Στον κάλαθο των αχρήστων έχουν πετάξει το Διεθνές Δίκαιο…

Με την εισβολή των ΗΠΑ στη Βενεζουέλα και την απαγωγή του προέδρου της χώρας τίθεται το ερώτημα κατά πόσο ισχύει το Διεθνές Δίκαιο και αν εκείνο μπορεί να λειτουργήσει με νομική και ηθική υπευθυνότητα. Γιατί εκείνο που διακρίνουμε χρόνια τώρα στο Διεθνές Δίκαιο είναι ότι αντικρίζει τα μεγάλα προβλήματα του πλανήτη αλλά δεν τα αγγίζει. Και εν τέλει πόσο μεγάλη είναι η κρίση του;

Η κρίση του Διεθνούς Δικαίου αφενός έγκειται στο γεγονός ότι λειτουργεί κάτω από έναν άκρατο νομικό φορμαλιστικό όπου διαχωρίζεται το δίκαιο από την ηθική και αφετέρου ότι το κράτος δικαίου δεν εφαρμόζεται ισότιμα διεθνώς. Το Διεθνές Δίκαιο ουσιαστικά γράφτηκε από τα ισχυρά κράτη. Οι βασικοί θεσμοί (ΟΗΕ, Συμβούλιο Ασφαλείας, ΔΝΤ κ.λπ.) δημιουργήθηκαν μετά από πολέμους που κέρδισαν τα ισχυρά κράτη. Ταυτόχρονα το Δικαίωμα του Βέτο στο Συμβούλιο Ασφαλείας εκφράζει μια θεσμοθετημένη ανισότητα.

Για παράδειγμα στο Συμβούλιο Ασφαλείας ψηφίζουν 15 κράτη εκ των οποίων τα 5 είναι μόνιμα μέλη (ΗΠΑ, Ρωσία, Κίνα, Γαλλία, Ην. Βασίλειο) και τα οποία μπορούν με μία μόνο αρνητική ψήφο να ακυρώσουν απόφαση, ακόμα και αν τα 14 κράτη ψηφίζουν υπέρ. Αυτό σημαίνει ότι η ψήφος ενός μόνιμου μέλους «μετρά» περισσότερο από όλων των άλλων μαζί. Κατ’ αυτόν τον τρόπο το Διεθνές Δικαίου ενσωματώνει ήδη συσχετισμούς δύναμης.

Το Διεθνές Δίκαιο ως προκάλυμμα

Έτσι η έννοια της «νομιμότητας» γίνεται τελικά εργαλείο των δυνατών, οι οποίοι ντύνουν την ισχύ τους με νομική και ηθική γλώσσα, μέσω του Διεθνούς Δικαίου ώστε να φαίνεται νόμιμη. Παράλληλα επικαλούνται ευαισθησίες κάτω από τον ορίζοντα των δικών τους συμφερόντων εφαρμόζοντας αυστηρά το κατασκευασμένο δίκαιο τους σε μικρά ή αδύναμα κράτη. Έτσι εγείρεται η υποψία ότι το δίκαιο λειτουργεί ως μηχανισμός νομιμοποίησης της ισχύος και όχι ως περιορισμός της. Υπάρχουν βέβαια και εκείνοι οι οποίοι υποστηρίζουν ότι δεν πρόκειται για μια παγκόσμια συνομωσία των ισχυρών, αλλά για ένα δομικό πρόβλημα.

Ωστόσο ακόμη και αν είναι έτσι μπορεί κάποιος να αντιτείνει σε όλους εκείνους ότι το Διεθνές Δίκαιο όταν δεν έχει ανεξάρτητη δύναμη επιβολής, τότε εξαρτάται από αυτούς που έχουν ισχύ. Τα παραδείγματα της αδυναμίας του Διεθνούς Δικαίου είναι πολλά. Η υπόσχεση του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών να ρυθμίζει τη χρήση βίας έχει επανειλημμένα δοκιμαστεί, ενώ το πλαίσιο συλλογικής ασφάλειας μετά το 1945 αγωνίζεται να λειτουργήσει σ’ έναν πολυπολικό και διχασμένο κόσμο.

]Σήμερα πολλές χώρες δίνουν πλέον προτεραιότητα στην ισχυρή τους άμυνα ως ένας αποτρεπτικός παράγοντας και όχι στις διεθνείς δεσμεύσεις που καλούνται να υπηρετήσουν. Έτσι λοιπόν εκείνο που βλέπουμε είναι η αποχώρηση των χωρών από τις Διεθνείς Συνθήκες, η άρνηση τους να προσφεύγουν στα Διεθνή Δικαστήρια και να υποχωρούν από νομικές πολυμερείς προσεγγίσεις του Διεθνούς Δικαίου.

Παράλληλα ο κυβερνοπόλεμος, τα νέα όπλα, η στρατιωτικοποίηση του διαστήματος αποκαλύπτουν κενά στα υπάρχοντα νομικά πλαίσια. Όταν το δίκαιο υστερεί σε σχέση με την τεχνολογία και την πραγματικότητα, τότε φαίνεται μη λειτουργικό και αποδεικνύεται να είναι ανύπαρκτο. Ταυτόχρονα τα κράτη σπάνια παραδέχονται ότι παραβιάζουν το Διεθνές Δίκαιο και δικαιολογούν τις πράξεις τους χρησιμοποιώντας νομικά επιχειρήματα έξω και πέρα από το πνεύμα του δικαίου.

“… δεν υπάρχει πλέον”

Ο Ρώσος φιλόσοφος Αλεξάντερ Ντούγκιν έχει αναφερθεί πολλές φορές στο θέμα, λέγοντας ότι ο κόσμος έχει εισέλθει σε μια νέα φάση παγκόσμιας σύγκρουσης, όπου τα παραδοσιακά πλαίσια του Διεθνούς Δικαίου αγνοούνται. Μάλιστα έχει υποστηρίξει ότι «το διεθνές δίκαιο δεν υπάρχει πλέον» και ξαναγράφεται από τους «νικητές μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων». Έχει γράψει: «Είμαι βέβαιος ότι πλέον, βλέποντας τα όσα εκτυλίσσονται στην παγκόσμια πολιτική, όλοι έχουν τελικά καταλάβει ότι το διεθνές δίκαιο δεν υπάρχει πια.

Έπαψε να υφίσταται. Το διεθνές δίκαιο είναι μια συνθήκη μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων που είναι σε θέση να υπερασπιστούν την κυριαρχία τους στην πράξη. Αυτές καθορίζουν τους κανόνες για τον εαυτό τους και για όλους τους άλλους: τι επιτρέπεται και τι απαγορεύεται. Και τους τηρούν. Ένα τέτοιο δίκαιο λειτουργεί σε φάσεις (κύκλους) — εφ’ όσον διατηρείται η ισορροπία μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων.»

Θα μπορούσαμε να πούμε ότι το τέλος του Διεθνούς Δικαίου έρχεται μαζί με το τέλος των ελπίδων της φιλελεύθερης, μεταψυχροπολεμικής εποχής που είχε θέσει ως στόχο το Διεθνές Δίκαιο να επεκτεινόταν σταθερά, υποστηριζόμενο όμως από τις δυτικές δυνάμεις και τις κοινές δυτικές αξίες. Όμως εκείνο που αναδύθηκε ήταν μια κατακερματισμένη έννομη τάξη, με ανταγωνιστικές ερμηνείες πέριξ ισχυόντων νόμων. Αλλά το πραγματικό ερώτημα βέβαια είναι όχι μόνο αν το Διεθνές Δίκαιο έχει τελειώσει, αλλά ποιανού τα συμφέροντα εξυπηρετεί και πώς εκείνο θα προσαρμοστεί στο μέλλον και αν τα κράτη και οι κοινωνίες είναι πρόθυμες να το υπερασπιστούν.