Σφήνα της Τουρκίας στον Λίβανο – Ο υιός Ερντογάν στα προπύργια της Χεζμπολάχ

Η επίσκεψη, που έχει προγραμματιστεί να πραγματοποιηθεί στα μέσα Νοεμβρίου, εντάσσεται σε μια ευρύτερη τουρκική προσπάθεια να εδραιώσει την παρουσία της στη χώρα μέσω ανθρωπιστικών προγραμμάτων, έργων ανοικοδόμησης, εκπαιδευτικών πρωτοβουλιών και επενδύσεων. Στο επίκεντρο βρίσκεται η Τρίπολη, στον βορρά, όπου οι ιστορικοί και πολιτιστικοί δεσμοί με την Τουρκία προσφέρουν πρόσφορο έδαφος για την ανάπτυξη σχέσεων με το σουνιτικό πολιτικό περιβάλλον. Ωστόσο, η ιδιαίτερη σημασία της επίσκεψης βρίσκεται στην πιθανότητα επέκτασης της τουρκικής δραστηριότητας στον νότιο Λίβανο.

Σύμφωνα με λιβανικά δημοσιεύματα, στο πρόγραμμα εξετάστηκαν συναντήσεις του Μπιλάλ Ερντογάν με τον πρόεδρο Ζοζέφ Αούν, τον πρόεδρο της Βουλής Ναμπίχ Μπέρι, τον πρωθυπουργό Ναουάφ Σαλάμ και θρησκευτικούς παράγοντες. Αν και δεν έχουν επιβεβαιωθεί οριστικά όλες οι λεπτομέρειες, η Τρίπολη αναμένεται να αποτελέσει βασικό σταθμό.

Το άνοιγμα στον νότιο Λίβανο

Η τουρκική πλευρά είχε εξετάσει, σύμφωνα με τις ίδιες πληροφορίες, το ενδεχόμενο μετάβασης του Μπιλάλ Ερντογάν και στον νότιο Λίβανο. Το πρόγραμμα θα είχε κυρίως κοινωνικό και ανθρωπιστικό χαρακτήρα, με επισκέψεις σε κοινότητες που επλήγησαν από τις ισραηλινές στρατιωτικές επιχειρήσεις και αναφορές στη βοήθεια που προσέφερε η Τουρκία κατά τη διάρκεια και μετά τον πόλεμο. Μεταξύ των πρωτοβουλιών περιλαμβάνονται η φιλοξενία εκτοπισμένων οικογενειών και η παροχή προκατασκευασμένων κατοικιών.

Η ανοικοδόμηση του νότου αποτελεί κρίσιμο πεδίο ανταγωνισμού. Οι καταστροφές, οι ανάγκες στέγασης και η δυσκολία επιστροφής των εκτοπισμένων δημιουργούν περιθώρια παρέμβασης για ξένες δυνάμεις, την ώρα που οι κρατικοί θεσμοί του Λιβάνου αδυνατούν να καλύψουν το σύνολο των αναγκών. Η Άγκυρα επιχειρεί να αξιοποιήσει αυτή την κατάσταση, μετατρέποντας την ανθρωπιστική βοήθεια σε μακροχρόνιους δεσμούς με τις τοπικές κοινωνίες.

Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται στη στάση του Ναμπίχ Μπέρι, επικεφαλής του Αμάλ και προέδρου της Βουλής. Η υποψηφιότητα προσώπου που συνδεόταν με την Τουρκική Υπηρεσία Συνεργασίας και Συντονισμού (TIKA) για τη θέση του κυβερνήτη της Ναμπατίγια είχε προκαλέσει ενδιαφέρον, καθώς η συγκεκριμένη θέση παραδοσιακά εντάσσεται στην πολιτική μερίδιο του Αμάλ. Το πρόσωπο τελικά αποσύρθηκε, επειδή δεν πληρούσε τις προϋποθέσεις διορισμού. Ωστόσο, η υπόθεση ερμηνεύθηκε ως ένδειξη ότι το κίνημα δεν απορρίπτει την ενίσχυση της τουρκικής παρουσίας.

Σύμφωνα με δημοσιευμένες πληροφορίες, ο Μπέρι δεν έχει εκφράσει αντίθεση στην ανάδειξη της Τουρκίας σε παράγοντα με ενεργότερο ρόλο στον Λίβανο. Αυτό, πάντως, δεν σημαίνει ότι η Άγκυρα μπορεί να κινηθεί ανεξάρτητα από τις θέσεις του Αμάλ και της Χεζμπολάχ, ιδιαίτερα σε ζητήματα που αφορούν την ανοικοδόμηση και τις μελλοντικές ρυθμίσεις ασφαλείας στον νότο.

Η Χεζμπολάχ και η αλλαγή των ισορροπιών

Η στάση της Χεζμπολάχ απέναντι στην Τουρκία παραμένει επιφυλακτική, εξαιτίας της αντίθεσης που χαρακτήριζε επί χρόνια τις πολιτικές τους στη Συρία. Η Τουρκία υποστήριζε τις δυνάμεις που πολεμούσαν το καθεστώς Άσαντ, ενώ η Χεζμπολάχ συμμετείχε στρατιωτικά στην υποστήριξή του. Η ανατροπή του Άσαντ, ωστόσο, άλλαξε ριζικά το περιφερειακό περιβάλλον και δημιούργησε νέες ανάγκες επικοινωνίας.

Πηγές από το εσωτερικό της Χεζμπολάχ φέρονται να υποστηρίζουν ότι το κίνημα δεν αντιμετωπίζει την Τουρκία ως αντίπαλο αντίστοιχο του Ισραήλ και θα προτιμούσε μια τουρκική παρουσία στον νότιο Λίβανο, από την επέκταση της ισραηλινής επιρροής. Οι ίδιες πηγές αναφέρουν ότι θα ήταν ευπρόσδεκτη η επίσκεψη του Μπιλάλ Ερντογάν και ότι στελέχη της οργάνωσης θα ήταν έτοιμα να τον υποδεχθούν, εφόσον πραγματοποιούσε τη μετάβαση.

Μια τέτοια υποδοχή θα είχε συμβολικό και πολιτικό βάρος, καθώς θα αποτελούσε ένδειξη πραγματιστικής προσέγγισης ανάμεσα σε δύο πλευρές που βρέθηκαν σε αντίπαλα στρατόπεδα στο Συριακό. Οι δίαυλοι επικοινωνίας τους παραμένουν σε μεγάλο βαθμό έμμεσοι, με το Ιράν να λειτουργεί ως ενδιάμεσος, ενώ υπάρχουν πληροφορίες για προσπάθειες ανάπτυξης απευθείας επαφών. Η διατήρηση αυτών των διαύλων θα μπορούσε να αποτρέψει τη δημιουργία ενός ακόμη εχθρικού μετώπου για τη Χεζμπολάχ, η οποία βρίσκεται υπό έντονη ισραηλινή και αμερικανική πίεση.

Η Τρίπολη και το σουνιτικό πολιτικό κενό

Παράλληλα με το άνοιγμα στον νότο, η Τουρκία επενδύει στην Τρίπολη, αξιοποιώντας τους ιστορικούς, κοινωνικούς και πολιτιστικούς δεσμούς της πόλης με την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η τουρκική δραστηριότητα περιλαμβάνει εκπαιδευτικά προγράμματα, υποτροφίες, ανθρωπιστική βοήθεια και πρωτοβουλίες αποκατάστασης οθωμανικών κτιρίων.

Σύμφωνα με τα δημοσιεύματα για την επίσκεψη, εξετάζονται δημόσια εκδήλωση, περιήγηση στις ιστορικές συνοικίες και επαφές με θρησκευτικούς παράγοντες και αξιωματούχους που σχετίζονται με το λιμάνι, την ειδική οικονομική ζώνη και τη Διεθνή Έκθεση Ρασίντ Καραμί. Τον Μπιλάλ Ερντογάν αναμένεται να συνοδεύσουν Τούρκοι επιχειρηματίες, με στόχο τη διερεύνηση επενδυτικών και εμπορικών συνεργασιών.

Η τουρκική κινητικότητα συμπίπτει με το πολιτικό κενό που έχει δημιουργηθεί στη σουνιτική κοινότητα μετά την αποχώρηση του πρώην πρωθυπουργού Σαάντ Χαρίρι από την πολιτική ζωή. Η Σαουδική Αραβία, παραδοσιακός εξωτερικός υποστηρικτής της σουνιτικής πολιτικής σκηνής, δεν έχει αναδείξει μέχρι στιγμής προσωπικότητα με αντίστοιχη πολιτική επιρροή. Η απουσία ενιαίας ηγεσίας αφήνει περιθώρια σε άλλες περιφερειακές δυνάμεις να αναπτύξουν σχέσεις μέσω τοπικών θεσμών, θρησκευτικών δικτύων και οικονομικής βοήθειας.

Η Άγκυρα επιχειρεί να αξιοποιήσει αυτό το κενό, στηριζόμενη στις σχέσεις της με ισλαμιστικά κινήματα και στην αυξημένη επιρροή της στη μετα-Άσαντ Συρία, με τον Αχμέντ αλ Σαράα. Η Τρίπολη προσφέρει επίσης δυνατότητες ανάπτυξης εμπορικών και μεταφορικών συνδέσεων με τις συριακές αγορές.

Ελλάδα, Κύπρος και IMEC

Το τουρκικό άνοιγμα στον Λίβανο εξελίσσεται παράλληλα με την προσπάθεια της Βηρυτού να διευρύνει τις σχέσεις της με άλλες περιφερειακές δυνάμεις, μεταξύ των οποίων η Ελλάδα, η Κύπρος, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και η Ινδία. Οι κινήσεις αυτές έχουν ιδιαίτερη σημασία για την Άγκυρα, καθώς συνδέονται με δίκτυα οικονομικής και στρατηγικής συνεργασίας στην Ανατολική Μεσόγειο, όπου Τουρκία, Ελλάδα και Κύπρος έχουν διαφορετικές θέσεις και συμφέροντα.

Κομβικό σημείο αποτελεί η συμφωνία οριοθέτησης θαλασσίων ζωνών μεταξύ Λιβάνου και Κύπρου, που υπογράφηκε στις 26 Νοεμβρίου 2025 και τέθηκε σε ισχύ στις 26 Φεβρουαρίου 2026. Η Τουρκία αντέδρασε, υποστηρίζοντας ότι δεν λαμβάνονται υπόψη τα δικαιώματα των Τουρκοκυπρίων και ότι η ελληνοκυπριακή διοίκηση δεν μπορεί να συνάπτει συμφωνίες για ολόκληρο το νησί χωρίς να συνυπολογίζει την τουρκοκυπριακή κοινότητα. Ο Λίβανος, από την πλευρά του, υποστήριξε ότι η συμφωνία δεν στρέφεται κατά της Τουρκίας, ούτε αποσκοπεί στον αποκλεισμό της.

Η επίσκεψη του Ζοζέφ Αούν στην Αθήνα και η συζήτηση για την αναβάθμιση των ελληνολιβανικών σχέσεων σε στρατηγική εταιρική σχέση προσθέτουν μία ακόμη διάσταση. Η Ελλάδα έχει παράλληλα ενισχύσει την αμυντική συνεργασία της με το Ισραήλ, γεγονός που εντάσσεται στο ευρύτερο πλέγμα συνεργασιών στην Ανατολική Μεσόγειο και παρακολουθείται από την Άγκυρα.

Ο ανταγωνισμός αφορά και τις εμπορικές διαδρομές. Τον Οκτώβριο, τα λιμάνια της Βηρυτού και της Τρίπολης εντάχθηκαν στο IMEC Ports Club, πρωτοβουλία που συνδέεται με τον Οικονομικό Διάδρομο Ινδίας-Μέσης Ανατολής-Ευρώπης (IMEC). Ο διάδρομος αποσκοπεί στην ενίσχυση των εμπορικών και εφοδιαστικών συνδέσεων μεταξύ Ινδίας, Δυτικής Ασίας και Ευρώπης. Η συμμετοχή στο Ports Club δεν συνεπάγεται αυτομάτως πλήρη ένταξη του Λιβάνου στον IMEC, δημιουργεί όμως δυνατότητες σύνδεσης των λιμανιών του με ένα ευρύτερο εμπορικό δίκτυο.

Για την Τουρκία, η εξέλιξη αυτή έχει σημασία, καθώς η ίδια προωθεί εναλλακτικές μεταφορικές συνδέσεις μέσω τουρκικού και συριακού εδάφους, επιδιώκοντας κεντρικό ρόλο στο εμπόριο μεταξύ Ασίας και Ευρώπης. Επομένως, η παρουσία της στον Λίβανο δεν αφορά μόνο την πολιτική επιρροή, αλλά και τη θέση της χώρας στους μελλοντικούς εμπορικούς και ενεργειακούς συσχετισμούς της περιοχής.

Ο ρόλος της Βηρυτού και η επόμενη ημέρα της UNIFIL

Παρά τις διαφορετικές συνεργασίες της, η λιβανική ηγεσία διατηρεί ανοικτούς διαύλους με την Άγκυρα. Κατά την επίσκεψή του στην Τουρκία τον Ιούλιο, ο Αούν συζήτησε με τον Ερντογάν την υποστήριξη του λιβανικού στρατού, την οικονομική ανάκαμψη και τη σταθερότητα στον νότο. Αντίστοιχα, ο πρωθυπουργός Ναουάφ Σαλάμ είχε συναντηθεί με τον Τούρκο πρόεδρο στην Κωνσταντινούπολη τον Ιούλιο και στη Νέα Υόρκη τον Σεπτέμβριο. Στις συνομιλίες περιλήφθηκαν η παροχή προκατασκευασμένων κατοικιών, η επιστροφή των εκτοπισμένων και η ανοικοδόμηση.

Ιδιαίτερη βαρύτητα αποκτά και το ζήτημα της UNIFIL. Το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ έχει αποφασίσει τον τερματισμό των επιχειρήσεων της αποστολής στις 31 Δεκεμβρίου 2026, με τη διαδικασία αποχώρησης να συνεχίζεται το 2027. Η εξέλιξη ανοίγει τη συζήτηση για τις μελλοντικές ρυθμίσεις ασφαλείας στον νότιο Λίβανο.

Η Τουρκία έχει εκφράσει την προθυμία της να συμμετάσχει σε πρωτοβουλίες διατήρησης της σταθερότητας μετά την αποχώρηση των κυανόκρανων, ενώ έχει δεσμευθεί να συνεχίσει να υποστηρίζει τον λιβανικό στρατό. Υπάρχει, άλλωστε, στρατιωτική συμφωνία-πλαίσιο του 2010, η οποία προβλέπει συνεργασία σε τομείς όπως η εκπαίδευση, η τεχνική βοήθεια, οι επιχορηγήσεις και οι ανταλλαγές μεταξύ των ενόπλων δυνάμεων.

Παράλληλα, δημοσιεύματα της 1ης Οκτωβρίου έκαναν λόγο για μυστική συνάντηση στην Τουρκία μεταξύ εκπροσώπων της νέας συριακής κυβέρνησης και της Χεζμπολάχ, με τη μεσολάβηση των τουρκικών υπηρεσιών. Στόχος φέρεται να ήταν η αποκλιμάκωση της έντασης μεταξύ Δαμασκού και Χεζμπολάχ μετά την ανατροπή του Άσαντ. Τόσο η τουρκική προεδρία, όσο και η συριακή κυβέρνηση διέψευσαν ότι πραγματοποιήθηκε η συνάντηση, ωστόσο το δημοσίευμα ανέδειξε τη συζήτηση για τον πιθανό διαμεσολαβητικό ρόλο της Άγκυρας.

Η Τουρκία επιχειρεί, συνεπώς, να διατηρεί ταυτόχρονα σχέσεις με τη νέα συριακή ηγεσία, τη λιβανική κυβέρνηση και πολιτικές δυνάμεις που συνδέονται με την Τεχεράνη, αξιοποιώντας τη δυνατότητα επικοινωνίας με διαφορετικά και συχνά αντίπαλα στρατόπεδα.

Η ενδεχόμενη επίσκεψη του Μπιλάλ Ερντογάν συμπυκνώνει αυτή την προσπάθεια. Η Τρίπολη προσφέρει στην Άγκυρα πρόσβαση στο σουνιτικό πολιτικό και οικονομικό περιβάλλον, ενώ ο νότιος Λίβανος αποτελεί ένα πολύ πιο ευαίσθητο πεδίο, όπου απαιτείται συνεννόηση με το Αμάλ και τη Χεζμπολάχ. Ταυτόχρονα, οι σχέσεις με την προεδρία και την κυβέρνηση διευκολύνουν την τουρκική πρόσβαση στους κρατικούς θεσμούς, στον στρατό και στα έργα ανοικοδόμησης.

Εφόσον πραγματοποιηθεί η μετάβαση του γιου του Ερντογάν στον νότο και γίνει δεκτός από στελέχη της Χεζμπολάχ, θα πρόκειται για μια κίνηση με σαφή πολιτικό συμβολισμό: Η Άγκυρα θα επιχειρεί να αποκτήσει παρουσία ακόμη και σε ένα πεδίο όπου επί χρόνια κυριαρχούσε η ιρανική επιρροή, την ώρα που η Ελλάδα, η Κύπρος και άλλες δυνάμεις αναπτύσσουν τις δικές τους συνεργασίες με τη Βηρυτό.