Τι δρόμους ανοίγει στον Ερντογάν το άρθρο 116 του Τουρκικού Συντάγματος

Το άρθρο 116 του τουρκικού Συντάγματος λειτουργεί ως μηχανισμός “ελεγχόμενης επανεκκίνησης”, εφόσον η Μεγάλη Εθνοσυνέλευση της Τουρκίας αποφασίσει πρόωρες εκλογές κατά τη διάρκεια της δεύτερης θητείας του εν ενεργεία Προέδρου. Στην περίπτωση αυτή, ο Πρόεδρος δύναται να είναι εκ νέου υποψήφιος. Η εξαίρεση δεν συνιστά τυπική παράκαμψη του ορίου θητειών, συνιστά εφαρμογή ρητής συνταγματικής ρήτρας.

De facto επιτρέπει τρίτη εκλογική διεκδίκηση, de jure όμως εντάσσεται στο καθεστώς της πρόωρης διάλυσης και της ταυτόχρονης επανεκλογής Προέδρου και Βουλής. Με βάση αυτήν την πρόβλεψη, μπορεί να σκιαγραφηθεί ένα συνεκτικό σενάριο υλοποίησης, οργανωμένο σε διακριτές φάσεις.

• Δομημένη πόλωση και ανακατασκευή του διακυβεύματος

Ο Εκρέμ Ιμάμογλου αναδεικνύεται σε βασικό πόλο αντιπαράθεσης με το υφιστάμενο σύστημα ισχύος. Η πολιτική σύγκρουση μετατρέπεται σε στρατηγικό δίλημμα: “συνέχεια ή ανατροπή;”, “σταθερότητα ή αβεβαιότητα;”. Η μετατόπιση του δημόσιου λόγου από τα κοινωνικοοικονομικά προβλήματα σε ζήτημα θεσμικής κατεύθυνσης του κράτους επιτελεί συγκεκριμένη λειτουργία.

Συγκροτεί συνθήκες νομιμοποίησης μιας “καθαρής λύσης” μέσω κάλπης. Η αντιπολίτευση ωθείται σε μετωπική ρητορική· το κυβερνητικό στρατόπεδο συσπειρώνεται. Το αφήγημα περί ανάγκης νέας εντολής αποκτά εθνικο-στρατηγικά χαρακτηριστικά, ιδίως εάν συνδεθεί με ζητήματα εξωτερικής πολιτικής, όπως η επανεξέταση της στάσης έναντι της Ελλάδα ή η συζήτηση περί άρσης του casus belli. Η πόλωση, συνεπώς, δεν είναι παρενέργεια. Είναι εργαλείο προετοιμασίας θεσμικής κίνησης.

Κοινοβουλευτική ενεργοποίηση του άρθρου 116

Το καθοριστικό βήμα είναι η απόφαση της Εθνοσυνέλευσης για πρόωρες εκλογές με πλειοψηφία τριών πέμπτων 3/5 (360 βουλευτές). Με την απόφαση αυτή διαλύεται η Βουλή και προκηρύσσονται ταυτόχρονες προεδρικές και βουλευτικές εκλογές. Η κρίσιμη νομική διάκριση έγκειται στο ότι η πρωτοβουλία προέρχεται από το Κοινοβούλιο και όχι μονομερώς από τον Πρόεδρο. Στην περίπτωση αυτή ενεργοποιείται η συνταγματική εξαίρεση του άρθρου 116, επιτρέποντας στον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν να είναι εκ νέου υποψήφιος.

Η διαδικασία παρουσιάζεται ως απολύτως συμβατή με το γράμμα του Συντάγματος. Δεν υφίσταται τυπική αναθεώρηση, ούτε εμφανής καταστρατήγηση ορίου θητειών. Αντιθέτως, πρόκειται για αξιοποίηση ενδοσυνταγματικής πρόβλεψης, η οποία είχε ενσωματωθεί στο πλαίσιο της μετάβασης στο προεδρικό σύστημα.

• Η εκλογική αναμέτρηση ως πράξη επανανομιμοποίησης

Η προεκλογική εκστρατεία αναδιαμορφώνεται σε δημοψήφισμα εμπιστοσύνης προς το πρόσωπο του Προέδρου και προς το ίδιο το προεδρικό μοντέλο διακυβέρνησης. Η νέα εκλογή, εφόσον επιτευχθεί, δεν προβάλλεται ως “τρίτη θητεία”, αλλά ως ανανεωμένη λαϊκή εντολή εντός των ορίων της συνταγματικής τάξης που “ξανατρέχει” τη δεύτερη θητεία. Παράλληλα, η ανανέωση της κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας επιτρέπει την εδραίωση θεσμικής συνοχής μεταξύ εκτελεστικής και νομοθετικής εξουσίας. Το σύστημα εμφανίζεται να επανεκκινεί με αναβαθμισμένη πολιτική νομιμοποίηση, χωρίς να έχει αλλάξει τυπικά ο θεσμικός του πυρήνας.

Θεσμική αποσυμπίεση και ανακατανομή ρόλων

Μετά την εκλογική ολοκλήρωση, δημιουργείται περιθώριο ελεγχόμενης αποσυμπίεσης. Εφόσον εκκρεμούν δικαστικές υποθέσεις, που επηρεάζουν την επιλεξιμότητα του Ιμάμογλου, η προεδρική χάρη/af –θεσμικά κατοχυρωμένη αρμοδιότητα– μπορεί να λειτουργήσει ως πράξη πολιτικής εκτόνωσης και εθνικής συμφιλίωσης. Σ’ ένα τέτοιο σενάριο, ο μέχρι πρότινος αντίπαλος μετατρέπεται σε θεσμικά ενσωματωμένο παράγοντα.

Η εικόνα του “ανεξάρτητου” πολιτικού Ιμάμογλου, που προέρχεται, όπως και ο Ερντογάν, από το πολιτικό Ισλάμ του Ερμπακάν και διατηρεί αποστάσεις από το παλαιό σύστημα, αλλά δεν το αποδομεί, μπορεί να αποτελέσει γέφυρα μετάβασης. Σε βάθος πενταετίας, διαμορφώνεται πλαίσιο ομαλής διαδοχής, Ερντογάν προς Ιμάμογλου, στο οποίο η συνέχεια της κρατικής στρατηγικής προτάσσεται έναντι της ρήξης.

Μετα-Ερντογάν ισορροπία και θεσμική συνέχεια

Η τελική διάσταση αφορά την υστεροφημία του Ερντογάν, του ακαταδίωκτου και την εξασφάλιση πολιτικής συνέχειας. Το προεδρικό σύστημα έχει ήδη εδραιώσει δίκτυα επιρροής στο διοικητικό, δικαστικό και στρατηγικό επίπεδο. Το λεγόμενο “βαθύ κράτος/derin devlet” δεν λειτουργεί ως μηχανισμός ανατροπής, αλλά ως φορέας συνέχειας.

Ένας διάδοχος με εκλογική νομιμοποίηση και αποδοχή από τον κρατικό μηχανισμό μπορεί να εγγυηθεί σταθερότητα, αποφεύγοντας ριζικές εκκαθαρίσεις ή αναθεωρητικές κινήσεις. Η μετάβαση, έτσι, δεν παρουσιάζεται ως ρήξη με το προηγούμενο καθεστώς, αλλά ως εσωτερική εξέλιξη του ίδιου συστήματος. Σε αυτό το πλαίσιο, η προστασία της υστεροφημίας και η διασφάλιση πολιτικής ασυλίας του απερχόμενου Προέδρου καθίστανται δομικά στοιχεία της εξίσωσης.

Συμπερασματικά, το άρθρο 116 δεν αποτελεί τεχνική λεπτομέρεια του τουρκικού Συντάγματος. Συνιστά στρατηγικό εργαλείο ανακύκλωσης νομιμοποίησης. Επιτρέπει την ανανέωση της εντολής χωρίς τυπική συνταγματική αναθεώρηση και μετατρέπει την πρόωρη κάλπη σε μέσο θεσμικής επαναθεμελίωσης.

Η επιτυχής ενεργοποίησή του προϋποθέτει τρία στοιχεία: ελεγχόμενη πολιτική πόλωση, επαρκή κοινοβουλευτική πλειοψηφία 3/5 και συνεκτικό αφήγημα εθνικής σταθερότητας. Στο εν λόγω σενάριο, ο Ιμάμογλου λειτουργεί αρχικά ως επιταχυντής της διαδικασίας και δυνητικά ως παράγοντας ομαλής διαδοχής του Ερντογάν.

Η συνταγματική εξαίρεση, έτσι, μετασχηματίζεται σε μοχλό στρατηγικής διαχείρισης της εξουσίας, και η πρόωρη εκλογική διαδικασία παύει να είναι ένδειξη αδυναμίας, αλλά μετατρέπεται σε εργαλείο ελεγχόμενης επανεκκίνησης του ίδιου του συστήματος του βαθέως κράτους.