Το φιάσκο με το Ιράν ανεβάζει τις μετοχές της Τουρκίας

Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη. Και, κυρίως, συνδέεται άμεσα με την έκβαση της πρόσφατης σύγκρουσης με το Ιράν. Αν δεχθούμε ότι η Τεχεράνη όχι μόνο απέφυγε την κατάρρευση αλλά εξήλθε της κρίσης με ενισχυμένο κύρος στον μουσουλμανικό κόσμο και διατήρησε τον πυρήνα της στρατηγικής της ισχύος, τότε αλλάζει ολόκληρη η εξίσωση ασφαλείας στη Μέση Ανατολή. Το πρόβλημα των Ηνωμένων Πολιτειών δεν είναι πλέον μόνο το ίδιο το Ιράν. Είναι ο νέος συσχετισμός δυνάμεων που διαμορφώνεται γύρω του.

Η Ουάσιγκτον γνωρίζει ότι δεν μπορεί να εξαφανίσει το Ιράν από τον χάρτη. Μπορεί να περιορίσει τις δυνατότητές του, να δυσκολέψει την οικονομία του ή να αναχαιτίσει επιμέρους κινήσεις του, αλλά δεν μπορεί να το μετατρέψει σε έναν ασήμαντο περιφερειακό παίκτη. Αυτό σημαίνει ότι οφείλει να αναζητήσει νέους μηχανισμούς ισορροπίας.

Εδώ ακριβώς επανέρχεται στο προσκήνιο η Τουρκία. Η γεωγραφία της είναι μοναδική. Ελέγχει τα Στενά, συνδέει τη Μαύρη Θάλασσα με τη Μεσόγειο, γειτνιάζει με τον Καύκασο, τη Συρία, το Ιράκ και το Ιράν, ενώ παραμένει μέλος του ΝΑΤΟ. Καμία άλλη χώρα δεν συγκεντρώνει ταυτόχρονα όλα αυτά τα χαρακτηριστικά. Τα τελευταία χρόνια η Άγκυρα ακολούθησε μια πολιτική στρατηγικής αυτονομίας. Συνεργάστηκε με τη Ρωσία χωρίς να αποχωρήσει από τη Συμμαχία.

Διατήρησε ανοικτούς διαύλους με το Ιράν χωρίς να διακόψει τις σχέσεις της με την Ουάσιγκτον. Ανέπτυξε σχέσεις με την Κίνα, τον τουρκογενή κόσμο και τις αραβικές μοναρχίες, χωρίς να εγκαταλείψει τη συμμετοχή της στους δυτικούς θεσμούς. Αυτή η επιλογή είχε προκαλέσει έντονη δυσφορία στις Ηνωμένες Πολιτείες. Οι κυρώσεις για τους S-400, ο αποκλεισμός από το πρόγραμμα των F-35 και οι επανειλημμένες πολιτικές συγκρούσεις έδειχναν ότι οι σχέσεις είχαν εισέλθει σε μια περίοδο βαθιάς κρίσης.

Αν δεν μπορεί να ρίξεις το Ιράν…

Σήμερα, όμως, η εικόνα αλλάζει. Όχι επειδή η Τουρκία εγκατέλειψε την πολιτική της. Ούτε επειδή οι Ηνωμένες Πολιτείες ξέχασαν τις διαφωνίες τους. Αλλά επειδή η ίδια η πραγματικότητα αναβαθμίζει τη σημασία της Τουρκίας. Όσο ισχυρότερο αποδεικνύεται το Ιράν, τόσο μεγαλύτερη αξία αποκτά για την Ουάσιγκτον ένας περιφερειακός παίκτης που μπορεί να συνομιλεί ταυτόχρονα με όλες τις πλευρές. Με άλλα λόγια, η αμερικανική επαναπροσέγγιση δεν αποτελεί επιβράβευση της Τουρκίας. Αποτελεί προσαρμογή σε μια νέα πραγματικότητα.

Η Άγκυρα το αντιλαμβάνεται ίσως καλύτερα από οποιονδήποτε. Για αυτό δεν εγκαταλείπει την πολυδιάστατη εξωτερική της πολιτική. Αντίθετα, την ενισχύει. Προσπαθεί να εμφανιστεί ως η μόνη δύναμη που μπορεί να συνομιλεί με τη Δύση, τη Ρωσία, το Ιράν, τις αραβικές χώρες και τον τουρκικό κόσμο ταυτόχρονα. Αυτό της προσδίδει μια ιδιότητα που σπανίζει στη σημερινή διεθνή πολιτική. Δεν είναι απλώς σύμμαχος. Είναι αναγκαίος διαμεσολαβητής.

Από αμερικανικής πλευράς, η λογική είναι προφανής. Αν δεν μπορείς να απομονώσεις το Ιράν, πρέπει τουλάχιστον να αποτρέψεις τη δημιουργία μιας ευρύτερης ευρασιατικής γεωπολιτικής σύγκλισης. Ένας σταθερός άξονας Ρωσίας, Ιράν, Κίνας και Τουρκίας θα άλλαζε δραματικά τις ισορροπίες από τη Μαύρη Θάλασσα έως τον Περσικό Κόλπο. Η διατήρηση της Τουρκίας μέσα στη δυτική αρχιτεκτονική ασφαλείας αποκτά, συνεπώς, ακόμη μεγαλύτερη σημασία. Η εξέλιξη αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία και για την Ελλάδα.

Η Τουρκία παραμένει δύναμη κλειδί

Για χρόνια η Αθήνα θεωρούσε ότι η επιδείνωση των αμερικανοτουρκικών σχέσεων δημιουργούσε ένα διαρκώς ευνοϊκότερο περιβάλλον για τις ελληνικές θέσεις. Η πραγματικότητα αποδεικνύεται πιο περίπλοκη. Όταν αλλάζουν οι παγκόσμιοι συσχετισμοί, αλλάζουν και οι προτεραιότητες των μεγάλων δυνάμεων. Σήμερα η Τουρκία δεν αξιολογείται πρωτίστως μέσα από το πρίσμα του Αιγαίου ή της Ανατολικής Μεσογείου. Αξιολογείται μέσα από τον ρόλο που μπορεί να διαδραματίσει στη νέα ισορροπία δυνάμεων μεταξύ Δύσης, Ρωσίας, Ιράν και ευρύτερης Μέσης Ανατολής.

Αυτό δεν σημαίνει ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες υιοθετούν τις τουρκικές θέσεις ή ότι οι ελληνοαμερικανικές σχέσεις υποβαθμίζονται. Σημαίνει, όμως, ότι η γεωπολιτική χρησιμότητα της Τουρκίας αυξάνεται. Και όταν αυξάνεται η χρησιμότητα ενός κράτους, αυξάνεται αναπόφευκτα και η διάθεση των μεγάλων δυνάμεων να διαχειριστούν τις διαφορές τους μαζί του αντί να τις οξύνουν.
Ίσως, λοιπόν, η σημαντικότερη συνέπεια της πρόσφατης κρίσης να μην είναι μόνο η ανθεκτικότητα του Ιράν.

Ίσως να είναι ότι η κρίση αυτή υπενθύμισε στην Ουάσιγκτον κάτι που είχε αρχίσει να υποτιμά. Ότι η Τουρκία, παρά τις αντιφάσεις και τις συγκρούσεις της με τη Δύση, παραμένει ένας γεωπολιτικός κόμβος τον οποίο οι Ηνωμένες Πολιτείες δύσκολα μπορούν να παρακάμψουν.
Και αυτό είναι πιθανότατα το πρώτο μεγάλο γεωπολιτικό αποτέλεσμα της νέας εποχής που διαμορφώνεται μετά την ιρανική κρίση.