Οι σφαίρες επιρροής και η “σοβιετοποίηση” της αμερικανικής στρατηγικής

Αυτή η διεθνής τάξη, με όλες τις ατέλειες, τις αδικίες και τα double standards που είχε, αποτελούσε ένα στοιχειώδες οργανωτικό πλαίσιο, που σήμερα βρίσκεται εν κινδύνω. Δημιουργείται συνακόλουθα ένα παγκόσμιο κενό, πρωτοφανές μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, μέσα όμως σε ένα εντελώς νέο διεθνές σύστημα. Το κενό προκύπτει αν όντως οι ΗΠΑ – όπως γράφει ξεκάθαρα το νέο αμερικανικό Κείμενο Εθνικής Ασφαλείας– είναι η εφαρμογή ενός ανανεωμένου και ενισχυμένου Δόγματος Μονρόε. Όμως, το Δόγμα Μονρόε δεν περιλάμβανε μόνον την απόλυτη κυριαρχία των ΗΠΑ στο Δυτικό Ημισφαίριο, αλλά και την απομάκρυνση των ΗΠΑ από τον υπόλοιπο κόσμο. Αυτό φαίνεται ότι συμβαίνει και σήμερα ή έστω ότι ενδέχεται να συμβεί.

Από τη μία η επίθεση των ΗΠΑ στη Βενεζουέλα, μπορεί να θεωρηθεί ως μια ενέργεια γεωπολιτικού μαξιμαλισμού. Προσβάλει εκ θεμελίων το διεθνές δίκαιο και επιβάλει μια αντίληψη ότι οι ΗΠΑ θα δρουν όπως κρίνουν και χωρίς κανέναν περιορισμό για να επιβάλουν την κυριαρχία τους στο Δυτικό Ημισφαίριο. Από την άλλη, όμως, ενδέχεται να είναι και μια ενέργεια δραματικής οπισθοχώρησης. Αυτή η “πύκνωση” της κυριαρχίας των ΗΠΑ στο Δυτικό Ημισφαίριο, εμμέσως πλην σαφώς, ενδέχεται να σημαίνει και “αραίωση” της κυριαρχίας τους στον υπόλοιπο κόσμο.

Αυτό όμως, μάλλον, δεν θα πρέπει να αναγνωστεί ως πολιτική αδυναμίας των ΗΠΑ. Αντιθέτως, πιθανώς αποτελεί μέρος μιας υψηλής στρατηγικής που πηγάζει από τα σπλάχνα της αγγλοσαξονικής γεωπολιτικής σκέψης, όπως αυτή διαμορφώθηκε από το τρίδυμο των Mackinder, Spykman και Mahan. Και πυρήνας της αμερικανικής-αγγλοσαξονικής σκέψης και πρακτικής είναι να αποφευχθεί η δημιουργία μιας κυρίαρχης δύναμης στην Ευρασία.

“Όλοι εναντίον όλων”

Αναλυτικότερα, στη μεταψυχροπολεμική τάξη και ιδιαίτερα κατά την τελευταία δεκαετία και πολύ περισσότερο μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022, η πολιτική της “πολλαπλής ανάσχεσης” (multiple containment) που επιχείρησαν οι ΗΠΑ κατά της Ρωσίας, της Κίνας, του Ιράν και άλλων οδήγησε σε μια σύζευξη των μεγάλων ευρασιατικών χωρών, η οποία συνδυάστηκε με τη μετακίνηση του οικονομικού και τεχνολογικού βάρους του πλανήτη προς Ανατολάς.

Οι ΗΠΑ, λοιπόν, πρέπει να αποσυσπειρώσουν τις ευρασιατικές Δυνάμεις, ώστε να επιτρέψουν την επανεργοποίηση των ανταγωνιστικών τάσεων μεταξύ τους. Για να το κάνουν αυτό, όμως, πρέπει να εξαλείψουν τον πρωταρχικό παράγοντα που τις οδήγησε στο να συσπειρωθούν. Και ο παράγοντας αυτός είναι η αμερικανική ηγεμονία. Άρα, πρέπει να αποσυρθούν (τουλάχιστον προσωρινά) σε ένα ασφαλές οχυρό, απόλυτα ελεγχόμενο από αυτές, δηλαδή το Δυτικό Ημισφαίριο. Έτσι θα αφήσουν την παγκόσμια σκακιέρα, δηλαδή την Ευρασία, στο να οδηγηθεί στη “φυσιολογική κατάσταση” (κατά Χομπς) του “όλοι εναντίον όλων”. Όλα αυτά βέβαια είναι υποθέσεις και μένει να δούμε αν ισχύουν. Αλλά έχουν ισχυρή βάση θεωρητικής τεκμηρίωσης και πλέον επιβεβαιώνονται εν μέρει και από τα γεγονότα.

Θα μπορούσαμε, λοιπόν, να υποστηρίξουμε πως, υπό μία έννοια, έχουμε μια “σοβιετοποίηση” της αμερικανικής στρατηγικής. Και πράγματι, οι πιο συγγενείς επεμβάσεις με αυτήν στη Βενεζουέλα είναι η αλλαγή καθεστώτος στο Αφγανιστάν από τη Σοβιετική Ένωση, αλλά και η ένοπλη επέμβαση στην Ουγγαρία το 1956 και στην Τσεχοσλοβακία το 1968. Με τον όρο “σοβιετοποίηση” αναφερόμαστε σε μια πιο σφιχτή κυριαρχία επί των χωρών στο άμεσο γεωπολιτικό περιβάλλον των ΗΠΑ και της πιο αυθαίρετης χρήσης βίας όταν αυτά επιχειρούν να τεθούν εκτός αμερικανικού ελέγχου. Αυτό περίπου προέβλεπε το περιβόητο Δόγμα Μπρέζνιεφ. Παραλλήλως, όμως, θα μειώνεται η αμερικανική επιρροή σε άλλες περιοχές του πλανήτη και θα υπάρχει “σεβασμός” στις σφαίρες επιρροής άλλων Μεγάλων Δυνάμεων.

Όμως, σε αντίθεση με τη Σοβιετική Ένωση, οι ΗΠΑ πιθανώς να προχωρούν σε αυτήν την στρατηγική ως ενδιάμεσο στάδιο, έτσι ώστε να “θυμηθούν” οι ευρασιατικές Δυνάμεις, παλαιές και νέες, τι είναι αυτά που τις χωρίζουν και έτσι η “παγκόσμια σκακιέρα” να μετατραπεί εκ νέου σε πεδίο ανταγωνισμών. Παρεμπιπτόντως, αυτή η στρατηγική περιλαμβάνει και κάποια επιμέρους στρατηγική προσέγγισης και με τη Ρωσία και πιθανώς και με την Κίνα. Και επίσης πιθανώς περιλαμβάνει και μια πολιτική “λελογισμένης απομάκρυνσης” από την Ευρώπη, για να μην πούμε “λελογισμένης σύγκρουσης”.

Σφαίρες επιρροής

Προκύπτει δηλαδή ένα μείγμα κρατικοκεντρικού πολυπολικού-πολυκεντρικού κόσμου, αλλά και χωρισμένου σε περιφέρειες και σφαίρες επιρροής. Αυτό το σύστημα, όμως, δεν θα είναι σταθεροποιημένο και στατικό, αλλά άναρχο και ρευστό, δεδομένου ότι οι σχέσεις μεταξύ των δρώντων είναι ασαφείς. Επιπλέον, υπάρχουν όχι μόνο παλιές αλλά και νέες “αυτοκρατορικές” Δυνάμεις, μία εκ των οποίων –πιθανώς η πλέον φιλόδοξη– είναι η Τουρκία. Θα διεκδικήσουν κι αυτές ρόλο σε αυτόν τον “ελεύθερο” κόσμο στη “Γη των Ευκαιριών” για τους “τολμηρούς”, στη νέα “Άγρια Δύση” του Διεθνούς Συστήματος. Άρα, έχουμε μια γεωπολιτική επανάσταση, δηλαδή δραματικές αλλαγές στο διεθνές σύστημα, με χωρισμό σε σφαίρες επιρροής, οι οποίες συνδυάζονται με την ήδη υπάρχουσα στρατιωτική επανάσταση. Και αυτό είναι κάτι που πρέπει να μας απασχολήσει πολύ σοβαρά.

Όλες οι παραπάνω εκτιμήσεις, βέβαια, εκφράζονται από τον γράφοντα με πολύ μεγάλη επιφύλαξη για το εάν και κατά πόσον είναι σωστές. Η συμπεριφορά των διεθνών δρώντων, έτσι και αλλιώς, επηρεάζεται από πλήθος παραγόντων που λειτουργούν με βάση της δυνάμεις του χάους και της πολυπλοκότητας. Άρα, η βεβαιότητα αποτελεί ύβρι, ενώ μονοπαραγοντικές και ολιγοπαραγοντικές ερμηνείες μπορεί να είναι εξόχως παραπλανητικές. Επίσης, δεν είναι καθόλου σίγουρο ότι –ακόμη κι αν αυτή είναι όντως η στρατηγική των ΗΠΑ– θα μπορέσουν να την υλοποιήσουν.

Ούτε, άλλωστε, ο απόλυτος έλεγχος του Δυτικού Ημισφαιρίου είναι κάτι το εύκολο, πολλώ δε μάλλον δεν είναι δεδομένη η αποσυσπείρωση των ευρασιατικών δυνάμεων. Το μόνο βέβαιο είναι ότι έχουμε εισέλθει σε μια νέα περίοδο της παγκόσμιας ιστορίας και αυτήν τη στιγμή βρισκόμαστε σε αχαρτογράφητα νερά. Άρα και οι κινήσεις, οι επιλογές και οι δράσεις των κρατών θα είναι πολύ προσεκτικές και εθνοκεντρικές, ιδιαίτερα για χώρες που βρίσκονται σε μια από τις σημαντικότερες για τις διεθνείς εξελίξεις περιοχές του πλανήτη, όπως είναι η Ελλάδα.