Θεοκρατία με πολιτικούς θεσμούς – Το ιδιότυπο Σύνταγμα του Ιράν

Το άρθρο αυτό λειτουργεί ουσιαστικά ως μια “ρήτρα αιωνιότητας”, καθορίζοντας έναν πυρήνα θεμελιωδών αρχών που παραμένουν αμετάβλητες, ακόμη και αν κινηθεί διαδικασία αναθεώρησης του Συντάγματος. Η ίδια η διαδικασία αναθεώρησης δεν είναι απλή. Προϋποθέτει την πρωτοβουλία του Ανώτατου Ηγέτη, τη συγκρότηση ειδικού συμβουλίου αναθεώρησης και τελικά την έγκριση των αλλαγών μέσω δημοψηφίσματος. Η αρχιτεκτονική αυτή καταδεικνύει ότι το σύστημα αναθεώρησης δεν αποτελεί αποκλειστικά κοινοβουλευτική ή λαϊκή διαδικασία, αλλά παραμένει στενά συνδεδεμένο με τον θεσμό της θρησκευτικής ηγεσίας.

Το πιο κρίσιμο όμως στοιχείο του άρθρου 177 είναι ότι ορίζει ρητά πως ορισμένες θεμελιώδεις αρχές του πολιτεύματος δεν μπορούν να τροποποιηθούν. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται ο ισλαμικός χαρακτήρας του κράτους, η θεμελίωση της νομοθεσίας στο Ισλάμ, η επίσημη σιιτική θρησκευτική ταυτότητα του κράτους και, κυρίως, η αρχή της λεγόμενης Velayat-e Faqih, δηλαδή της πολιτικής επιτροπείας του ανώτατου ισλαμικού νομικού.

Η αρχή αυτή, η οποία διαμορφώθηκε θεωρητικά από τον Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί κατά την περίοδο της επανάστασης, αποτελεί τον πυρήνα της πολιτικής φιλοσοφίας του καθεστώτος. Σύμφωνα με αυτήν, κατά την περίοδο απουσίας του κρυμμένου Ιμάμη, η πολιτική εξουσία οφείλει να ασκείται από έναν ανώτατο ισλαμικό νομικό, ο οποίος εγγυάται την πιστή εφαρμογή του ισλαμικού δικαίου.

Στο ιρανικό συνταγματικό σύστημα ο θεσμός αυτός ενσαρκώνεται στο αξίωμα του Ανώτατου Ηγέτη, ο οποίος διαθέτει εκτεταμένες αρμοδιότητες: Καθορίζει τις γενικές κατευθύνσεις της πολιτικής του κράτους, είναι αρχηγός των ενόπλων δυνάμεων, διορίζει την ηγεσία της Δικαιοσύνης και έχει καθοριστικό ρόλο στη συγκρότηση του Συμβουλίου των Φρουρών, του οργάνου που ελέγχει τη συνταγματικότητα των νόμων.

Τί επιτρέπει το Σύνταγμα του Ιράν

Η ύπαρξη αυτού του μη αναθεωρήσιμου πυρήνα έχει σημαντικές πολιτικές και θεσμικές συνέπειες. Συχνά τίθεται το ερώτημα αν θα μπορούσε, μέσω μιας συνταγματικής μεταρρύθμισης, να περιοριστεί η ισχύς του θρησκευτικού ηγέτη και να ενισχυθεί ο ρόλος των πολιτικών θεσμών, όπως του Προέδρου ή του Κοινοβουλίου.

Ωστόσο το ίδιο το Άρθρο 177 καθιστά ένα τέτοιο ενδεχόμενο εξαιρετικά δύσκολο. Δεδομένου ότι προστατεύει ρητά την αρχή της Velayat-e Faqih, οποιαδήποτε ουσιαστική αποδυνάμωση της θεοκρατικής ηγεσίας, θα προσέκρουε στον ίδιο τον συνταγματικό πυρήνα του συστήματος.

Με άλλα λόγια, το ιρανικό Σύνταγμα επιτρέπει την αναθεώρηση ορισμένων θεσμικών ρυθμίσεων, αλλά δεν επιτρέπει την αλλαγή της θεμελιώδους ισορροπίας μεταξύ θρησκευτικής και πολιτικής εξουσίας. Ο θρησκευτικός θεσμός παραμένει, εκ κατασκευής, υπεράνω των πολιτικών οργάνων.

Στη συγκριτική συνταγματική θεωρία υπάρχουν και άλλα συντάγματα που περιλαμβάνουν “ρήτρες αιωνιότητας”, προστατεύοντας βασικές αρχές του πολιτεύματος. Στην περίπτωση του Ιράν, όμως, η ιδιαιτερότητα είναι ότι ο μη αναθεωρήσιμος πυρήνας δεν αφορά μόνο πολιτειακές δομές, αλλά και θεολογικές αρχές, ενσωματώνοντας έτσι το θρησκευτικό δόγμα στο ίδιο το συνταγματικό οικοδόμημα.

Το Άρθρο 177 λειτουργεί επομένως ως ο θεσμικός μηχανισμός που διασφαλίζει ότι ο θεοκρατικός χαρακτήρας του κράτους παραμένει αναλλοίωτος. Και ακριβώς γι’ αυτό αποτελεί ένα από τα πιο κρίσιμα άρθρα για την κατανόηση του τρόπου με τον οποίο λειτουργεί το πολιτικό σύστημα της σύγχρονης Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν. Πως ανατρέπεται; Μόνο με ξεσηκωμό του λαού, ή και με πραξικόπημα…