Πώς ο πόλεμος στην Μέση Ανατολή επηρεάζει την Τουρκία

Καταδικάζει τις στρατιωτικές επιθέσεις των ΗΠΑ και του Ισραήλ, αλλά ταυτόχρονα προειδοποιεί την Τεχεράνη να μην κλιμακώσει, αποτυπώνοντας μια λεπτή στρατηγική εξισορρόπησης αντικρουόμενων συμφερόντων. Για την Άγκυρα, τα διακυβεύματα υπερβαίνουν τη στενή σφαίρα της διπλωματίας. Οι αγορές δεν ξέρουν πώς να τιμολογήσουν την επιρροή της Τουρκίας και οι επενδυτές δεν έχουν καταλάβει ακόμα πόσο ωφελημένη μπορεί να βγει από την κρίση.

Την ίδια στιγμή, η αγορά είναι πίσω, δεν έχει προλάβει να το δει. Οι αγορές εμπορευμάτων και μετοχών εξακολουθούν να αφηγούνται διαφορετικές ιστορίες, αλλά η “μη μετοχική” αφήγηση εξελίσσεται στο Στενό του Ορμούζ. Οι περισσότεροι πόλεμοι αναλύονται μέσα από τους ίδιους τους εμπλεκόμενους: Μέσω των δηλώσεων, των απειλών, ή των αντεπιθέσεων τους. Οι αγορές συμπυκνώνουν αυτόν τον θόρυβο σε ένα δυαδικό σχήμα: Κλιμάκωση ή αποκλιμάκωση.

Υπάρχει όμως και ένα άλλο παράθυρο σε αυτή τη σύγκρουση, που προσφέρει μια ευρύτερη οπτική, και δεν βρίσκεται στην πρώτη γραμμή. Είναι η Τουρκία. Η Τουρκία δεν εκτοξεύει πυραύλους και δεν δέχεται πλήγματα, ωστόσο βρίσκεται στο σημείο τομής, από το οποίο διέρχονται οι πιέσεις της περιοχής. Όταν η Άγκυρα προσαρμόζει την πολιτική, τη γραμμή ή τον τόνο της, αυτό αντανακλά πραγματική πίεση και όχι ρητορική επίδειξη.

Η επιρροή της Τουρκίας

Μια χώρα σε σταυροδρόμι πιέσεων λειτουργεί ως δείκτης. Καταγράφει την ένταση νωρίτερα απ’ ό,τι οι ίδιοι οι πρωταγωνιστές είναι διατεθειμένοι να παραδεχτούν και, νωρίτερα απ’ όσο οι περισσότεροι Ευρωπαίοι επιλέγουν να εξετάσουν προσεκτικά. Η Τουρκία υπήρξε πάντοτε ένα παράδοξο για τους φιλελεύθερους Ευρωπαίους και, η παρακολούθηση των μεταπτώσεων στην πολιτική της αποδοχή είναι ενδεικτική. Ακολουθεί, με αξιοσημείωτη συνέπεια, τον ίδιο κύκλο: Αρχικά είναι ο ζωτικός δημοκρατικός σύμμαχος, η κοσμική γέφυρα μεταξύ κόσμων, ο αναντικατάστατος εταίρος.

Έπειτα κάτι αλλάζει: Η Άγκυρα σφίγγει τον έλεγχο, το κράτος δικαίου υποχωρεί και η χώρα μετακινείται στη συνείδηση της Ευρώπης, από εταίρος σε πρόβλημα, από γέφυρα σε απειλή. Η διπλωματική θερμοκρασία ανεβαίνει, αρχίζουν οι δηλώσεις και οι Βρυξέλλες εκφράζουν την ανησυχία τους, απειλούν με κυρώσεις, κοκ. Και όταν ξεσπά μια κρίση, υπενθυμίζει σε όλους τη θέση της Τουρκίας στον χάρτη και ο κύκλος ξεκινά ξανά: Ο “αναντικατάστατος εταίρος” επιστρέφει στο επίκεντρο των εξελίξεων.

Η Τουρκία μοιράζεται μια χερσαία συνοριακή γραμμή άνω των 500 χιλιομέτρων με το Ιράν, εισάγει έως και 9,6 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα ιρανικού φυσικού αερίου ετησίως, βάσει σύμβασης που λήγει τον Ιούλιο του 2026 και, φιλοξενεί τον μεγαλύτερο πληθυσμό προσφύγων στον κόσμο. Ταυτόχρονα, είναι μέλος του ΝΑΤΟ με αμερικανικές βάσεις στο έδαφός της, συνομιλητής τόσο με την Ουάσιγκτον, όσο και με την Τεχεράνη, αγωγός ρωσικής ενέργειας προς την Ευρώπη και εταίρος στο πρόγραμμα υποδομών Belt and Road της Κίνας.

Πώς την αποτιμούν οι επενδυτές

Μέσα σε μία νύχτα, ο πόλεμος αποτιμήθηκε από τις τουρκικές αγορές ως έκθεση, όχι ως επιλογή: Η Κεντρική Τράπεζα φέρεται να πούλησε 7-8 δισ. δολάρια σε ξένο συνάλλαγμα για σταθεροποίηση, οι μετοχές της Κωνσταντινούπολης υποχώρησαν και η αφήγηση περί μείωσης επιτοκίων αμφισβητείται. Ταυτόχρονα, η κυβέρνηση αναγκάστηκε να διαψεύσει παραπληροφόρηση ότι μία ξένη (αμερικανική) βάση στην Τουρκία είχε πληγεί – ένδειξη ότι η αξία της Άγκυρας σε αυτή τη σύγκρουση περιλαμβάνει τόσο τον έλεγχο της αφήγησης, όσο και τον έλεγχο του εναέριου χώρου και της εφοδιαστικής.

Η Άγκυρα λειτουργούσε διαχρονικά ως ενεργός συμμετέχουσα, καλλιεργώντας παράλληλα την εντύπωση της αποστασιοποίησης, όποτε αυτό εξυπηρετούσε τα συμφέροντά της. Μέσα σε λίγες ώρες από τις επιθέσεις, ο Ερντογάν είχε επικοινωνήσει τόσο με τον Τραμπ, όσο και τον Ιρανό πρόεδρο, Πεζεσκιάν, ενώ ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών και ο επικεφαλής των μυστικών υπηρεσιών συντονίζονταν ταυτόχρονα με τους αντίστοιχους συνομιλητές τους στην περιοχή.

Σε ελάχιστο χρόνο, ο Ερντογάν είχε συνομιλήσει με τον εμίρη του Κατάρ, τον Σαουδάραβα διάδοχο του θρόνου, τον εμίρη του Κουβέιτ και την πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, φον ντερ Λάιεν. Η Ευρωπαία Επίτροπος χαιρέτισε δημόσια την ετοιμότητα της Τουρκίας να μεσολαβήσει και ο Ερντογάν αξιοποίησε την επικοινωνία για να επαναβεβαιώσει τη στήριξη της Άγκυρας στην επανεκκίνηση της ειρηνευτικής διαδικασίας.

Στη δημόσια δήλωσή του, ο πρόεδρος της Τουρκίας καταδίκασε τις αμερικανο-ισραηλινές επιθέσεις ως παραβίαση της ιρανικής κυριαρχίας, ενώ ταυτόχρονα χαρακτήρισε απαράδεκτες τις ανταποδοτικές επιθέσεις του Ιράν σε κράτη του Κόλπου, δεσμευόμενος να εντείνει τις διπλωματικές προσπάθειες για την επίτευξη εκεχειρίας. Οι δυτικοί σχολιαστές το διάβασαν ως αντίφαση. Στην πραγματικότητα, πρόκειται για στρατηγική διατήρησης επιλογών.

Η Άγκυρα διεύρυνε, επίσης, το ευρωπαϊκό της δίκτυο επαφών. Ο Ερντογάν μίλησε με τον καγκελάριο της Γερμανίας, Μερτς, ενώ η Διεύθυνση Επικοινωνιών της Τουρκίας, παρουσίασε την επικοινωνία με έμφαση στον κίνδυνο διάχυσης της σύγκρουσης και στην ανάγκη ενίσχυσης της διπλωματίας με επίκεντρο την ειρήνη. Αυτό ενισχύει το επιχείρημα ότι η Τουρκία λειτουργεί ως δι-επαφή προς την Τεχεράνη, κατανοητή από την Ουάσιγκτον και σημαντική για την Ευρώπη – και όχι απλώς ως γείτονας παρατηρητής.

Η διαμεσολάβηση μιας συμφωνίας απαιτεί την εμπιστοσύνη και των δύο πλευρών, και ο Ερντογάν τη διατηρεί και από τις δύο. Αυτό τον καθιστά έναν από τους ελάχιστους ηγέτες σήμερα, που μπορούν να φέρουν τους εμπλεκόμενους στο ίδιο τραπέζι. Η θεσμική μνήμη και το κεφάλαιο σχέσεων παραμένουν άθικτα από προηγούμενες φορές που η Τουρκία ανέλαβε αυτόν τον ρόλο.

Τι αποκομίζει η Τουρκία;

Μέσα από δύο δεκαετίες λειτουργίας στο σημείο τομής αντικρουόμενων συμφερόντων μεγάλων δυνάμεων, η Τουρκία έχει αναπτύξει μια σταθερή απάντηση: Να εξασφαλίζει το δικό της όφελος. Η γεωγραφία της σε αυτή τη σύγκρουση παίζει καθοριστικό ρόλο σε δύο άξονες – και οι δύο είναι ενεργοί αυτή τη στιγμή. Ο πρώτος είναι τα σύνορα με το Ιράν. Η Τουρκία και το Ιράν ανέστειλαν αμοιβαία τις ημερήσιες διελεύσεις επιβατών σε τρεις συνοριακές πύλες, αλλά εκατοντάδες Ιρανοί πέρασαν στην Τουρκία από το Καπίκιοϊ στην επαρχία Βαν, με το Reuters να μεταδίδει τον φόβο των αφιχθέντων από την Τεχεράνη και τις ουρές στα πρατήρια καυσίμων.

Η Τουρκία φιλοξενεί περισσότερους από 70.000 Ιρανούς, με άδειες παραμονής και περίπου 5.000 καταγεγραμμένους πρόσφυγες, σε συνέχεια μιας δεκαετίας μετακινήσεων Σύρων και Αφγανών. Παράλληλα, ο υπουργός Εμπορίου ανακοίνωσε την αμοιβαία αναστολή των ημερήσιων διελεύσεων στις τρεις συνοριακές πύλες, με την εμπορική διακίνηση να συνεχίζεται. Η βαθύτερη πολιτική ανησυχία της Ευρώπης για αυτή τη σύγκρουση, πέρα από την ενέργεια, είναι η επανάληψη του 2015. Η Άγκυρα ελέγχει εάν αυτό θα συμβεί και, την προηγούμενη φορά απέσπασε έξι δισεκατομμύρια ευρώ βοήθεια, μαζί με δεσμεύσεις για βίζα και ενταξιακή πορεία από τις Βρυξέλλες.

Ο δεύτερος άξονας είναι ο εναέριος χώρος και οι στρατιωτικές βάσεις. Η Τουρκία διέψευσε αναφορές ότι συνδράμει στις αμερικανο-ισραηλινές επιθέσεις κατά του Ιράν, ενώ το Bloomberg μετέδωσε ότι νατοϊκά αεροσκάφη παρακολουθούσαν το Ιράν από τη βάση του Ικονίου. Είτε αυτές οι πληροφορίες ήταν ακριβείς, είτε όχι, το τι επιτρέπει η Τουρκία από το έδαφός της διαμορφώνει κάθε υπολογισμό που κάνει η Ουάσιγκτον στην περιοχή.

Η Άγκυρα ελέγχει την πρόσβαση στον εναέριο χώρο και στις βάσεις της, αλλά ελέγχει και το τι μοιράζεται: Πληροφορίες, δεδομένα στόχευσης, έγκαιρη προειδοποίηση. Η γραμμή μεταξύ παθητικού οικοδεσπότη και ενεργού συμμετέχοντος χαράσσεται από την ίδια την Τουρκία, με τους δικούς της όρους και με τίμημα που καθορίζει μονομερώς. Η Ουάσιγκτον το κατανοεί αυτό αρκετά καλά, σε σημείο που αυτή η κατανόηση μετατρέπεται σε διαρκές πλεονέκτημα για την Άγκυρα, το οποίο ενισχύεται όσο διαρκεί η σύγκρουση.

Το συμβόλαιο φυσικού αερίου με το Ιράν

Η ενεργειακή έκθεση λειτουργεί και προς τις δύο κατευθύνσεις, και αυτή η διπλή δυναμική αποτελεί βασική πηγή ισχύος για την Τουρκία στην παρούσα κρίση. Το συμβόλαιο φυσικού αερίου με το Ιράν λήγει τον Ιούλιο του 2026. Αυτό δίνει στην Άγκυρα ισχυρά κίνητρα να αποφύγει μια πλήρη ρήξη με την Τεχεράνη, ωστόσο η ανανέωση πραγματοποιείται πλέον εν μέσω ενεργού πολέμου, γεγονός που μετατρέπει μια εμπορική απόφαση σε γεωπολιτικό μήνυμα.

Ό,τι κι αν αποφασίσει η Τουρκία για αυτόν τον αγωγό, θα “μιλήσει” πιο δυνατά, από οποιαδήποτε δήλωση. Το ιρανικό φυσικό αέριο αποτελεί, επίσης, την ακριβότερη προμήθεια της Τουρκίας, τιμολογημένη με βάση το πετρέλαιο (10-13 δολάρια ανά MMBtu) και υπογεγραμμένη υπό δυσμενείς όρους. Μια ενδεχόμενη ρήξη θα ήταν εμπορικά ελκυστική και πολιτικά χρήσιμη.

Εδώ είναι που η διασυνδεσιμότητα της Τουρκίας μετατρέπεται σε ισχύ. Εισάγει ρωσικό φυσικό αέριο μέσω του TurkStream, διατηρεί ισχυρές εμπορικές σχέσεις με την Ευρώπη, φιλοξενεί τον 2ο μεγαλύτερο στρατό του ΝΑΤΟ και έχει ευθυγραμμίσει τον Μεσαίο Διάδρομο με την κινεζική Belt and Road. Καθεμία από αυτές τις σχέσεις αποτελεί ένα χαρτί και σε μια συγκυρία όπου κάθε πλευρά χρειάζεται κάτι από την Άγκυρα, αυτά τα χαρτιά ενισχύουν το ένα το άλλο.

Η ισχύς της Άγκυρας προκύπτει εξ ολοκλήρου από τη γεωγραφία και τη διασυνδεσιμότητά της: Καταλαμβάνει τη θέση από την οποία διέρχονται τα συμφέροντα πολλαπλών δρώντων και στη συνέχεια διαμορφώνει τους όρους. Την ίδια στιγμή, νέες μακροπρόθεσμες συμφωνίες LNG με τις ExxonMobil, Shell και TotalEnergies δημιουργούν την ευελιξία που απαιτείται, ώστε να επιτραπεί η λήξη του ιρανικού συμβολαίου με όρους που θα επιλέξει η Άγκυρα. Ο πόλεμος έχει επιταχύνει κάθε χρονοδιάγραμμα προς όφελός της.

Η Τουρκία είναι μια χώρα που επιδιώκει ισχυρά συμφέροντα σε μια δύσκολη περιοχή, γνωρίζοντας πως να αποσπά αξία από τη θέση που κατέχει. Και η Δύση έχει μακρά παράδοση στο να το ανακαλύπτει αυτό αργότερα, απ’ όσο θα έπρεπε. Αυτή η θέση είναι κάτι που τα υφιστάμενα μοντέλα κινδύνου δεν αποτυπώνουν. Το τυπικό πλαίσιο γεωπολιτικής αποτίμησης δεν διαθέτει έναν “παράγοντα Τουρκίας”, καμία μεταβλητή που να καταγράφει τι συμβαίνει όταν ο αναντικατάστατος μη εμπλεκόμενος αρχίζει να εξαργυρώνει χάρες από όλες τις κατευθύνσεις ταυτόχρονα.