Πόλεμος και διπλωματία – Από το Περλ Χάρμπορ στις αμερικανορωσικές σχέσεις

Ο Θουκυδίδης αναδεικνύει τον ρεαλισμό στη διαμόρφωση του πολιτικού γίγνεσθαι που βασίζεται στην ισχύ, την επιδίωξη ισχύος ή την μεταβλητότητα της και όχι στο δίκαιο, τις αρχές ή την ηθική. Προβάλλει τον ανταγωνισμό μεταξύ ανερχόμενων και εδραιωμένων δυνάμεων, την απειλή ή ό,τι προσλαμβάνεται ως τέτοια, τον φόβο, την ανθρώπινη φύση και πάθη, την αλαζονεία, τη φιλοδοξία, την ύβρι, την ιδιοτέλεια, τη στρατηγική συμπεριφορά και τις λανθασμένες αποφάσεις ως διαμορφωτές πολιτικών εξελίξεων.

Τηρουμένων των αναλογιών η σκέψη του Θουκυδίδη αποτελεί γνωστικό εργαλείο κατανόησης και του οικονομικού γίγνεσθαι και της κάθε μορφής αντιπαλότητας και ανταγωνισμού.

Καρχηδόνα-Ρώμη

Όταν ο Καρχηδόνιος στρατηγός Αννίβας διέβη τις Άλπεις και εισέβαλε στη βόρεια Ιταλία,(218 π.Χ.), οι Ρωμαίοι πανικόβλητοι έσπευσαν να τον αναχαιτίσουν. Παρά τις πρώτες μεγάλες ήττες της, η Ρώμη άντεξε και κατάφερε να μεταφέρει τον πόλεμο στην Αφρική, αναγκάζοντας τον Αννίβα να εγκαταλείψει την Ιταλία και να επιστρέψει. Ο Αννίβας ηττήθηκε και η Καρχηδόνα υποχρεώθηκε σε ταπεινωτική συνθήκη ειρήνης (201π.Χ.), που περιλάμβανε μεταξύ άλλων απώλεια του στόλου της, περιορισμό του στρατού, απώλεια εδαφών και καταβολή πολεμικών αποζημιώσεων.

Η Καρχηδόνα αν και αποδυναμωμένη ανέκτησε ισχύ που ανησυχούσε τη Ρώμη. Όταν χρόνια αργότερα η Καρχηδόνα παραβίασε τη συνθήκη ειρήνης στη σύγκρουση της Νουμιδίας χωρίς την άδεια της Ρώμης, η τελευταία βρήκε αφορμή να της επιτεθεί ξανά και το 146 π.Χ. η πόλη κυριεύτηκε και καταστράφηκε ολοσχερώς.

Η άνοδος ισχύος από μια αντίπαλη δύναμη, την Καρχηδόνα, κατέστη υπαρξιακή απειλή στην ηγεμονία της Ρώμης, και οι εξελίξεις οδήγησαν στην απόφαση ότι, η Καρχηδόνα πρέπει να καταστραφεί, (Carthago delenda est). Η απειλή έπρεπε να εξουδετερωθεί και εξουδετερώθηκε οριστικά.

ΗΠΑ-Ιαπωνία

Εις απάντηση του ιαπωνικού επεκτατισμού στην Νοτιοανατολική Ασία και τον Ειρηνικό και της αυξανόμενης έντασης με την Αμερική τέλη της δεκαετίας του 1930, η τελευταία επέβαλε εμπάργκο πετρελαίου και πρώτων υλών στην Ιαπωνία, (Ιούλιος 1941). Η Ιαπωνία αντέδρασε τον Δεκέμβριο 1941 (7/12/1941), με αιφνιδιαστική επίθεση στην αμερικανική ναυτική βάση στο Περλ Χάρμπορ στον Ειρηνικό, προκαλώντας βαριές απώλειες στον αμερικανικό στόλο.

Οι ΗΠΑ αντέδρασαν άμεσα κηρύσσοντας πόλεμο στην Ιαπωνία. Βγήκαν από την απομόνωση και μπήκαν στον πόλεμο με συνακόλουθη εμπλοκή και των συμμάχων της Ιαπωνίας Γερμανίας και Ιταλίας που μετέτρεψε τον πόλεμο σε παγκόσμιο και μετέβαλε άρδην τη δυναμική της σύγκρουσης. Η είσοδος της Αμερικής στον πόλεμο άλλαξε δραματικά τους συσχετισμούς ισχύος σε Ευρώπη, Ασία και Ειρηνικό και καθόρισε την έκβαση του πολέμου. Ο βομβαρδισμός του Περλ Χάρμπορ ήταν σημείο καμπής που σηματοδότησε τις παγκόσμιες εξελίξεις και ανέδειξε τις ΗΠΑ ως υπερδύναμη και διαμορφωτή της μεταπολεμικής διεθνούς τάξης.

Όταν την επομένη του Ιαπωνικού κτυπήματος ο Αμερικανός πρόεδρος, Φραγκλίνος Ρούσβελτ, δήλωνε στον περίφημο λόγο του Infamy Speech στο Κογκρέσο ότι, «δεν θα υπερασπιστούμε μόνο τους εαυτούς μας στο έπακρον, αλλά θα διασφαλίσουμε ότι αυτή η μορφή δολιότητας δεν θα μας θέσει ποτέ ξανά σε κίνδυνο», δεν ήταν γνωστό τι εννοούσε. Η συντριβή ήρθε τον Αύγουστο του 1945 με τη ρίψη δύο ατομικών βομβών στην Ιαπωνία και την άνευ όρων παράδοσή της. Με την ήττα της Ιαπωνίας άλλαξε καθοριστικά ο ρους του γεωπολιτικού γίγνεσθαι στην Ανατολική Ασία και τον Ειρηνικό.

Οι ΗΠΑ είδαν ανερχόμενη απειλή στην ιαπωνική επέκταση και έδρασαν ανασχετικά. Η Ιαπωνία εκτίμησε ότι η Αμερική εμπόδιζε τα σχέδια της και αποφάσισε προληπτικό πλήγμα. Είδε απειλή στην ανάσχεση και έδρασε επιθετικά. Υποτίμησε την αμερικανική αντίδραση, ενώ υπερτίμησε τις δικές της ικανότητες και έπληξε πρώτη. Οι ΗΠΑ αντέδρασαν κατά τρόπον ώστε να μην εκτεθούν ποτέ ξανά σε κίνδυνο από τέτοιας μορφής δολιότητα. Ο κίνδυνος έπρεπε να εξουδετερωθεί, και εξουδετερώθηκε. Είναι αξιοσημείωτο ότι μέχρι και τις παραμονές της ιαπωνικής επίθεσης ΗΠΑ και Ιαπωνία ήταν σε διαπραγματεύσεις.

Κούβα: Κρίση των πυραύλων

Τον Οκτώβριο 1962 οι ΗΠΑ εντόπισαν εγκαταστάσεις σοβιετικών βαλλιστικών πυραύλων στην Κούβα γεγονός που προκάλεσε μια άνευ προηγουμένου κρίση και έφερε τις δύο υπερδυνάμεις στα πρόθυρα πυρηνικής σύγκρουσης. Ο Αμερικανός πρόεδρος Τζων Κένεντι απάντησε με ναυτικό αποκλεισμό της Κούβας και απαίτησε άμεση απομάκρυνση των πυραύλων. Η διπλωματία λειτούργησε ακατάπαυστα σε κλίμα ύψιστης στρατιωτικής έντασης και πίεσης και τελικά μετά από δεκατρείς ημέρες συνεχών διαπραγματεύσεων ΗΠΑ και ΕΣΣΔ συμφώνησαν η Μόσχα να αποσύρει τους πυραύλους και η Ουάσιγκτον δεσμεύτηκε να μην εισβάλει στην Κούβα, ενώ αργότερα απέσυρε υπό πλήρη μυστικότητα και τους αμερικανικούς πυραύλους από την Τουρκία.

Η κρίση των πυραύλων αποτέλεσε κορυφαία στιγμή αντιπαράθεσης του Ψυχρού Πολέμου και της παγκόσμιας ιστορίας. Ήταν μια κατάσταση ανατροπής του ισοζυγίου δυνάμεων που προκάλεσε σοβαρό κίνδυνο και απειλή μεταξύ πυρηνικών υπερδυνάμεων που εκτονώθηκε με αποκατάσταση της ισορροπίας αποτροπής.

Η διαχείριση της κρίσης ανέδειξε την καθοριστική σημασία της αυτοσυγκράτησης, της ψυχραιμίας, της αποφυγής παρορμητικών ενεργειών και της ηγεσίας σε εξαιρετικά κρίσιμες καταστάσεις. Πρόβαλε την απαράμιλλη αξία της διπλωματίας και των καναλιών άμεσης και αξιόπιστης επικοινωνίας στο προσκήνιο και το παρασκήνιο. Ανέδειξε την κατανόηση των κινήτρων, των αντιδράσεων και των ανησυχιών ασφάλειας των αντιπάλων με αποκλιμάκωση της κρίσης και αμοιβαία διάσωση κύρους. Πρωτίστως, όμως, ανέδειξε τι σημαίνει ύψιστη ευθύνη, σωφροσύνη και κίνδυνος πυρηνικής καταστροφής.

SALT Ι και ΙΙ – START 

Strategic Arms Limitation Talks και Strategic Arms Reduction Treaty: Εν μέσω Ψυχρού Πολέμου, Μόσχα και Ουάσιγκτον είχαν συμφωνήσει για περιορισμό των πυρηνικών εξοπλισμών με τις συμφωνίες SALT  Ι (1972) και SALT  ΙΙ (1979) που εντάσσονταν σε μια ευρύτερη ανάγκη στρατηγικού ελέγχου πυρηνικών εξοπλισμών που αναδείχθηκε μετά την κρίση στην Κούβα. Το 1991 υπογράφτηκε η START  Ι που προνοούσε μείωση των πυρηνικών οπλοστασίων και υπήρξε συνέχεια με τις START  ΙΙ (1993) και New START (2010) η οποία λήγει τον ερχόμενο μήνα, (5.2.2026).

Ρωσία-G8 και Συμβούλιο ΝΑΤΟ-Ρωσίας

Το 1998 η Ρωσία προσχώρησε στο G8 και συμμετείχε στον οικονομικό και πολιτικό διάλογο με τις μεγαλύτερες βιομηχανικές χώρες. Η συμμετοχή της, ωστόσο, ανεστάλη μετά την προσάρτηση της Κριμαίας (2014) και το G8 επανήλθε στη μορφή G7. Το 2002 δημιουργήθηκε το Συμβούλιο ΝΑΤΟ-Ρωσίας που αποσκοπούσε στον πολιτικό διάλογο και συνεργασία σε θέματα διεθνούς ασφάλειας και λειτουργούσε ως βήμα επικοινωνίας και οικοδόμησης εμπιστοσύνης. Μετά την προσάρτηση της Κριμαίας, όμως, η συνεργασία πάγωσε και μετά την εισβολή στην Ουκρανία το 2022 η λειτουργία του Συμβουλίου ανεστάλη πλήρως.

Οι συμφωνίες Μίνσκ Ι (2014) και Μίνσκ ΙΙ (2015) για ειρήνη στην Ουκρανία δεν τηρήθηκαν, όπως δεν τηρήθηκαν και οι υποσχέσεις για μη επέκταση του ΝΑΤΟ προς ανατολάς, ενώ και αυτές της Κωνσταντινούπολης (Μάρτιος 2022) υπονομεύθηκαν. Παρά τα βήματα διαλόγου και επικοινωνίας που υπήρχαν, το προσιτό ρωσικό φυσικό αέριο, η συνεργασία Δύσης-Ρωσίας υπονομεύθηκε λόγω γεωπολιτικών συγκρούσεων και έλλειψης εμπιστοσύνης με αποτέλεσμα τα βήματα αυτά να μην είναι επαρκή για την πρόληψη κρίσεων. Υπήρξε αδυναμία κατανόησης και διαχείρισης ταχέως μεταβαλλόμενων καταστάσεων και υπερίσχυσαν στρατηγικές σκοπιμότητες, εθνικά συμφέροντα και εδραιωμένα κατεστημένα.

Η εμπιστοσύνη κλονίστηκε, οι δυνατότητες συνεργασίας εξανεμίσθηκαν και η διπλωματία έπαυσε να λειτουργεί. Όταν καταρρέει η εμπιστοσύνη, όταν δεν λειτουργούν αποτελεσματικά κανάλια επικοινωνίας, όταν δεν υπάρχει αμοιβαία κατανόηση ανησυχιών και η διπλωματία παύει να λειτουργεί το κενό που δημιουργείται το καλύπτει η ισχύς δια της βίας και γίνεται το μέσο προώθησης επιδιώξεων. Όταν οι θεσμοί αδυνατούν να περιορίσουν την υπεροχή της ισχύος παρά την ύπαρξη μηχανισμών διαλόγου, η σταδιακή διάβρωση τους οδηγεί σε αποτυχία. Αυτό δεν νομιμοποιεί τη χρήση βίας, αναδεικνύει όμως, ότι η αποτυχία διαχείρισης της αβεβαιότητας ασφάλειας αυξάνει δραματικά τις πιθανότητες σύγκρουσης με ανεξέλεγκτη έκβαση.