Πόλεμος και κοινωνική συσπείρωση – Ιράν, Ισραήλ και Τουρκία

Πρώτα απ’ όλα, καταδεικνύει – αν και τα δυτικά μέσα δεν το αναδεικνύουν επαρκώς – ότι ένα καθεστώς που χάνει την εμπιστοσύνη του λαού του γίνεται εύθραυστο και ευάλωτο. Η αντίθεση μεταξύ Ιράν και Ισραήλ δεν θα μπορούσε να είναι πιο έντονη και θα πρέπει να λειτουργήσει ως σημαντικό μάθημα για τον Ερντογάν και τους επίδοξους διαδόχους του.

Ας ξεκινήσουμε με το Ιράν. Ο ιρανικός λαός υποφέρει εδώ και δεκαετίες υπό την κυριαρχία τoυ ισλαμικού καθεστώτος που διαδέχτηκε το εξίσου καταπιεστικό του Σάχη. Από την μία, η επίθεση ΗΠΑ και Ισραήλ συσπείρωσε τον ιρανικό λαό γύρω από τη σημαία. Όμως, από την άλλη, οι δεκαετίες οικονομικής και πολιτικής δυσπραγίας έχουν αφήσει βαθιά σημάδια στην ιρανική κοινωνία.

Τα τελευταία χρόνια, έχει αποδυναμωθεί μερικώς το αντι-ισραηλινό ρεύμα στην ιρανική κοινωνία. Είναι χαρακτηριστικό, ότι νέοι Ιρανοί αντιτίθενται τόσο έντονα στην Ισλαμική Δημοκρατία, ώστε φτάνουν να αποδέχονται ακόμη και ισραηλινή παρέμβαση, εφόσον αυτή θα οδηγήσει στην ανατροπή του καθεστώτος. Δεν είναι τυχαίο το πόσο εύκολα οι ισραηλινές και αμερικανικές μυστικές υπηρεσίες μπορούν να στρατολογούν ανθρώπους εντός του Ιράν.

Μπορεί οι βομβαρδισμοί να μην έχουν οδηγήσει μέχρι στιγμής σε κάποια λαϊκή εξέγερση, αλλά το καθεστώς έχει λόγους να αισθάνεται επισφαλές, ειδικά από όταν λήξει ο πόλεμος. Οι μεγάλες διαδηλώσεις που συγκλόνισαν το Ιράν, ακολούθησαν τον πόλεμο των 12 ημερών του Ιράν με το Ισραήλ, στον οποίο μάλιστα το Ιράν δεν ηττήθηκε.

Η κατάσταση στο Ισραήλ

Αντίθετα, το Ισραήλ, παρά της επικρίσεις που δέχεται παγκοσμίως, διαθέτει ισχυρή συναίνεση στο εσωτερικό. Η κοινή γνώμη υποστηρίζει σε μεγάλο βαθμό την επιθετική εξωτερική πολιτική, συμπεριλαμβανομένου του πολέμου. Ακόμη και η αντιπολίτευση υπερασπίζεται δημοσίως τις κυβερνητικές επιλογές. Η υποστήριξη μεταξύ των Αράβων-Ισραηλινών πολιτών είναι χαμηλότερη, αλλά δεν έχουμε δει μέχρι στιγμής κάποια εξέγερση στις τάξεις τους, όπως είχε συμβεί παλαιότερα για την Γάζα (πριν την επίθεση της Χαμάς, το 2023). Εξάλλου, το οικονομικό-πολιτικό σύστημα απορροφά συχνά τις όποιες διαφοροποιήσεις.

Επομένως, ο εβραϊκός πληθυσμός παραμένει ιδιαίτερα συσπειρωμένος γύρω από τον σχεδιασμό της κυβέρνησης Νετανιάχου. Η εθνική συνοχή δεν φαίνεται να έχει διαρραγεί, ακόμα και μετά από αμφιλεγόμενα μέτρα της κυβέρνησης και την υπονόμευση συχνά των δημοκρατικών θεσμών. Σε γενικές γραμμές, κράτος και κοινωνία εξακολουθούν να κινούνται σε κοινή κατεύθυνση. Οι μεγάλες κοινωνικές αντιδράσεις κατά της ισραηλινής κυβέρνησης ήταν κυρίως λόγω των ομήρων που κρατούνταν στην Γάζα, που πλέον έχουν απελευθερωθεί.

Η Τουρκία σε πορεία πόλωσης

Η Τουρκία βρίσκεται κάπου ανάμεσα σε αυτά τα δύο άκρα: Πιο συνεκτική από το Ιράν, αλλά λιγότερο από το Ισραήλ. Ωστόσο, φαίνεται να κινείται προς όλο και μεγαλύτερη πόλωση. Αυτό γίνεται εμφανές, αν εξετάσουμε τις αντιδράσεις του κυβερνητικού στρατοπέδου και της αντιπολίτευσης στον πόλεμο.

Τα τελευταία χρόνια, το περιβάλλον του Ερντογάν εκφράζει ανησυχία για τη στρατιωτική ισχύ του Τελ Αβίβ. Οι ρητορικές επιθέσεις του ιδίου κατά του Ισραήλ – με χαρακτηρισμούς όπως «τρομοκρατικό κράτος» και συγκρίνοντας τον Νετανιάχου με τον Χίτλερ – συνοδεύονται από αντίστοιχες ισραηλινές επιθέσεις που παρουσιάζουν την Τουρκία ως «νέο Ιράν». Την ίδια στιγμή, σε μία επίδειξη ισχύος, το καθεστώς προβάλλει την εγχώρια αμυντική βιομηχανία. Τα τουρκικά μέσα ενημέρωσης κατακλύζονται από εικόνες πυραύλων, αναλύσεις για την αεράμυνα και παρουσιάσεις του υπό ανάπτυξη αντιπυραυλικού συστήματος.

Παράλληλα, η Τουρκία έχει ενισχύσει την ανθεκτικότητά της μέσω της ενεργειακής της διαφοροποίησης και της ενίσχυσης της επισιτιστικής ασφάλειας. Ο Ερντογάν τονίζει συχνά ότι ο κόσμος εισέρχεται σε περίοδο γεωπολιτικής αναταραχής και ότι στόχος του είναι η χώρα να εξέλθει ισχυρότερη από αυτές τις κρίσεις.

Ωστόσο, στο εσωτερικό η πολιτική ανθεκτικότητα δοκιμάζεται. Ο Ερντογάν θεωρεί την κουρδική μειονότητα ως ευάλωτο σημείο και ποντάρει στην ειρηνευτική διαδικασία με το PKK, χωρίς να λείπει και η επίδειξη ισχύος σε κουρδικές οργανώσεις εκτός συνόρων. Την ίδια στιγμή, με την ρητορική της η κυβέρνηση φαίνεται να βλέπει τον πλουραλισμό ως πιθανή αδυναμία. Η αντιπολίτευση συχνά παρουσιάζεται ως εσωτερική απειλή, ιδιαίτερα όταν εκφράζει απόψεις που αποκλίνουν από την επίσημη γραμμή.

Η υπόθεση Ιμάμογλου

Από την πλευρά της αντιπολίτευσης, οι αντιδράσεις είναι πιο σύνθετες. Πολλοί είναι σοκαρισμένοι για την επιθετικότητα των ΗΠΑ και του Ισραήλ, ενώ ταυτόχρονα δείχνουν έντονη εν-συναίσθηση προς τον ιρανικό λαό και την κατάσταση που βιώνει. Παρότι το επίπεδο αυταρχισμού στην Τουρκία δεν συγκρίνεται με εκείνο του Ιράν, υπάρχει μεγάλη καταστολή: Πολιτικές διώξεις, αμφισβητούμενες δίκες και μακροχρόνιες φυλακίσεις.

Σε αυτό το κλίμα, η σύλληψη του δημάρχου Κωνσταντινούπολης, Εκρέμ Ιμάμογλου, αποτέλεσε σημείο καμπής. Θεωρείται από πολλούς το πιο σοβαρό πλήγμα στη δημοκρατική παράδοση της χώρας, εδώ και δεκαετίες. Παρά τις διαφορετικές πολιτικές τοποθετήσεις, ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας αντιλαμβάνεται τη σύλληψη ως άδικη. Να σημειωθεί ότι από την 31η Μαρτίου του 2024, 30 εκλεγμένοι δήμαρχοι ή αντιδήμαρχοι έχουν απομακρυνθεί από τα καθήκοντά τους και 13 διορισμένο επίτροποι διοικούν σήμερα δήμους στην Τουρκία.

Όλα αυτά, έχουν ευρύτερες συνέπειες για τη συνοχή της χώρας. Όταν σημαντικό μέρος της κοινωνίας αισθάνεται αποκλεισμένο, το “εσωτερικό μέτωπο” αποδυναμώνεται. Η εμπιστοσύνη στους θεσμούς μειώνεται, και μαζί της η συνολική ανθεκτικότητα του κράτους.

Το στοίχημα της επόμενης ημέρας

Η εμπειρία του Ιράν δείχνει ότι η απογοήτευση οδηγεί σε πτώση της εκλογικής συμμετοχής και ενίσχυση των πιο ακραίων πολιτικών δυνάμεων. Η Τουρκία, με παραδοσιακά υψηλή συμμετοχή στις εκλογές, κινδυνεύει να ακολουθήσει παρόμοια πορεία, αν υπονομευτεί η εμπιστοσύνη στη δημοκρατική διαδικασία.

Ο Ερντογάν ενδέχεται να παραμείνει στην εξουσία για μεγάλο χρονικό διάστημα. Ωστόσο, όσο παρατείνεται η παραμονή του υπό αυτές τις συνθήκες, τόσο εντείνεται η φθορά της κοινωνικής συνοχής. Όπως προειδοποιεί και η αντιπολίτευση, μια χώρα που αντιμετωπίζει εξωτερικές προκλήσεις δεν μπορεί να αντέξει βαθιές εσωτερικές διαιρέσεις. Η ενότητα δεν οικοδομείται μέσω αποκλεισμών, αλλά μέσω εμπιστοσύνης και συμμετοχής.