Τί θα κρίνει την επιβίωση του καθεστώτος στο Ιράν – Η επόμενη μέρα

Ο πυρήνας του συστήματος στο Ιράν είναι η αρχή της Velayat-e Faqih (επιτροπεία του νομικού-θεολόγου), η οποία ενσαρκώνεται στο πρόσωπο του Ανώτατου Ηγέτη. Αυτός δεν είναι απλώς συμβολικός ρυθμιστής, αλλά υπέρτατος θεσμικός παράγοντας, με αρμοδιότητες επί των ενόπλων δυνάμεων, της εξωτερικής πολιτικής και των στρατηγικών κατευθύνσεων του κράτους.

Θεσμικό αντίβαρο και ταυτοχρόνως εγγυητής της συνέχειας του καθεστώτος είναι η Συνέλευση των 88 Εμπειρογνωμόνων, η οποία εκλέγεται μεν από τον λαό, αλλά έχει ως αποστολή την επιλογή, εποπτεία και – δυνητικά – παύση του Ανώτατου Ηγέτη (Aρθα 107-111 Συντάγματος). Παράλληλα, το Συμβούλιο των Φρουρών της Επανάστασης λειτουργεί ως φίλτρο νομιμότητας, ελέγχοντας τη συμβατότητα των νόμων με το Σύνταγμα και τη Σαρία, ενώ ασκεί καθοριστικό ρόλο και στην προέγκριση υποψηφιοτήτων για τα αιρετά αξιώματα.

Η συχνά αποκαλούμενη «διττή διακυβέρνηση» – από τη μία η εκλεγμένη πολιτική ηγεσία (Πρόεδρος και Βουλή) και από την άλλη η ιερατική εποπτεία – δεν αποτελεί μεταβατικό κατάλοιπο της επανάστασης, αλλά τον ίδιο τον δομικό σκελετό του καθεστώτος. Ως εκ τούτου, ακόμη και μετά από μια πολεμική δοκιμασία, δεν προκύπτει συνταγματικά καμία αυτοματοποιημένη μετάβαση σε αμιγώς κοσμικό μοντέλο. Κάτι τέτοιο θα απαιτούσε ριζική αναθεώρηση του θεμελιώδους νόμου, διαδικασία εξαιρετικά σύνθετη και πολιτικά επισφαλή.

Πιθανότερο σενάριο είναι ένα λειτουργικό rebalancing εντός του ισχύοντος πλαισίου. Ενίσχυση του ρόλου της εκτελεστικής διαχείρισης στην οικονομία και την εξωτερική πολιτική, χωρίς όμως αποδυνάμωση της θεοκρατικής κορυφής. Το ιρανικό σύστημα έχει αποδείξει ότι προτιμά την προσαρμοστική ευελιξία, από τη ρήξη.

Η έννοια του izzat

Καθοριστικός παράγοντας σε αυτή τη μεταπολεμική εξίσωση είναι η έννοια του izzat δηλ. τιμή, αξιοπρέπεια, εθνική υπερηφάνεια. Στην ιρανική πολιτική κουλτούρα, το izzat δεν είναι απλώς ρητορικό σχήμα, αλλά κανονιστικό πλαίσιο λήψης αποφάσεων. Δεν ταυτίζεται με απομονωτισμό. Αντιθέτως, μπορεί να νομιμοποιήσει ακόμη και μια στρατηγική εξομάλυνσης, εφόσον αυτή παρουσιαστεί ως ισότιμη και όχι ως αποτέλεσμα επιβολής.

Εάν η Τεχεράνη πειστεί ότι διασφαλίζεται η κρατική της αξιοπρέπεια και η επιβίωση του καθεστώτος, ενδέχεται να επιλέξει σταδιακή αποκλιμάκωση με τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ, χωρίς θεαματικές ιδεολογικές υπαναχωρήσεις. Η ιρανική διπλωματία έχει δείξει ιστορικά ότι μπορεί να διαχωρίζει τη ρητορική από τον πραγματισμό.

Ο χρονικός ορίζοντας μιας τέτοιας μετατόπισης δεν μπορεί να είναι βραχύς. Ρεαλιστικά, απαιτείται περίοδος τριών έως επτά ετών για ουσιαστική αναδιάταξη συσχετισμών, υπό την προϋπόθεση εσωτερικής σταθερότητας και ελεγχόμενης διαδοχής στην κορυφή της εξουσίας. Το ζήτημα της διαδοχής του Ανώτατου Ηγέτη αποτελεί μεταβλητή υψηλής βαρύτητας, καθώς θα κρίνει το βάθος ή την επιφανειακότητα των όποιων μεταρρυθμιστικών τάσεων.

Σε γεωοικονομικό επίπεδο, ένα σταθεροποιημένο Ιράν έχει τη δυνατότητα να αναβαθμιστεί σε κομβικό ενεργειακό και διαμετακομιστικό δίαυλο. Η γεωγραφία του το τοποθετεί στον άξονα Βορρά-Νότου (Ρωσία-Ινδικός Ωκεανός) και Ανατολής-Δύσης (Ασία-Ευρώπη). Η επανένταξή του σε καθεστώς μειωμένων κυρώσεων θα μπορούσε να επαναφέρει δυναμικά αγωγούς, σιδηροδρομικές συνδέσεις και εμπορικούς διαδρόμους που σήμερα υπολειτουργούν.

Ιράν και Τουρκία

Μια τέτοια εξέλιξη θα επηρέαζε αναπόφευκτα τον ρόλο της Τουρκίας ως ενδιάμεσου παίκτη μεταξύ Δύσης και Ευρασίας. Δεν θα τον εξάλειφε, αλλά θα τον σχετικοποιούσε. Το συγκριτικό πλεονέκτημα της Άγκυρας ως σχεδόν αποκλειστικής γέφυρας ενέργειας και logistics προς την Ευρώπη θα μειωνόταν, εφόσον η Τεχεράνη αποκτούσε λειτουργική πρόσβαση σε διεθνείς αγορές.

Στο εσωτερικό της Τουρκίας, ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν διαθέτει, βάσει του άρθρου 116 του τουρκικού Συντάγματος, τη δυνατότητα πρόωρης προσφυγής στις κάλπες, μέσω διάλυσης της Εθνοσυνέλευσης. Σε περιβάλλον περιφερειακής αναταραχής, η επίκληση «εθνικού ζητήματος» μπορεί να λειτουργήσει ως πολιτικός επιταχυντής εκλογών, εφόσον οι δημοσκοπικοί και γεωπολιτικοί συσχετισμοί κριθούν ευνοϊκοί. Το ερώτημα δεν είναι νομικό, αλλά στρατηγικό, δηλαδή αν και πότε συμφέρει μια τέτοια κίνηση.

Εν κατακλείδι, η μεταπολεμική ημέρα στο Ιράν δεν θα κριθεί αποκλειστικά στο πεδίο των στρατιωτικών ισορροπιών. Θα εξαρτηθεί από την ανθεκτικότητα των συνταγματικών του δομών, από την ικανότητα του izzat να λειτουργήσει ως εργαλείο ελεγχόμενης προσαρμογής και από τη δεξιότητα των περιφερειακών παικτών να αναπροσαρμόσουν τις στρατηγικές τους σε ένα ρευστό, πολυκεντρικό γεωπολιτικό σύστημα.

Η Τεχεράνη, ιστορικά, δεν επιλέγει την αυτοαναίρεση. Επιλέγει τη μεταμόρφωση εντός ορίων. Και αυτό ακριβώς είναι που καθιστά την “επόμενη ημέρα” λιγότερο επαναστατική απ’ όσο πολλοί προεξοφλούν, αλλά ίσως περισσότερο στρατηγικά καθοριστική.