Που οφείλεται η ανθεκτικότητα του Ιράν

Το Ιράν, αυτή η τεράστια χώρα, σε μια πορεία τεσσάρων χιλιάδων ετών έμεινε θεαματικά και πεισματικά ενωμένη όσα ονόματα κι αν άλλαξε στην πορεία, όσους επικυρίαρχους κι αν ανέχθηκε. Δεν έγινε καν αραβική παρά τον εξισλαμισμό, ο οποίος ήταν επιλογή για να αποφεύγουν οι ντόπιοι το χαράτσι και να μετέχουν στις ελίτ. Απεναντίας η χώρα αυτή αφομοίωσε όποιον πέρασε από εκεί – ίσως επειδή ήταν πιο μορφωμένος ο λαός της και είχε ιστορία χιλιάδων χρόνων στην πολυπολιτισμική συνύπαρξη.

Εντούτοις κάποιοι συνεχίζουν να  ποντάρουν στο διαμελισμό αυτού του αποδεδειγμένα ισχυρού κράτους – ειδικά ο Νετανιάχου. Από τις δεκάδες φυλές έως εθνότητες του Ιράν πάντως ελάχιστες είναι όντως πρόθυμες να ανεξαρτητοποιηθούν και σε αυτό έπαιξε ρόλο ότι η κυβέρνηση επεδίωξε να αντιπροσωπεύονται όλοι στη Βουλή της χώρας, αλλά και σε αξιώματα, ακόμα και στους Φρουρούς της Επανάστασης.

Επίσης στον πρόσφατο ξεσηκωμό των εμπόρων, που οι Αμερικανοί χρηματοδότησαν και υποστήριξαν εν ψυχρώ, οι εθνότητες στις οποίες πόνταρε το Ισραήλ και οι ΗΠΑ, δεν συμμετείχαν. Οι Ιρανοί, σε μια γη δωδεκαπλάσια εδαφικά της Ελλάδας, είναι 94 εκατομμύρια, με το 55-60% να είναι Πέρσες.

Και ο Χαμενεΐ Αζέρος ήταν…

Στο βορρά, οι δυτικοί βολιδοσκοπούν το λεγόμενο (από αυτούς) Νότιο Αζερμπαϊτζάν στα βορειοδυτικά του Ιράν, όπου ζουν περίπου 10 έως ίσως 20 εκατομμύρια Ιρανοί υπήκοοι αζερικής καταγωγή – όλοι σιίτες όπως και οι Αζέροι του Αζερμπαϊτζάν, αλλά όπως και οι Πέρσες σε αντίθεση με άλλες σουνιτικές πλέον δημοκρατίες της κεντρικής Ασίας. Τα σύνορα που το χωρίζουν από του Αζερμπαϊτζάν χαράχτηκαν στην ουσία το 1813, μετά την ήττα του Ιράν, όταν η περιοχή μοιράστηκε με τη Ρωσία. Τότε στον Καύκασο υπήρχαν πέντε έξι χανάτα και όχι κράτη. Η Περσία έχασε σε εκείνο τον πόλεμο αυτό που σήμερα λέγεται Αζερμπαϊτζάν, Νταγκεστάν και μέρος της Γεωργίας και Αρμενίας.

Οι λεγόμενοι Αζέροι του Ιράν έχουν ξεσηκωθεί πέντε φορές στο παρελθόν στην διάρκεια των δύο αιώνων που πέρασαν έκτοτε, όμως όχι εντυπωσιακά – οι περισσότεροι είναι πλήρως ενσωματωμένοι και δεν επιδιώκουν να ενωθούν με το περίκλειστο Αζερμπαϊτζάν. Ο Χαμενεΐ για παράδειγμα ήταν “Αζέρος“,γεννημένος στην Ταυρίδα (Tabriz) – η αρχαία Ατροπηνή της Περσίας. Τα δυτικά αφιερώματα έχουν ένα σωρό λεπτομέρειες για τα παιδιά του και τα ξαδέλφια του, αλλά επίτηδες γράφουν ελάχιστα για τον πατέρα του που ήταν Αζέρος από το Ιράκ και τον αναφέρουν απλώς ως “τουρκόφωνο κληρικό”.

Στην ενσωμάτωση των Αζέρων στο Ιράν έπαιξε αρχικά σημαντικότατο ρόλο το γεγονός ότι δεν ήθελαν να απορροφηθούν από την “άθεη κομμουνιστική Σοβιετική Ένωση”, αλλά και σχετικά πρόσφατα ο πόλεμος Ιράν-Ιράκ που οδήγησε τους αζερικής καταγωγής πολίτες να ταυτισθούν με το Ιράν, παρά με το Ιράκ. Ο Σάχης προτού ανατραπεί, αρνιόταν να πληρώνει τέλη διέλευσης στον ποταμό που αποτελούσε τα σύνορα των κρατών. Το ίδιο και η νέα επαναστατική κυβέρνηση.

Ο Σαντάμ Χουσεϊν το 1980 εισέβαλε στο Ιράν με το αιτιολογικό ότι το θεοκρατικό πλέον καθεστώς του (και σιιτικό) ήθελε να επιβληθεί στους σουνίτες του Ιράκ, αλλά βασικά είχε στο μάτι τον πλήρη έλεγχο του ποταμού Σατ αλ Αράμπ και είχε τότε την σιωπηρή υποστήριξη ΗΠΑ και ΕΣΣΔ. Η ενίσχυση του Σαντάμ από αποικιοκρατικές δυνάμεις ένωσε τους Ιρανούς κάθε φυλής, μια που το μεγαλύτερο πολιτικό επιχείρημα της ισλαμικής ιρανικής κυβέρνησης του Αγιατολάχ Χομεϊνί ήταν ο αντιαποικιοκρατικός αγώνας. Επιπλέον οι Ιρανοί είχαν τότε σπουδαίο στόλο και ο ποταμός ήταν γεμάτος δικά τους πλοία, παρά ιρακινά. Στο “δια ταύτα”, κάθε πόλεμος εναντίον του Ιράν σφυρηλατούσε την ένωση των εθνοτήτων που το απάρτιζαν.

Οι Κούρδοι

Λίγο δυτικότερα και νοτιότερα, ζουν περίπου 7-9 πέντε εκατομμύρια Κούρδοι, συγκεντρωμένοι κατά μήκος των συνόρων Ιράν-Ιράκ, και έχουν ενεργές πολιτικές και ένοπλες παρατάξεις που επιδιώκουν αυτοδιάθεση, ενδεχομένως αποτελώντας μέρος ενός μεγαλύτερου Κουρδιστάν. Οι Κούρδοι είχαν συμμαχήσει με Βρετανούς και ΗΠΑ για την ανατροπή του Σαντάμ Χουσεϊν στο Ιράκ, αλλά αυτή τη φορά δεν θέλουν να αναμιχθούν ούτε στον άμεσο πόλεμο, ούτε σε παρασκηνιακές “βοηθητικές κινήσεις”.

Το Ιράν είχε κατά καιρούς εξαιρετικές σχέσεις με τους Κούρδους, επειδή στρέφονταν κατά της ιρακινής κυβέρνησης. Το 1974 τους υποστήριξαν για να δημιουργήσουν αυτόνομο κράτος και το Ιράν συμμετείχε άτυπα στον πόλεμο των Κούρδων εναντίον της κυβέρνησης το Ιράκ. Όμως το 1975 το Ιράν έπαψε ξαφνικά να τους στηρίζει κι αυτό διατάραξε τη σχέση του με τους Κούρδους, όχι όμως κάθετα. Συνέχισε να δίνει άσυλο σε πολλούς Κούρδους τους οποίους καταδίωκαν οι Βρετανοί παλιότερα και οι Ιρακινοί εν συνεχεία.

Σε αντίθεση με τους Κούρδους της Τουρκίας, της Συρίας και του Ιράκ, οι Κούρδοι του Ιράν δεν είναι ομόφωνοι ως προς την αυτονομία και οι περισσότεροι επιλέγουν να ζουν στο Ιράν, όπου εξάλλου εκλέγουν περίπου 40 βουλευτές στην εκ 290 μελών Βουλή. Εξάλλου ο σημερινός πρόεδρος το Ιράν, ο Πεζεσκιάν, έχει μητέρα από το Κουρδιστάν και πατέρα Αζέρο, μιλά δε συχνά κουρδικά.

 Οι Κούρδοι του Ιράκ αρχικά είχαν φανεί πρόθυμοι να αναμιχθούν. Όμως έχουν “προειδοποιηθεί” από την ιρακινή κυβέρνηση να μην εμπλακούν επ΄ουδενί στη διαμάχη του Ιράν με το Ισραήλ και τις ΗΠΑ. Οι δε Κούρδοι του Ιράν (τα πέντε βασικά κόμματα) έχει ζητήσει (προ εβδομάδων) «δικαιώματα του κουρδικού λαού εντός ενός αποκεντρωμένου και δημοκρατικού Ιράν», και δεν αναφέρεται σε ανεξάρτητο κουρδικό κράτος εντός/εκτός του Ιράν. 

Το Βελουχιστάν

Οι Βελούχοι συνιστούν ίσως σχετικά πιθανή απειλή για το Ιράν. Το Μπαλουχιστάν και οι Μπαλούχοι (όπως αναφέρονται πλέον από τους περισσότερους) διαμοιράστηκε μεταξύ Ιράν και Πακιστάν, με ένα πολύ μικρό κομμάτι του να “δίδεται” στο Αφγανιστάν. Οι κάτοικοι του ιρανικού Βελουχιστάν (περίπου δύο εκατομμύρια) ζουν σε μια εξαιρετικά πλούσια περιοχή της χώρας, που όμως δεν αξιοποιείται ως προς τα κοιτάσματα, μάλλον για να μην έχει τη μοίρα του πακιστανικού Βελουχιστάν.

Στο Πακιστάν καταγράφεται αφαίμαξη των πρώτων υλών του Βελουχιστάν για τη συντήρηση όλου του κράτους, με τους ντόπιους να πεινάνε, κάτι που ευλόγως οδηγεί σε ξεσηκωμούς. Οι Ιρανοί προτίμησαν να τροφοδοτούν το δικό τους Βελουχιστάν (Σιστάν ως ιρανική επαρχία και Μπαλουχιστάν) με καύσιμα από άλλες περιοχές της χώρας, πιθανόν για να αποφύγουν αυτήν ακριβώς την κατηγορία -ότι τους “ταΐζει” το Βελουχιστάν.

Η γλώσσα των Βελούχων είναι συγγενής με τα περσικά αλλά στο Πακιστάν έχει επηρεαστεί και από την Ουρντού. H μητρική τους γλώσσα, αν και συγγενής προς τα περσικά, έχει και πολλά κουρδικά στοιχεία, ίσως επειδή η καταγωγή τους ήταν από το βορειοδυτικό Ιράν. Από εκείνες τις περιοχές ως νομάδες μετανάστευσαν μαζικά προς τα νοτιοανατολικά.

Τα ρούχα και ο πολιτισμός τους έχει επηρεαστεί από τους Μήδες και τους Πάρθους. Στον πόλεμο Περσών και Μεγάλο Αλεξάνδρου, συμμάχησαν με τους Πέρσες. Αργότερα αντιτάχθηκαν στις μογγολικές και τουρκικές εισβολές συμμαχώντας πάλι με τους Πέρσες. Στράφηκα τελικά σε μια μικτή κοινωνία γεωργικών και κτηνοτροφικών ασχολιών, γιατί οι πόλεμοι και οι μετακινήσεις κατέστρεψαν το ζωικό κεφάλαιό τους.

Μετά την εισβολή τους το 1850-1870 οι Βρετανοί χρησιμοποίησαν τους Βελούχους ως ανάχωμα εναντίον ουσιαστικά των Περσών και των Ρώσων, καθώς τότε ανταγωνίζονταν με τη ρωσική αυτοκρατορία που κατέβαινε προς τα κάτω στην Κεντρική Ασία, ενώ οι Βρετανοί “ανέβαιναν”. Ομως οι Βελούχοι δεν ήταν φιλικά διακείμενοι προς τους Άγγλους. Τότε εδραιώθηκαν σφαίρες επιρροής με τους Ρώσους στο βορρά του Ιράν και τους Άγγλους στο νότο.

Σήμερα το πακιστανικό Βελουχιστάν (ως ομόσπονδο κράτος) συνιστά το 45% του εδάφους του Πακιστάν – είναι πάντως πολύ αραιοκατοικημένο σε σύγκριση με την υπόλοιπη χώρα. Τυχόν ανεξαρτητοποίησή του (αν και αυτοανακηρύχθηκε ανεξάρτητο πέρσι) θα σήμαινε τον αφανισμό του Πακιστάν. Εκεί σημειώνονται πολλές εξεγέρσεις, ενώ στο ιρανικό Βελουχιστάν λίγες και σποραδικές.  Στο Ιράν οι συγκρούσεις έχουν πιο πολύ τη μορφή τζιχαντιστικών αντάρτικων επιθέσεων, ενώ στο Πακιστάν είναι πιο οργανωμένες ως εξεγέρσεις. Εντούτοις ούτε από εκεί είναι πιθανό να ξεκινήσει κάτι, γιατί κάτι τέτοιο θα άφηνε το Πακιστάν μισό, με απρόβλεπτες συνέπειες.

Το ότι οι Βελούχοι ειναι σουνίτες και αυτό μπορεί να ενθαρρύνει εξέγερση στο σιιτικό Ιράν ειναι άτοπο, γιατί οι ένοπλες ομάδες της περιοχής στρέφονται κυρίως κατά των Πακιστανών που είναι σουνίτες.

Οι Άραβες, οι εφευρεθέντες “Αχβάζοι” στη Σουσιανή

Στο Χουζεστάν, στο νοτιοδυτικό Ιράν και στα σύνορα με το Ιράκ, το έδαφος είναι πλούσιο σε πετρέλαιο και ιδιαίτερα σημαντική στρατηγικά περιοχή που κατοικείται και από αραβικές μειονότητες, όμως είναι η κοιτίδα των Ελαμιτών, ουσιαστικά δηλαδή των Περσών -όταν είχαν πρωτεύουσα τα Σούσα. Τα Σούσα μετονομάσθηκαν και σε Σελεύκεια η επί του Ευλαίου ποταμού (σημερινός Ντεζ). Επειδή μετά τον 15ο αιώνα άρχισαν να συρρέουν αραβόφωνοι, πολλοί αποκαλούσαν πλέον την περιοχή Αραμπιστάν, αλλά ο Σάχης την μετονόμασε το 1923 επισήμως σε Χουζεστάν (λέξη συγγενής προς τα Σούσα στα περσικά). Να πούμε παρεμπιπτόντως ότι η κατάληξη -ισταν σημαινει “η χώρα των…”

Η περιοχή είχε πάρει ήδη μεγάλη σημασία από τα χρόνια του Κύρου (540 π.Χ.) Οι δυτικοί και άλλοι αναφέρονται σε εθνότητα “Αχβαζίων” στην περιοχή, αλλά πρόκειται για εφεύρημα. Απλά μερίδα κατοίκων της πόλης Αχβάζ υποκινήθηκαν να παρουσιαστούν ως αραβική μειονότητα “θύμα γενοκτονίας” επειδή η περιοχή είναι πολύ πλούσια σε κοιτάσματα και έχει ιδιαίτερη στρατηγική σημασία, οπότε ενδιαφέρει τις πρώην και νυν αποικιοκρατικές δυνάμεις ως εν δυνάμει “αποσπαστέα”. Εντούτοις πέρα από υποκινούμενες διαδηλώσεις μικρού αριθμού αραβόφωνων “Αχβαζίων” κυρίως στη βρετανική πρωτεύουσα, δεν υπάρχει κανένα υπόβαθρο για αυτονόμηση.

Οι Άραβες εν γένει συνιστούν περίπου το 2% του ιρανικού πληθυσμού, αλλά οι περισσότεροι είναι σιίτες και όχι σουνίτες σαν τους Σαουδάραβες.

Τουρκογενείς

Στο Ιράν ζουν και περίπου 1,5-2,5 εκατ. πρώην τουρκόφωνοι πολίτες. Άλλοι είναι  τουρκμενικής καταγωγής και άλλοι εν γένει τουρανικής. Ζουν κοντά στις βόρειες “αζερικές” περιοχές, που κι αυτές μιλούσαν τουρκική γλώσσα αρχικά – όχι της Τουρκίας, αλλά της κεντρικής Ασίας, και πάντως συγγενής της τουρκικής. Οι Τουρκμενικής καταγωγής κάτοικοι του βορειοανατολικού Ιράν έχουν προθέσεις απόσχισης πάντως για να ενταχθούν στο περίκλειστο Τουρκμενιστάν.

Να θυμίσουμε τέλος ότι το Ιράν άλλαξε μόνο του ονομασία το 1935, όταν η κυβέρνηση έκρινε ότι ναι μεν οι Πέρσες πλειοψηφούν, αλλά πρέπει να υπάρχει σεβασμός σε όλες τις εθνότητες και τότε υιοθετήθηκε η ονομασία Ιράν (γη των Αρίων) υποδηλώνοντας την βαθύτερη ενότητα των κατοίκων. Η ονομασία προέρχεται από την λέξη Ērān, η οποία ανάγεται ακόμη παλαιότερα στον όρο Aryānā, όπου “άριος” σημαίνει “ελεύθερος άνθρωπος”. Ομως επειδή σημαίνει και τον ευγενή, πήραν τον όρο οι χιτλερικοί και τον έκαναν εφιαλτικό.

Οι αποικιοκράτες

Παρεμπιπτόντως πολλοί κατηγόρησαν τον Σάχη του Ιράν στον Β Παγκόσμιο ότι ήταν φιλικά διακείμενος προς τον Χίτλερ, εξ ου και τον ανέτρεψαν Βρετανοί και Ρώσοι. Όμως ο τότε Σάχης, όπως και ο Γκάντι στην Ινδία, δεν ήταν φίλοι των ναζί, ήταν απλώς εχθροί της αποικιοκρατίας που τους είχε ρημάξει. Η άρνησή τους να στηρίξουν τους αποικιοκράτες, δεν σήμαινε ότι ήταν σύμμαχοι και φίλοι του Χίτλερ. Η συμμαχία ΕΣΣΔ και Άγγλων οφειλόταν στο ότι οι Βρετανοί συμφώνησαν να αυξηθούν οι ροές πρώτων υλών από το Ιράν προς Ρωσία για να ηττηθούν οι Γερμανοί, ενώ οι Ιρανοί ήθελαν να κρατήσουν αποστάσεις.

Όταν δέκα χρόνια μετά ο πρωθυπουργός του Ιράν τόλμησε να πάρει εξουσίες του σάχη και να κρατικοποιήσει τα πετρέλαια, οι Βρετανοί άρχισαν εμπάργκο και μαζί με τους Αμερικανούς σχεδίασαν και υλοποίησαν την ανατροπή του Μοσαντέκ με “διαδηλώσεις” και πραξικόπημα. Επανέφεραν όλες τις εξουσίες στον Σάχη, ο οποίος συμφώνησε να δίνει πετρέλαιο για να παίρνει όπλα και – βέβαια –
να μην κρατικοποιήσει τον πλούτο της γης του.

Ο πρωθυπουργός Μοχάμεντ Μοσαντέκ που είχε αγωνιστεί για την κρατικοποίηση των καυσίμων, έπεσε θύμα της “επιχείρησης Αίας” και ο υπουργός Εξωτερικών του εκτελέστηκε. Ο ίδιος καταδικάσθηκε για προδοσία και πέθανε σε κατ’ οίκον περιορισμό το 1967. Ο άνθρωπος που προσπάθησε να ελευθερώσει το Ιράν απαγορεύθηκε ακόμα και να ταφεί δημοσίως! Η τελευταία του επιθυμία να ταφεί με τα 250 θύματα της μεγάλης διαδήλωσης του 1952 – κατά του Σάχη και υπέρ της δημοκρατίας – δεν υλοποιήθηκε. Τον έθαψαν στο χολ του σπιτιού του…