Τι πρέπει να τρώει όποιος κάνει αιμοκάθαρση

Οι ασθενείς υπό αιμοκάθαρση έχουν αυξημένες ανάγκες θρέψης σε σχέση με άτομα με φυσιολογική νεφρική λειτουργία. Αυτό συμβαίνει λόγω απωλειών θρεπτικών συστατικών κατά τη διαδικασία της κάθαρσης, επιβάρυνσης μεταβολικών διεργασιών και κινδύνου υποθρεψίας. Οι οδηγίες KDOQI 2020 υποστηρίζουν ότι οι ασθενείς σε αιμοκάθαρση χρειάζονται πρωτεΐνη υψηλής βιολογικής αξίας περίπου 1,2–1,4 g/kg σωματικού βάρους την ημέρα, για να καλύψουν τις απώλειες και να διατηρήσουν την μυϊκή μάζα.

Η συνολική ενεργειακή πρόσληψη (θερμίδες) είναι εξίσου κρίσιμη με την πρωτεΐνη για τους ασθενείς σε αιμοκάθαρση. Όταν ο οργανισμός δεν λαμβάνει αρκετή ενέργεια από υδατάνθρακες και λίπη, στρέφεται στις πρωτεΐνες των μυών και των ιστών για να καλύψει τις ανάγκες του σε ενέργεια, μια διαδικασία που ονομάζεται καταβολισμός. Αυτό οδηγεί σε απώλεια μυϊκής μάζας, αδυναμία και αυξημένο κίνδυνο υποθρεψίας.

Για τον λόγο αυτό, οι ασθενείς χρειάζονται επαρκείς θερμίδες (περίπου 30–35 kcal/kg) ώστε η πρωτεΐνη που προσλαμβάνουν, η οποία πρέπει να είναι αυξημένη (1,2–1,4 g/kg σωματικού βάρους), να χρησιμοποιείται αναβολικά, δηλαδή για τη διατήρηση και αποκατάσταση των ιστών και όχι ως πηγή ενέργειας. Με άλλα λόγια, οι υδατάνθρακες και τα λίπη “προστατεύουν” την πρωτεΐνη, ώστε να μπορεί να επιτελέσει τον ρόλο της στην επιδιόρθωση και ενδυνάμωση του οργανισμού. Η εξατομίκευση της διατροφής είναι κρίσιμη, γιατί οι ανάγκες διαφέρουν ανά ασθενή λόγω διαβήτη, καρδιακής νόσου, ηλικίας, υπολειπόμενης νεφρικής λειτουργίας, και επιπέδων ηλεκτρολυτών.

Τι αλλάζει στις ανάγκες σε υγρά, κάλιο, πρωτεΐνες

Κατά την αιμοκάθαρση απομακρύνονται υγρά μέσω υπερδιήθησης (ultrafiltration). Ο ασθενής πρέπει να περιορίζει την πρόσληψη υγρών μεταξύ των συνεδριών ώστε να μην συσσωρεύεται περίσσεια υδατικής μάζας. Το NIDDK (Εθνικό Ινστιτούτο για τον Διαβήτη, τις Παθήσεις του Πεπτικού και των Νεφρών) επισημαίνει ότι η υπερβολική συσσώρευση υγρών προκαλεί οίδημα, υπέρταση, επιβάρυνση της καρδιάς, και δυσφορία κατά τη συνεδρία. Στα υγρά “μετράνε” και τρόφιμα που έχουν υγρή μορφή ή υγρασία, όπως σούπες, ζελέ, φρούτα με υψηλή περιεκτικότητα σε νερό.

Οι νεφροί σε ασθενείς με νεφρική νόσο δεν μπορούν να αποβάλουν καλά το κάλιο, και οι τιμές του μπορεί να αυξηθούν μεταξύ των αιμοκαθάρσεων. Η υπερκαλιαιμία μπορεί να προκαλέσει σοβαρές αρρυθμίες. Επομένως, οι ασθενείς πρέπει να αποφεύγουν ή να περιορίζουν τροφές πολύ πλούσιες σε κάλιο. Κάποια λαχανικά/φρούτα μπορούν να υποστούν επεξεργασία (μούλιασμα, αλλαγή νερού, βράσιμο) για να μειωθεί το κάλιο.

Ο φώσφορος συσσωρεύεται σε ασθενείς με διαταραγμένη νεφρική λειτουργία και μπορεί να οδηγήσει σε υπερφωσφαταιμία, η οποία προκαλεί εξάλειψη ασβεστίου από τα οστά, μείωση της οστικής πυκνότητας και αγγειακή ασβέστωση. Πολλά επεξεργασμένα τρόφιμα περιέχουν φώσφορο σε πιο απορροφήσιμη μορφή (π.χ. πρόσθετα φωσφορικά) από τον φυσικό φώσφορο σε τρόφιμα. Για να περιοριστεί η απορρόφηση, οι ασθενείς συνήθως λαμβάνουν φωσφοροδεσμευτικά, τα οποία δεσμεύουν το φώσφορο στο έντερο και μειώνουν την απορρόφησή του.

Όπως ήδη αναφέρθηκε, οι ανάγκες σε πρωτεΐνη ανεβαίνουν σε αιμοκάθαρση λόγω απώλειας αμινοξέων κατά τη διαδικασία. Η ποιότητα της πρωτεΐνης είναι σημαντική: προτιμώνται πηγές υψηλής βιολογικής αξίας, ώστε να παράγουν λιγότερα υποπροϊόντα αποβολής που πρέπει να φιλτραριστούν. Υπερβολική πρόσληψη πρωτεΐνης χωρίς έλεγχο φωσφόρου ή αζώτου μπορεί να επιβαρύνει την κάθαρση και να αυξήσει τις τοξίνες.

Τι να φάω όταν κάνω αιμοκάθαρση

Οι ημέρες της αιμοκάθαρσης έχουν ιδιαιτερότητες: ο ασθενής πρέπει να αποφύγει υπερφόρτωση υγρών πριν, να μην καταναλώσει τροφές που προκαλούν απότομες αυξήσεις καλίου/φωσφόρου, αλλά ταυτόχρονα να μην αφήσει τον οργανισμό του χωρίς επαρκή ενέργεια και πρωτεΐνη. Πρακτικά παραδείγματα: Μικρό σνακ πριν τη συνεδρία: 1 φρυγανιά λευκή + λίγο κοτόπουλο ή ασπράδι αυγού

Κατά τη διάρκεια της συνεδρίας: πολλές φορές το κέντρο αιμοκάθαρσης παρέχει σνακ (π.χ. λευκό ψωμί με τυρί χαμηλού φωσφόρου). Ωστόσο, αν δεν παρέχεται, η κατανάλωση ενός μικρού σνακ (π.χ. ρύζι, ψωμί) είναι απαραίτητη, καθώς είναι προτιμότερο να φάει κάτι ο ασθενής παρά να ολοκληρώσει τη συνεδρία αιμοκάθαρσης με πολύ χαμηλό σάκχαρο αίματος (υπογλυκαιμία).

Μετά τη συνεδρία: γεύμα με υψηλή βιολογική πρωτεΐνη (π.χ. ψάρι, κοτόπουλο) + υδατάνθρακες χαμηλού φωσφόρου (λευκό ρύζι) + σαλάτα από λαχανικά χαμηλού καλίου

Σημείωση: Δεν πρέπει να καταναλώνονται μεγάλες ποσότητες υγρών ή “βαριές” τροφές πριν τη συνεδρία

Παγίδες που θα πρέπει να αποφεύγονται

Υπερβολικός περιορισμός φωσφόρου, καλίου ή υγρών, που μπορεί να οδηγήσει σε υποθρεψία ή απώλεια μυϊκής μάζας. (Αυτό έχει αναδειχθεί σε μελέτες ως πιθανόν να επιδεινώνει την επιβίωση).Υψηλό νάτριο / αλάτι : προκαλεί κατακράτηση υγρών, υπέρταση, αύξηση της δίψας.

Τυποποιημένα/επεξεργασμένα τρόφιμα (κονσέρβες, αλλαντικά, έτοιμες σάλτσες) — πολύ συχνά εμπεριέχουν κρυφό νάτριο και φώσφορο. Αλόγιστη κατανάλωση φρούτων & λαχανικών υψηλού καλίου χωρίς έλεγχο. Παράλειψη γευμάτων λόγω φόβου ή περιορισμών — αυτό οδηγεί σε υποθρεψία, η οποία είναι κακός προγνωστικός παράγοντας. Εκτεταμένοι περιορισμοί που δεν είναι βιώσιμοι — οι ασθενείς συχνά δυσκολεύονται να συμμορφωθούν, και αυτό οδηγεί σε “κουραστική συμμόρφωση” και εγκατάλειψη των οδηγιών.

Πρακτικά tips για Συμμόρφωση

Δεν υπάρχει μία “λίστα για όλους”. Οι οδηγίες πρέπει να προσαρμόζονται στα εργαστηριακά αποτελέσματα, τα φάρμακα, τις προτιμήσεις και τις δυνατότητες του ασθενούς. Ο ασθενής να συμμετέχει στη διαμόρφωση της δίαιτας (όχι μόνο να του λέμε “μην τρως αυτό”). Επίσης, τακτικές συνεδρίες διατροφικής καθοδήγησης με εξειδικευμένο διαιτολόγο θα ήταν ωφέλιμες.

Καταγραφή / Ημερολόγιο
Καταγραφή ποσοτήτων υγρών, τροφών, ηλεκτρολυτών, καθημερινά, θα ήταν ένα πολύ χρήσιμο εργαλείο για την καλύτερη έκβαση της νόσου. Ακόμη, η καθημερινή ζύγιση θα βοηθούσε ώστε για να βλέπει ο ασθενής πώς επηρεάζονται τα υγρά από τις επιλογές του.

Μικρές αλλαγές την φορά
Αντικαταστάσεις “πριν–μετά” (π.χ. αμύγδαλα → μακαντέμια, μπανάνα → μήλο).Μούλιασμα & βράσιμο λαχανικών για να μειωθεί το κάλιο. Χρήση μυρωδικών, λεμονιού και μπαχαρικών αντί αλατιού.

Διαχείριση Λιγούρας
Θα ήταν βοηθητικό να έχεις έτοιμα κατάλληλα σνακ (π.χ. φρυγανιά με λίγη πρωτεΐνη). Επίσης να κάνεις μικρές μερίδες — καλύτερα να κάνεις πολλά μικρά γεύματα παρά ένα μεγάλο. Προσοχή πάντα σε συναισθηματική κατανάλωση: πεινάς πραγματικά ή τρως ένα συναίσθημα εκείνη την ώρα;

Συνεχής παρακολούθηση
Κρίνονται απαραίτητα: Έλεγχοι ηλεκτρολυτών (κάθε 1–2 μήνες ή όπως ορίζει ο γιατρός).Προσαρμογή διατροφής βάσει των τιμών καλίου, φωσφόρου, νατρίου, λιπιδίων, και της αιμοκάθαρσης. Συνεργασία με νεφρολόγο & διαιτολόγο για ρύθμιση δόσεων φωσφοροδεσμευτικών ή άλλων φαρμάκων.

Συμπέρασμα

Η διατροφή κατά την αιμοκάθαρση είναι ένας κρίσιμος πυλώνας της θεραπείας, όχι απλώς “συμπλήρωμα”. Η ισορροπία μεταξύ επαρκούς πρωτεΐνης, ελέγχου καλίου, φωσφόρου, υγρών και αποφυγής παγίδων αποτελεί πρόκληση. Όμως, με εξατομίκευση, σταθερή υποστήριξη, πρακτικά παραδείγματα και στρατηγικές μικρών αλλαγών, μπορεί να επιτευχθεί γεύση, ποιότητα ζωής και καλύτερα εργαστηριακά αποτελέσματα. Να θυμάσαι πως ένας ασθενής που κατανοεί πώς και γιατί κάνει τις διατροφικές επιλογές, έχει περισσότερες πιθανότητες να τις τηρήσει μακροχρόνια.

 

---

 

Η Μάγδα Παναγιωτίδου είναι διαιτολόγος-διατροφολόγος
Σε συνεργασία με το medNutrition