Οι επιλογές Τραμπ για το Ιράν – Η κόκκινη γραμμή της Κίνας

Σήμερα, η Ουάσινγκτον δεν αναρωτιέται μόνο πώς να νικήσει το Ιράν, αλλά και αν μπορεί να επιβιώσει από τις συνέπειες της προσπάθειας αυτής. Αυτό που καθιστά τη σημερινή στιγμή ιδιαίτερα επικίνδυνη είναι η σύγκλιση πολλαπλών σημείων πίεσης: Οι εσωτερικές αναταραχές στο Ιράν, η αυξανόμενη περιφερειακή εχθρότητα στην αμερικανική παρουσία και το Ισραήλ, η αναπτυσσόμενη επιρροή της Κίνας και η επιδεινούμενη κατάσταση στη Βενεζουέλα. Μαζί, αυτά αναδιαμορφώνουν τη λογική κόστους-οφέλους κάθε δράσης και αποκαλύπτουν την ένταση της αμερικανικής ισχύος σε πολλούς τομείς ταυτόχρονα.

Επίθεση-εκκαθάριση;

Μία ακραία επιλογή θα μπορούσε να ήταν μια άμεση στρατιωτική επίθεση κατά του Ιράν, που μπορεί να περιλαμβάνει τη δολοφονία του Ανώτατου Ηγέτη Αλί Χαμενεΐ και την καταστροφή κρίσιμων στρατιωτικών και πολιτικών υποδομών. Ο Χαμενεΐ δεν είναι απλώς ένας πολιτικός ηγέτης· είναι σημαντική θρησκευτική προσωπικότητα των Σιιτών. Η δολοφονία του πιθανότατα θα θεωρηθεί ως πολιτισμική και θρησκευτική επίθεση, προκαλώντας μαζική κινητοποίηση, ασύμμετρη πολεμική δράση και αντίποινα στο Ιράκ, τον Λίβανο, την Υεμένη, τον Κόλπο και πέραν αυτών.

Αντί να εξουδετερώσει το Ιράν, μια τέτοια κίνηση θα οδηγούσε σχεδόν με βεβαιότητα σε περιφερειακό πόλεμο με μεγάλες παγκόσμιες συνέπειες: Αναταράξεις στις αγορές ενέργειας, διακοπές στις θαλάσσιες οδούς και χρηματοοικονομική αστάθεια. Ιστορικά παραδείγματα, όπως η εισβολή των ΗΠΑ στο Ιράκ το 2003 και οι επακόλουθες περιφερειακές συνέπειες, δείχνουν το μέγεθος της πιθανής ανάδρασης.

Πόλεμος υποδομών = Εξαγωγή χάους

Μια άλλη επιλογή είναι η στόχευση της πολιτικής και οικονομικής υποδομής του Ιράν – διυλιστήρια, δίκτυα ηλεκτροδότησης, λιμάνια, αγωγοί και δίκτυα μεταφορών – ενώ παράλληλα κλιμακώνεται η εσωτερική αναταραχή. Αυτή η στρατηγική αντιμετωπίζει την κατάρρευση της κοινωνίας ως όπλο. Αλλά η κοινωνική κατάρρευση δεν παραμένει περιορισμένη. Αυτές οι επιθέσεις θα θεωρηθούν συλλογική τιμωρία, νομιμοποιώντας αντίποινα, όχι μόνο κατά του Ιράν, αλλά και κατά των αμερικανικών και συμμαχικών συμφερόντων στην περιοχή.

Οι αμερικανικές βάσεις, οι πρεσβείες, οι κόμβοι εφοδιασμού και τα εταιρικά περιουσιακά στοιχεία θα γίνουν ευάλωτοι στόχοι. Αντί να εξασθενήσει το Ιράν, αυτή η προσέγγιση διακινδυνεύει την εξαγωγή αστάθειας απευθείας στα αμερικανικά και συμμαχικά συμφέροντα, δημιουργώντας μια αλυσιδωτή κρίση πολύ πέρα από την Τεχεράνη.

Αποσταθεροποίηση = Αποτυχημένη στρατηγική

Μια τρίτη οδός θα ήταν η μυστική αποσταθεροποίηση: Υποστήριξη ένοπλων ομάδων, διευκόλυνση σαμποτάζ, δολοφονίες και ενίσχυση της εσωτερικής βίας. Μέχρι στιγμής, αυτή η στρατηγική έχει αποτύχει σε μεγάλο βαθμό. Τέτοιες ομάδες δεν έχουν δημιουργήσει μαζική υποστήριξη. Αντίθετα, οι επιθέσεις σε δυνάμεις ασφαλείας και πολίτες έχουν συχνά ενισχύσει την εσωτερική συνοχή και νομιμοποιήσει περαιτέρω την κρατική εξουσία. Αντί να διασπάσει το Ιράν, η μυστική αποσταθεροποίηση έχει ακούσια ενισχύσει τις δομές που επιδίωκε να υπονομεύσει.

Οι κόκκινες γραμμές του Ιράν

Το Ιράν έχει καταστήσει σαφή τα κόκκινα όριά του: Οποιαδήποτε στρατιωτική δράση των ΗΠΑ, θα προκαλέσει αντίποινα. Αυτά τα αντίποινα δεν θα περιοριστούν στις αμερικανικές βάσεις. Το Ισραήλ πιθανότατα θα υποστεί το κύριο πλήγμα, με στρατιωτικές εγκαταστάσεις και υποδομές να στοχεύονται παράλληλα με τις αμερικανικές δυνάμεις.

Από την οπτική της Τεχεράνης, το Ισραήλ είναι βασικός ενεργός εταίρος σε κάθε αντι-ιρανική εκστρατεία. Κάθε αμερικανική επίθεση ενδέχεται να πυροδοτήσει πόλεμο πολλαπλών μετώπων, αυξάνοντας δραματικά το κόστος κλιμάκωσης. Ένας πόλεμος με το Ιράν δεν θα είναι διμερής, αλλά περιφερειακός και συστημικός.

Τα κόκκινα όρια της Κίνας

Η Κίνα βλέπει το Ιράν λιγότερο ως συναισθηματικό σύμμαχο και περισσότερο ως στρατηγικό κόμβο: Για την ενεργειακή ασφάλεια, τη σταθερότητα της περιοχής και τις χερσαίες και θαλάσσιες αρτηρίες που συνδέουν τη Μέση Ανατολή με την Κεντρική Ασία και την Ευρώπη. Για το Πεκίνο, η βασική ανησυχία δεν είναι η «πίστη στην Τεχεράνη», αλλά ο συστημικός κίνδυνος που δημιουργεί ένα αποσταθεροποιημένο Ιράν – διαταραγμένες ροές ενέργειας, ευμετάβλητες θαλάσσιες οδούς και προηγούμενο για ανατροπή καθεστώτων σε μια περιοχή κρίσιμη για το παγκόσμιο εμπόριο.

Δύο αποτελέσματα, συγκεκριμένα, θα μπορούσαν να εντείνουν την αντίληψη απειλής του Πεκίνου και να αυξήσουν την πιθανότητα μιας ισχυρότερης κινεζικής αντίδρασης (όχι απαραίτητα στρατιωτικής, αλλά επί της ουσίας αντιπαραθετικής σε οικονομικό, διπλωματικό και γεωπολιτικό επίπεδο):

• Μια διαρκής αδυναμία της Ρωσίας, που αφαιρεί έναν σημαντικό αντίβαρο και συγκεντρώνει τη δυτική επιρροή σε όλη την Ευρασία.
• Η διάλυση της κρατικής δομής και του περιφερειακού δικτύου του Ιράν θα μπορούσε να οδηγήσει σε παρατεταμένη αστάθεια ή σε μια στρατηγική αναδιάταξη, ενισχύοντας την αμερικανική παρουσία σε βασικούς κόμβους ενέργειας και μεταφορών.

Σε κάθε περίπτωση, το Πεκίνο θα μπορούσε να ερμηνεύσει την αμερικανική “επιτυχία” ως πρόβα για αυξημένη πίεση εναντίον του. Δεν σημαίνει ότι η Κίνα θα εμπλακεί άμεσα σε σύγκρουση–  αλλά η αποτροπή (σεναρίου) κατάρρευσης του Ιράν, μπορεί για το Πεκίνο να μετατραπεί σε ζήτημα διαχείρισης κινδύνου και αυτοσυντήρησης, όχι απλώς σε ένα ιδεολογικό ζήτημα αντιπαράθεσης.

Βενεζουέλα: Παράλληλο δίλημμα

Ταυτόχρονα, οι ΗΠΑ αντιμετωπίζουν μια επιδεινούμενη κρίση στη Βενεζουέλα. Το Στέιτ Ντιπάρτμεντ εξέδωσε ταξιδιωτικές οδηγίες επιπέδου 4, προτρέποντας τους Αμερικανούς να φύγουν λόγω απαγωγών, πολιτικής αναταραχής και ένοπλων “colectivos”. Μεγάλες αμερικανικές ενεργειακές εταιρείες πλέον θεωρούν τη Βενεζουέλα «μη επενδύσιμη», επικαλούμενες κινδύνους ασφαλείας και πολιτική αστάθεια. Αυτή η δυναμική πιέζει την Ουάσινγκτον προς μια άμεση παρέμβαση για την προστασία ζωών και περιουσιακών στοιχείων, καταπονώντας περαιτέρω τους αμερικανικούς στρατιωτικούς και πολιτικούς πόρους.

Η Βενεζουέλα δεν είναι πλέον ένα περιφερειακό πρόβλημα· είναι ένα ανοιχτό μέτωπο που απαιτεί προσοχή παράλληλα με το Ιράν, το Ισραήλ και την Κίνα, αναγκάζοντας την Ουάσινγκτον να αντιμετωπίσει πολλαπλές κρίσεις ταυτόχρονα με περιορισμένη ευελιξία.

Πέρα από το Ιράν: Κατάρρευση του ελέγχου;

Η πρόκληση για τις ΗΠΑ δεν είναι πλέον η επιλογή της “σωστής” στρατηγικής, αλλά η διαχείριση των συνολικών συνεπειών πολλών αδιευκρίνιστων συγκρούσεων. Μια επίθεση στο Ιράν πυροδοτεί αντίποινα κατά αμερικανικών και ισραηλινών στόχων, εμπλέκει περιφερειακούς συμμάχους, διαταράσσει τις αγορές ενέργειας και κλιμακώνει τις εντάσεις με την Κίνα. Παράλληλα, η Βενεζουέλα “καταναλώνει” προσοχή και πόρους, μειώνοντας την ευελιξία αλλού. Αυτό δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο: Kάθε κίνηση για την επίλυση ενός προβλήματος εντείνει (ανοίγει) ένα άλλο.

Οι ΗΠΑ φαίνονται δραστήριες σε κάθε μέτωπο, αλλά στην πραγματικότητα δεν ελέγχουν τίποτα. Η ισχύς δεν μετριέται πλέον από την ικανότητα επίθεσης, αλλά από την ικανότητα αποτροπής αλυσιδωτών αντιδράσεων – και αυτό ακριβώς είναι που η Ουάσινγκτον ολοένα και λιγότερο μπορεί να διασφαλίσει.

Η στρατηγική υπεροχή εμφανίζεται ως α-συνέπεια: Πολλά μέτωπα, πολλοί εχθροί, πολλές δηλώσεις-απειλές, πολύ λίγες επιλογές. Στην αντιμετώπιση του Ιράν, οι ΗΠΑ δεν αντιμάχονται απλώς ένα κράτος· αντιμάχονται ένα πολλαπλό δίκτυο που δεν μπορεί να υποταχθεί με βομβαρδισμούς, χωρίς να πυροδοτηθεί φωτιά σε ολόκληρο το σύστημα.

Το αμερικανικό δίλημμα στο Ιράν δεν είναι αποτυχία ισχύος, αλλά αποτυχία συμφραζομένων. Ο κόσμος είναι πλέον πολύ διασυνδεδεμένος, αντιδραστικός και ανθεκτικός για να λειτουργεί η μονομερής ισχύς όπως παλιά. Μια επίθεση στο Ιράν δεν θα παραμείνει στο Ιράν. Θα εξαπλωθεί στο Ισραήλ, στις αμερικανικές δυνάμεις, στις στρατηγικές της Κίνας, στις αγορές ενέργειας και στη παγκόσμια σταθερότητα. Το ερώτημα δεν είναι πλέον αν οι ΗΠΑ μπορούν να επιτεθούν στο Ιράν, αλλά αν μπορούν να επιβιώσουν από την αλυσιδωτή αντίδραση που μια τέτοια επίθεση θα πυροδοτήσει.