνται μέσα από τα ερείπια. Η προοπτική αλλαγής καθεστώτος στο Ιράν μέσω εξωτερικής στρατιωτικής πίεσης συνιστά στρατηγική υψηλού ρίσκου με αβέβαιη έκβαση. Η διεθνής εμπειρία καταδεικνύει ότι οι εξωτερικά επιβαλλόμενες ανατροπές καθεστώτων συχνά οδηγούν σε παρατεταμένη αστάθεια, κενό εξουσίας και κλιμάκωση της βίας.

Η τρέχουσα στρατιωτική επιχείρηση, που  συντονίζεται από τις ΗΠΑ και το Ισραήλ, δεν στοχεύει μόνο σε στρατιωτικές υποδομές. Αγγίζει τον ίδιο τον πυρήνα της εξουσίας. Πρόκειται για στρατηγική αποκεφαλισμού (decapitation strategy) — με απρόβλεπτες συνέπειες. Διότι η Ιστορία έχει δείξει ότι όταν καταρρέει βίαια ένα καθεστώς, δεν γεννιέται αυτομάτως δημοκρατία. Συχνότερα, ανοίγει ο δρόμος για χάος, εμφύλια σύγκρουση και νέα αυταρχικά μορφώματα.

Σε γενικές γραμμές, διαγράφονται δύο βασικά σενάρια. Το πρώτο αφορά την κατάρρευση και ανατροπή του καθεστώτος, με την αντικατάστασή του από ένα νέο πολιτικό σύστημα. Το δεύτερο προβλέπει μια διαδικασία μετάβασης, κατά την οποία τμήματα του υπάρχοντος καθεστώτος διαπραγματεύονται με την αντιπολίτευση ή με εξωτερικούς παράγοντες, διαμορφώνοντας ένα νέο πλαίσιο διακυβέρνησης. Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι το πρώτο σενάριο είναι συνήθως πιο επικίνδυνο, καθώς ενέχει αυξημένο κίνδυνο βίαιης κλιμάκωσης. Το δεύτερο, αν και λιγότερο αιματηρό, ενδέχεται να οδηγήσει σε περιορισμένες ή επιφανειακές αλλαγές. Και στις δύο περιπτώσεις, ο ρόλος της κοινωνίας και των εξωτερικών δυνάμεων μπορεί να αποδειχθεί καθοριστικός.

Τι μπορεί να συμβεί στο Ιράν

Στην περίπτωση του Ιράν, επιχειρείται αλλαγή καθεστώτος μέσω εξωτερικής στρατιωτικής πίεσης. Οι ΗΠΑ και το Ισραήλ επιδιώκουν την αποδυνάμωση της εξουσίας, προσδοκώντας ότι εσωτερικές κοινωνικές και πολιτικές δυνάμεις θα αναλάβουν την ανατροπή. Ωστόσο, οι Ιρανοί πολίτες δύσκολα μπορούν, ακόμη και υπό συνθήκες αποδυνάμωσης, να ανατρέψουν μόνοι τους ένα ισχυρό και οργανωμένο καθεστώς. Ιστορικά, τέτοιες αλλαγές επιτυγχάνονται είτε μέσω εσωτερικής διάσπασης και οικειοθελούς αποχώρησης της ηγεσίας – γεγονός σπάνιο – είτε μέσω ένοπλης εξέγερσης. Δεν υπάρχουν, πάντως, σαφείς ενδείξεις ότι το δεύτερο ενδεχόμενο διαμορφώνεται σήμερα στο Ιράν.

Η ιδέα ότι μια εξωτερική στρατιωτική πίεση θα αφυπνίσει αυτομάτως μια κοινωνία και θα οδηγήσει σε δημοκρατική εξέγερση αγνοεί την πραγματικότητα. Το ιρανικό καθεστώς διαθέτει μηχανισμούς καταστολής, εσωτερικές δομές συνοχής και ένοπλες δυνάμεις πιστές στην επιβίωσή του. Η αποδυνάμωση δεν ισοδυναμεί με κατάρρευση. Αντιθέτως, μπορεί να οδηγήσει σε συσπείρωση γύρω από το αυταρχικό κράτος ασφαλείας.

Η πρόσφατη Ιστορία προσφέρει επώδυνα παραδείγματα. Στο Ιράκ, η ανατροπή του Σαντάμ Χουσεΐν δεν έφερε σταθερότητα αλλά χρόνια αιματοχυσίας. Στη Λιβύη, η κατάρρευση του καθεστώτος Καντάφι ο οδήγησε σε διάλυση του κράτους. Το Αφγανιστάν κατέδειξε πόσο εύθραυστη είναι η «εξαγωγή δημοκρατίας» με στρατιωτικά μέσα. Όπου η αλλαγή επιβάλλεται απ’ έξω, η κοινωνία πληρώνει το τίμημα.

Συνεπώς, ο κίνδυνος να αποτύχει μία αλλαγή καθεστώτος που προωθείται από εξωτερικούς παράγοντες είναι ιδιαίτερα υψηλός. Επιπλέον, η επιτυχία ενός τέτοιου εγχειρήματος θα απαιτούσε στρατιωτική παρουσία στο έδαφος («boots on the ground»), προοπτική για την οποία, προς το παρόν, δεν γίνεται λόγος. Αλλά ακόμη και τότε, δεν θα υπήρχε καμία εγγύηση θετικής έκβασης για τον τοπικό πληθυσμό. Το παράδειγμα του Αφγανιστάν καταδεικνύει πόσο εύκολα μια τέτοια στρατηγική μπορεί να οδηγηθεί σε αδιέξοδο.

Η αλλαγή καθεστώτος γυρίζει και μπούμερανγκ… 

Είναι, λοιπόν, σαφές ότι η εξωτερικά επιβαλλόμενη κατάρρευση ενός καθεστώτος συχνά οδηγεί σε παρατεταμένη αστάθεια και κλιμάκωση της βίας. Το ενδεχόμενο ενός σεναρίου παρόμοιου με εκείνο του Ιράκ ή της Συρίας, με χρόνια χάους και εμφυλίου πολέμου, δεν μπορεί να αποκλειστεί για το Ιράν. Μια τέτοια εξέλιξη δύσκολα θα μπορούσε να θεωρηθεί πρόοδος προς τη δημοκρατία. Ιδίως όταν δεν υπάρχουν προϋπάρχουσες, ισχυρές και οργανωμένες κοινωνικές και πολιτικές δυνάμεις ικανές να διαχειριστούν τη μετάβαση.

Η κατάσταση καθίσταται ακόμη πιο ανησυχητική λόγω του ότι η σημερινή πολιτική ηγεσία στις ΗΠΑ σε αντίθεση με την προηγούμενη, που επιδίωκε την αποτροπή μιας γενικευμένης κλιμάκωσης στη Μέση Ανατολή, φαίνεται λιγότερο επιφυλακτική ως προς τους κινδύνους μακροπρόθεσμης αποσταθεροποίησης.

Στοίχημα που πληρώνεται σε αίμα

Σε ένα διεθνές περιβάλλον όπου το διεθνές δίκαιο αμφισβητείται συστηματικά , διευρύνεται ο χώρος για πολιτικές στρατιωτικής ισχύος που σχετίζονται με ενεργειακά και γεωπολιτικά συμφέροντα — συχνά εις βάρος των κοινωνιών που υφίστανται τον πόλεμο και τον αυταρχισμό.

Αναμφίβολα, το καθεστώς του Ιράν αντιμετωπίζει σοβαρό πρόβλημα κοινωνικής νομιμοποίησης. Μακροπρόθεσμα, καμία εξουσία δεν μπορεί να επιβιώσει χωρίς ευρύτερη αποδοχή. Όμως η δημοκρατία δεν γεννιέται από την εξωτερική επιβολή ούτε από τον στρατιωτικό αποκεφαλισμό της ηγεσίας. Γεννιέται από κοινωνικές διεργασίες, πολιτική οργάνωση και εσωτερική δυναμική. Η αλλαγή καθεστώτος μέσω βομβαρδισμών δεν είναι σχέδιο ειρήνης.

Είναι στοίχημα υψηλού ρίσκου με ανθρώπινες ζωές. Χωρίς εσωτερικές, οργανωμένες και νομιμοποιημένες πολιτικές δυνάμεις ικανές να διαχειριστούν τη μετάβαση, η στρατιωτική πίεση είναι πιθανότερο να ενισχύσει αυταρχικές δομές παρά να οδηγήσει σε δημοκρατική μεταρρύθμιση.

Σε μια εποχή όπου η ισχύς αναδεικνύεται εκ νέου ως καθοριστικός παράγοντας, η πρόκληση για τη διεθνή κοινότητα είναι η διαμόρφωση ενός νέου πλαισίου συλλογικής ασφάλειας που θα συνδυάζει ρεαλισμό και θεσμική συνοχή. Διαφορετικά, η «εποχή των τεράτων» κινδυνεύει να παγιωθεί ως νέα κανονικότητα.